Ek İş Yapmak: İki İşle Geçinmenin Ruhsal Bedeli

Ek iş yapmak bütçeye nefes aldırır ama uykuyu ve ilişkileri eksiltebilir. İki işle geçinmenin ruhsal bedelini ve kendinizi korumanın yollarını okuyun.

Saat 17.30'da bir iş biter, 18.30'da diğeri başlar. Arada metroda ayakta uyuklar, simitle akşam yemeğini geçiştirir, telefonda çocuğunuza "Uyumadan gelirim" dersiniz ama genellikle yetişemezsiniz. Hafta içi öğretmenlik yapıp akşamları özel ders veren, gündüz bankada çalışıp hafta sonu kuryelik yapan, nöbetten çıkıp bir kafede garsonluğa giden ya da gece yarısına kadar bilgisayar başında serbest iş yetiştiren çok kişi var. Ek iş yapmak, hayat pahalılığı karşısında pek çok kişi için bir tercih değil, zorunluluk haline geldi. Ek gelir bütçeye nefes aldırır; ama zamanla dinlenme, uyku, ilişkiler ve kişinin kendisiyle bağı bu nefesin bedelini ödeyebilir. Bu yazıda iki işle geçinmenin ruhsal etkilerini, yorgunluğun neden bir türlü geçmediğini ve bu dönemi kendinizi tüketmeden atlatmak için neler yapabileceğinizi ele alacağız.

Ek İş Yapmak Neden Bu Kadar Yorar?

Ek iş yapmak, dışarıdan bakıldığında yalnızca çalışma saatlerine eklenen birkaç saat gibi görünür. Oysa yorgunluğu katlayan başka faktörler de vardır.

Toparlanma zamanı ortadan kalkar

İş psikolojisinde "toparlanma" denen bir kavram vardır: İnsan, işten sonra zihnen işten kopabildiği, kendine ait bir zaman geçirebildiği ve uyuyabildiği ölçüde ertesi güne hazır hale gelir. İki işle çalışan biri için bu zaman neredeyse yok olur. Bir işin bitişi diğerinin başlangıcıdır; zihin hiçbir zaman "kapanmaz". Dinlenmeyen beden ve zihin her yeni güne bir öncekinden biraz daha yorgun başlar.

Geçişler enerji tüketir

Farklı işler farklı roller, kurallar ve beceriler gerektirir. Gündüz muhasebe tablolarıyla uğraşıp akşam bir restoranda müşterilere gülümsemek, zihnin sürekli vites değiştirmesi demektir. Her geçiş görünmeyen bir enerji harcar.

Uyku borcu birikir

İki iş çoğu zaman uykudan çalınan saatlerle mümkün olur. Kısa süreli uykusuzluk telafi edilebilir; ama haftalarca ve aylarca süren uyku eksikliği dikkati, sabrı ve duygusal dengeyi belirgin biçimde etkiler. Uykuya dair pratik öneriler için uykusuzluk nasıl geçer yazımıza göz atabilirsiniz.

Kontrol duygusu azalır

İki işverenin saatlerine, iki ayrı amirin taleplerine ve iki farklı vardiya düzenine göre yaşamak, kişinin kendi zamanı üzerindeki söz hakkını neredeyse sıfırlar. Kendi hayatının yöneticisi değil, başkalarının programlarının arasında sıkışmış biri gibi hissetmek yorgunluğun duygusal yüzüdür.

Ek İş Yapmanın Ruhsal Bedeli: Hangi İşaretlere Dikkat Etmeli?

İki işle çalışmanın etkileri sinsi ilerler. Aşağıdaki işaretler, yükün artık taşınabilir sınırları zorladığını gösterebilir. Bunlar tek başına bir tanı anlamına gelmez.

Bedensel işaretler:

• Hafta sonu ya da izin gününde bile geçmeyen bir bitkinlik
• Sık hastalanma, baş ve sırt ağrıları, mide şikâyetleri
• Kahve ya da enerji içeceği olmadan güne başlayamamak

Duygusal işaretler:

• Eskiden keyif aldığınız şeylere karşı ilgisizlik
• Kısa sürede sinirlenme, küçük aksiliklerde ağlama isteği
• "Bunun bir sonu yok" duygusu ve sürekli bir iç sıkıntısı

Zihinsel işaretler:

• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık, basit hatalar yapmak
• Bir işteyken diğer işin yapılacaklarını düşünmek
• Karar vermekte zorlanmak

İlişkisel işaretler:

• Aileyle, eşle ya da arkadaşlarla neredeyse hiç kaliteli zaman geçirememek
• Evdeyken bile zihnen orada olmamak
• Sevdiklerinizin "Seni hiç göremiyoruz" sitemleri

Bu belirtiler uzun süre devam ettiğinde tükenmişlik riski artar. Tükenmişliğin genel tablosunu tükenmişlik sendromu yazımızda ayrıntılı ele aldık.

"Geçici" Diye Başlayıp Kalıcılaşan Bir Düzen

Pek çok kişi ikinci işe "Birkaç ay idare edip borcu kapatayım" ya da "Okul taksitleri bitene kadar" diyerek başlar. Ancak giderler arttıkça ve gelir yetmemeye devam ettikçe, geçici olarak planlanan düzen yıllara yayılabilir. Bu noktada kişi, yorgunluğu bir dönem meselesi olarak değil, hayatın kendisi olarak görmeye başlar.

Diyelim ki iki yıl önce kredi borcunu kapatmak için akşamları bir lojistik firmasında depo vardiyasına başladınız. Borç bitti, ama bu sürede kira arttı, çocuğunuz liseye başladı ve ikinci işten gelen gelir bütçenin vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Artık neden bu işi yaptığınızı değil, onsuz nasıl yaşayacağınızı düşünüyorsunuz. Bu, ek işin bir araçtan bir zorunluluğa dönüştüğü andır.

Bu dönüşümü fark etmek önemlidir; çünkü "geçici" bir yükü katlanılabilir kılan şey, bitiş çizgisinin görülebilmesidir. Bitiş çizgisi kaybolduğunda motivasyon da umut da azalır.

Bir süre sonra kimlik de bu düzene göre şekillenir. Uzun süre ek iş yapmak zorunda kalan kişiler, kendilerini bir anne, baba, arkadaş ya da bir hobisi olan bir insan olarak değil, yalnızca "çalışan" biri olarak tanımlamaya başlayabilir. "Ben artık sadece iş yapıp uyuyan bir makineyim" cümlesi, bu daralmanın ifadesidir. Hayatın diğer alanları sessizce silindikçe, iş dışındaki kendinizi hatırlamak zorlaşır.

İki İş Aile ve İlişkileri Nasıl Etkiler?

Ek iş yalnızca çalışan kişiyi değil, onun etrafındaki herkesi etkiler.

Eşler arasında: Bir eş iki işte çalışırken diğer eş evin ve çocukların sorumluluğunu neredeyse tek başına üstlenir. Her iki taraf da yorgundur ve kendi yükünün görülmediğini düşünebilir. "Ben bu ev için gece gündüz çalışıyorum" ile "Ben de evde her şeyi tek başıma çeviriyorum" cümleleri karşı karşıya geldiğinde, iki fedakârlık birbirini görmez hale gelir.

Çocuklarla: Çocuklar ebeveynin neden evde olmadığını her zaman anlamaz. Küçük çocuklar bunu sevgi eksikliği olarak yorumlayabilir; ergenler ise bir yandan ebeveynin emeğini takdir ederken bir yandan da onunla konuşamamaktan dolayı kırgınlık yaşayabilir. Ebeveyn de çocuğunun hayatındaki önemli anları kaçırmanın suçluluğunu taşır. Okul gösterisine yetişememek, veli toplantısına eşini göndermek ya da çocuğunun anlattığı bir olayı yorgunluktan yarım dinlemek, küçük ama birikerek ağırlaşan anlardır. Çocuğa neden çok çalıştığınızı yaşına uygun bir dille anlatmak ve birlikte geçirilen kısa zamanı gerçekten ona ayırmak, bu boşluğu bir ölçüde doldurabilir.

Arkadaşlık ve sosyal hayat: Sosyal ilişkiler, ilk feda edilen alanlardan biridir. Zamanla arkadaşlar aramayı bırakır, kişi kendini yalnız hisseder; oysa sosyal destek, zor dönemleri atlatmanın önemli bir kaynağıdır.

İki İşle Yaşarken Kendinizi Korumanın Yolları

Ekonomik koşullar ek işi zorunlu kılıyorsa, amaç onu bırakmak değil, bu dönemi en az hasarla geçirmek olabilir.

Ek iş için bir amaç ve süre belirleyin

"Bu işi neden yapıyorum ve hangi koşulda bırakacağım?" sorusunun cevabını yazın. Örneğin: "Okul taksitleri bitene kadar" ya da "Yedek bir birikim oluşana kadar." Belirli bir hedef, ek işin sonsuza kadar süreceği hissini azaltır ve her ay o hedefe ne kadar yaklaştığınızı görmenizi sağlar.

Net kazancı hesaplayın

Ek işin getirdiği gelirden yol, dışarıda yemek, hazır gıda ve yorgunluk yüzünden yapılan ek harcamaları çıkarın. Bazen ek işin net katkısı, sanıldığından daha düşük çıkar. Bu hesap, hangi işin gerçekten gerekli olduğuna karar vermenize yardımcı olur.

İkinci işi seçerken enerji dengesini düşünün

Seçme şansınız varsa, ek iş yapmak için ana işinizden farklı türde enerji isteyen bir iş tercih etmek yorgunluğu bir ölçüde dengeleyebilir. Gün boyu masa başında zihinsel çalışan biri için hareket içeren bir iş, gün boyu ayakta çalışan biri için oturarak yapılan bir iş daha az yıpratıcı olabilir. Aynı türden yorgunluğu iki kez yaşamak, toparlanmayı daha da zorlaştırır.

Uykuyu pazarlık dışı tutun

Uykuyu en son kısılacak kalem olarak belirleyin. Mümkünse her gün aynı saatlerde yatıp kalkmaya çalışın. İki iş arasında kısa bir şekerleme imkânı varsa değerlendirin. Uykusuz bir beden, hem işte hata riskini hem de duygusal patlamaları artırır.

İşler arasında bir geçiş ritüeli yaratın

Bir işten diğerine geçerken birkaç dakikalık küçük bir ritüel, zihnin vites değiştirmesine yardımcı olur: Kulaklıkla bir şarkı dinlemek, birkaç derin nefes almak, bir duraktan erken inip yürümek. Bu kısa ara, günün iki yarısı arasında bir çizgi çeker.

Haftada en az bir gerçek boş zaman yaratın

Haftada bir yarım gün bile olsa, ne birinci ne de ikinci işle ilgilenmediğiniz, telefonunuzun iş bildirimlerini kapattığınız bir zaman belirleyin. Bu zamanı da başka yükümlülüklerle doldurmamaya özen gösterin. Dinlenme, ancak gerçekten iş dışında kalındığında işe yarar.

Dinlenmenin türünü çeşitlendirin

Fiziksel yorgunluk uykuyla, zihinsel yorgunluk ekransız bir yürüyüşle, duygusal yorgunluk ise sevdiğiniz biriyle geçirilen sakin bir zamanla azalır. Tüm yorgunluk türlerini tek bir şekilde, örneğin televizyon karşısında uyuklayarak gidermeye çalışmak çoğu zaman yeterli olmaz.

Ailede iş bölümünü yeniden konuşun

Eşinizle ve büyük çocuklarınızla ev içindeki sorumlulukları yeniden düzenleyin. Bu konuşmayı bir şikâyet değil, ortak bir plan olarak yapın: "Bu dönem ben iki işteyim; evde neleri nasıl paylaşabiliriz?" Ayrıca çocuklarınızla haftada bir kez, kısa da olsa yalnızca onlara ayrılmış bir zaman belirlemek, bağı korur.

İki işi taşıyan omuzlar ne kadar güçlü olursa olsun, dinlenmeyen omuz bir gün yükü taşıyamaz hale gelir; dinlenmek, çalışmaya devam edebilmenin bir parçasıdır.

Güvenlik risklerine dikkat edin

Uykusuzluk ve yorgunluk, özellikle araç kullanırken ya da makineyle çalışırken ciddi riskler doğurur. Gece geç saatte bir işten çıkıp direksiyona geçiyorsanız, gözlerinizin kapandığını hissettiğiniz anda güvenli bir yerde durmak hayati önem taşır. Kurye olarak çalışıyorsanız yorgunluğun tepki süresini uzattığını unutmayın.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

İki işle geçinmek zorunda kalmak yorucudur ve bu yorgunluk tek başına bir ruhsal sorun anlamına gelmez. Ancak şu durumlar dikkat gerektirir:

• Bitkinlik, izinli günlerde ve tatillerde bile geçmiyorsa
• Haftalardır umutsuz, değersiz ya da içi boş hissediyorsanız
• Sık sık öfke patlamaları yaşıyor ya da sevdiklerinize karşı tahammülsüzleşiyorsanız
• Uyumak ya da uyanık kalmak için alkol, enerji içeceği veya başka maddelere giderek daha çok başvuruyorsanız
• İşte dikkat hataları, kazalar ya da ramak kala durumlar artıyorsa

İki iş arasında yüz yüze görüşmeye vakit ayırmak zor olabilir. Bu durumda online terapi, ulaşım süresi gerektirmediği için yoğun programla çalışan kişilere daha esnek bir seçenek sunabilir.

Terapide Ek İş Kaynaklı Yorgunluk Nasıl Ele Alınır?

Stres ve yorgunluk değerlendirmesi: Öncelikle yorgunluğun hangi kaynaklardan beslendiği ve hangi belirtilerin ön planda olduğu birlikte belirlenir. Tükenmişlik, depresyon ya da uyku bozukluğu gibi tabloların ayırt edilmesi önemlidir.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT): "Dinlenirsem tembellik etmiş olurum", "Ailemi ancak çalışarak koruyabilirim" gibi düşünceler incelenir. Dinlenmeyi suçlulukla eşleştiren inançlar yumuşatılarak, kişinin kendine bakım zamanı ayırması desteklenir.

Zaman ve enerji planlaması: Kişinin haftalık programı birlikte gözden geçirilir; enerjiyi en çok tüketen ve en az getiri sağlayan alanlar belirlenir. Gerçekçi, uygulanabilir küçük değişiklikler planlanır.

Duygu düzenleme ve gevşeme: Yorgunluğun yarattığı tahammülsüzlük ve öfkeyle baş etmek için kısa nefes egzersizleri, kas gevşetme ve dikkat odaklama teknikleri öğretilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hafta sonu dinlenmek neden yorgunluğumu geçirmiyor?

Uzun süre biriken uyku borcu ve zihinsel yorgunluk tek bir dinlenme günüyle giderilemeyebilir. Ayrıca izin gününüz ev işleri ve başka sorumluluklarla dolduysa beden ve zihin gerçek anlamda toparlanamaz. Düzenli uyku ve haftaya yayılmış kısa dinlenme araları daha etkilidir.

Ek işi bırakmayı düşündüğümde suçluluk hissediyorum, neden?

Ek iş çoğu zaman ailenin güvenliğiyle eşleştirildiği için bırakmak, aileyi yarı yolda bırakmak gibi hissettirebilir. Ancak sağlığınızın bozulması, uzun vadede ailenin güvenliğini daha çok tehdit eder. Kararı net bir hesapla ve ailenizle birlikte vermek suçluluğu azaltabilir.

Eşim ek iş yüzünden neredeyse hiç evde değil, bu konuyu nasıl açabilirim?

Konuşmayı suçlama yerine özlem diliyle açmak işe yarar: "Seni ve emeğini görüyorum, ama seni özlüyoruz." Ardından birlikte geçirilebilecek kısa ama düzenli zamanlar planlamak, ilişkideki kopukluğu azaltabilir.

Ek iş yaparken kendime nasıl zaman ayırabilirim?

Büyük bloklar yerine küçük anlar arayın: iki iş arasında on dakikalık bir yürüyüş, sabah kahvesini sessizce içmek ya da yatmadan önce birkaç sayfa okumak. Bu kısa anlar düzenli olduğunda, kendinizle bağınızı korumanıza yardımcı olur.

• #ek iş yapmak
• #yorgunluk
• #tükenmişlik
• #dinlenme
• #iş yaşam dengesi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler