Erken Dönem Uyumsuz Şemalar ve Psikolojik Dayanıklılık (Tez)

Erken dönem uyumsuz şemalar, psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme ilişkisini 324 yetişkinle inceleyen yüksek lisans tezinin tam metni.

Yüksek Lisans Tezi · İstanbul Kent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü · 2022
Yazar: Eda ERKAN (yayımlandığı dönemdeki soyadıyla) · Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Fatih BAL · Psikoloji Anabilim Dalı, Klinik Psikoloji Bilim Dalı · YÖK Tez No: 755790

Bu sayfada tezin tam metni yayımlanmıştır. Tablolar ve ekler, sayısal değerlerin birebir korunması için tezin özgün sayfalarından görsel olarak aktarılmıştır. İçindekiler ve tablolar listesi, sayfa numaralarına dayandığı için web sürümünde yer almamaktadır.

Tezin özgün PDF dosyası · Açık erişim kaydı · YÖK Ulusal Tez Merkezi

BEYAN

Bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması olarak sunulmadığını beyan ederim.

Eda ERKAN

10/08/2022

ÖNSÖZ

Çalışma süresi boyunca engin birikimlerini paylaşan ve sabırla destek olan danışman hocam Sayın Dr. Öğretim Üyesi Fatih BAL’ a ve bugüne kadar hayatımdaki her adımda yanımda olan aileme sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.

Eda ERKAN

10/08/2022

KISALTMALAR

Akt : Aktaran
Ed : Editör
KBF : Kişisel Bilgi Formu
SBTÖ : Stresle Baş Etme Tarzları Ölçeği
SPSS : Statistical Package For Social Sciences
Vd. : Ve diğerleri
Ve ark. : Ve arkadaşları
YPDÖ : Yetişkinler İçin Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği
YŞÖ : Young Şema Ölçeği

ÖZET

İstanbul Kent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü - Yüksek Lisans Tez Özeti Tezin Başlığı: Yetişkin Bireylerde Erken Dönem Uyumsuz Şemalar İle Psikolojik Dayanıklılık

ve Stresle Baş Etme Tarzları Arasındaki İlişki

Tezin Yazarı: Eda ERKAN Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Fatih BAL Kabul Tarihi: 15/06/2022 Sayfa Sayısı: v (ön kısım) + 83 (tez) + 11 (Ek**)** Anabilimdalı: Psikoloji Bilimdalı: Klinik Psikoloji

Bu araştırmanın amacı yetişkin bireylerde erken dönem uyumsuz şemalar ile psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Bununla beraber erken dönem uyumsuz şemaların psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri üzerinde yordayıcı etkisi incelenmiştir. Son olarak çalışmaya katılan yetişkin bireylerin cinsiyet, gelir durumu, eğitim durumu ve çalışma durumu gibi sosyo-demografik özellikleri ile çalışma değişkenleri olan erken dönem uyum bozucu şemalar, psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri arasındaki ilişki analiz edilmiştir.

Araştırmanın örneklem grubunu İstanbul İlinde yaşamını sürdüren 186 kadın ve 138 erkek olmak üzere toplam 324 yetişkin birey oluşturmaktadır. Araştırma ilişkisel tarama modeline uygun olarak tasarlanmıştır. Araştırmada veri toplama araçları olarak Kişisel Bilgi Formu, Young Şema Ölçeği, Yetişkinler İçin Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği ve Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği kullanılmıştır. Elde edilen veriler, SPSS-22 istatistik programında parametrik analiz yöntemlerinin kullanılmasıyla analiz edilmiştir.

Yapılan analizlerden elde edilen sonuçlara göre şu bulgulara ulaşılmıştır: Yetişkin bireylerde erken dönem uyumsuz şemalar ile psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri arasında anlamlı ilişki bulunmaktadır. Psikolojik dayanıklılık ile stresle baş etme becerileri arasında anlamlı ilişki tespit edilmiştir. Erken dönem uyumsuz şemalar psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri üzerinden yordayıcı etkiye sahiptir. Sosyo-demografik verilere göre erken dönem uyumsuz şemalar cinsiyet, yaş, gelir durumu, çalışma durumu ve eğitim durumuna göre anlamlı düzeylerde farklılaşmaktadır. Benzer şekilde psikolojik dayanıklılık ve stresle baş etme becerileri cinsiyet, yaş, gelir durumu, çalışma durumu ve eğitim durumuna göre anlamlı düzeylerde farklılaşmaktadır. Araştırma neticesinde elde edilen sonuçlar çalışmanın tartışma bölümünde ilgili literatür ışığında sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler: Şema, Erken Dönem Uyumsuz Şemalar, Psikolojik Dayanıklılık, Stres, Stres ile Baş Etme Tarzları

ABSTRACT

İstanbul Kent University Institute of Graduate Education-Abstract of Master’s Thesis Title of the Thesis: The Relationship Between Early Maladaptive Schemas and Resilience and

Stress Coping Styles in Adults

Author: Eda ERKAN Supervisor: Dr. Lecturer Fatih BAL

Date: 15/06/2022 Nu. of pages: v (pre text) +83(thesis) +11 (App.) Department: Psychology Subfield: Clinical Psychology

The aim of this study is to examine the relationship between early maladaptive schemas and psychological resilience and coping skills in adults. In addition, the predictive effects of early maladaptive schemas on resilience and coping skills were investigated. Finally, the relationship between socio-demographic characteristics of adult individuals participating in the study, such as gender, income status, educational status, and employment status, and early maladaptive schemas, resilience and coping skills, which are working variables, were analyzed. The sample group of the research consists of 324 adult individuals, 186 women and 138 men, living in Istanbul. The research was designed in accordance with the relational screening model. Personal Information Form, Young Schema Scale, Adult Resilience Scale and Stress Coping Styles Scale were used as data collection tools in the study. The obtained data were analyzed by using parametric analysis methods in SPSS-22 statistical program.

According to the results obtained from the analyzes, the following findings were reached: There is a significant relationship between early maladaptive schemas and psychological resilience and coping skills in adults. A significant relationship was found between psychological resilience and the ability to cope with stress. Early maladaptive schemas have a predictive effect on resilience and coping skills. According to socio-demographic data, early maladaptive schemas differ significantly according to gender, age, income status, employment status and education level. Similarly, psychological resilience and ability to cope with stress differ significantly according to gender, age, income status, employment status and educational status. The results obtained as a result of the research are presented in the discussion section of the study in the light of the relevant literature.

Keywords: Schema, Early maladaptive schemas, Resilience, Stress, Stress Coping Styles

GİRİŞ

Çocukluk döneminden başlayarak insan hayatının gelişimi davranışları şekillendirmektedir. İnsanların davranışlarını açıklamak ve davranışlarının nedenlerini ortaya koymak adına pek çok çalışma yürütülmektedir ve ortaya farklı kuramlar koyulmaktadır. Bilişsel kuram bağlamında yer alan erken dönem uyumsuz şemalar da bunlardan bir tanesidir ve çalışmanın temel araştırma konularından birisidir.

Erken dönem uyumsuz şemalar, bireyin hayatının erken dönemlerinde yaşadığı travmalar ve olumsuz deneyimleri içermektedir (Nilüfer ve Çınarbaş, 2018). Erken dönem uyumsuz şemalar çocukluk döneminde ortaya çıkmakta ve hayatın her alanına yayılmaktadır. Tüm bunlar insan hayatı için gelecekte olumsuz sonuçları ortaya çıkarabilecek olan erken dönem uyumsuz şemaların açıklanmasını önemli hale getirmektedir. Şemalar, duygular ile davranışların kaynağını oluşturan bilişsel yapılar olarak açıklanmaktadır. Erken dönem uyumsuz şemalar ise çocukluk yıllarındaki travmatik deneyimler ile yaşamdaki olumsuz olayların etkisi altında ortaya çıkmakta ve gelişmektedir. Erken dönem uyumsuz şemalar, kişilik ve duygudurum bozukluklarının açıklanmasında yararlanılan bir kavramdır (Konukçu, Akkoyunlu ve Türkçapar, 2013).

Bu çalışma erken dönem uyumsuz şemaların erken dönemlerde gerçekleşmesine yol açtığı öğrenmelerin yetişkinlik döneminde karşılaşılan stresli yaşam olayları karşısındaki psikolojik dayanıklılık düzeyleri ve stresle başa çıkma becerileri üzerindeki etkisini incelemektedir. Psikolojik dayanıklık, bireylerin maruz kaldığı travma, bir tehdit, bir trajedi veya ailesel ve ilişkisel sıkıntılar, ciddi sağlık problemleri, işyeri ve parasal sorunlar gibi önemli stres faktörlerine karşı uyumlu başa çıkma becerileri sergilemeleri halinde psikolojik dayanıklılıklarının iyi düzeyde olduğu düşünülmektedir (Tusaie ve Dyer 2004). Psikolojik dayanıklılık stres faktörlerine karşı uyumlu ve etkin başa çıkma becerilerinin bütününe sahip olma olarak tanımlanabilir. Bu açıdan bazı araştırmalar hem biyolojik hem de çevresel faktörlerin psikolojik dayanıklılıkla ilişkili olduğunu öne sürmektedir. Öte yandan, araştırmaların bazıları, psikolojik dayanıklılığın öğrenilebilen becerileri barındırdığı ve zaman içerisinde bireylerin psikolojik açıdan dayanıklı kişiler olabileceğini ileri sürmüştür (Kömürcü ve Pekak, 2017).

Stres pek çok kuram tarafından farklı biçimlerde tanımlanmaktadır. Erken dönem şemaların kökeni olan bilişsel davranışçı kurama göre fenomenolojik stres modeli gibi stres verici yaşam olaylarına karşılık verilen duygusal tepkiler, bilişsel değerlendirmelere dayalıdır. Ayrıca bireylerde önceden var olan bilişsel şemalar da stresli yaşantılarla baş etme üzerinde önemli bir rol oynamaktadır. Bilişsel kuram bilgi işleme sürecinde yaşantılarla ilgili değerlendirmelerin belirli yaşantılar karşısında tekrarlaması neticesinde otomatikleştiğini öne sürmektedir. Bu tekrarlar neticesinde birey yeni yaşantılar karşısında seçici dikkat yoluyla benzer otomatik duygusal, düşünsel ve davranışsal tepkiler vermektedir. Bu doğrultuda temel belirleyici benlikle ilişkili bilişsel şemalar olmaktadır. Bundan dolayı bu yaklaşıma göre karşı karşıya kalınan durumlara ilişkin nesnel değerlendirme söz konusu değildir. Stres yaratıcı yaşantılara dair verilerin değerlendirilmesinde, bilginin seçiminde ve bilişsel sürece dahil edilmesinde temel inanışların önemli bir rolü bulunmaktadır. Bu temel inançlar ve bilişsel çarpıtmalar bireyin stresli yaşantılarla baş ederken uyum sağlamasını zorlaştırıcı bir etkiye sahip olmaktadır. Sonuç olarak bu yaklaşıma göre bireyin stresli yaşantılara verdikleri her türlü tepkinin temel belirleyici bilişsel değerlendirmelerdir (Pretzer, Beck ve Newman, 2002). Bu kuram duygusal yaşantıların doğrudan belirleyicisi olarak belirli sistematik bilişsel düşünce stillerini belirtmektedir. Bilişsel davranışçı kuram, bu stilleri erken dönem uyumsuz şemalar ve temel inanç başlıkları altında ele almaktadır. Bu şemalar belirli düşünce biçimleri oluşturmaktadır. Oluşturulan bu belirli sistematik düşünce biçimleri de bireyler stresli yaşantılar karşısında bir risk faktörü oluşturmaktadır. Görüldüğü üzere erken dönem uyumsuz şemaların yetişkin yaşamdaki beceriler üzerinde etkisi olduğu vurgulanmaktadır. Bu doğrultuda bu çalışma yaşamın içinde sürekli olarak karşılaşılabilecek stresli yaşam olayları ile baş etmenin ve bu stresli olaylar karşısındaki psikolojik dayanıklılık düzeyinin erken dönem uyumsuz şemalardan nasıl etkilendiğini incelemektedir.

Araştırmanın Amacı

Bu araştırmanın amacı yetişkin bireylerde erken dönem uyumsuz şemalar ile psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkma becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Bununla beraber araştırma değişkenleri olan erken dönem uyumsuz şemalar, psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkmanın katılımcıların cinsiyet, yaş, eğitim durumu, ekonomik durum vb. sosyo-demografik özellikleri ile olan ilişkisinin incelenmesi amaçlanmaktadır.

Hipotezler

1.Yetişkin bireylerde erken dönem uyumsuz şemalar ile psikolojik dayanıklılık arasında anlamlı bir ilişki vardır.

2.Yetişkin bireylerden erken dönem uyumsuz şemalar ile stresle başa çıkma becerileri arasında anlamlı bir ilişki vardır.

3.Yetişkin bireylerde erken dönem uyumsuz şemaların psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkma becerileri üzerinde yordayıcı etkisi vardır.

4. Yetişkin bireylerde psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkma becerileri cinsiyete göre anlamlı düzeyde farklılaşmaktadır.

5. Yetişkin bireylerde psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkma becerileri ekonomik durum ve eğitim durumuna göre anlamlı düzeyde farklılaşmaktadır.

Sayıltılar

1. Çalışmanın örnekleminin evreni yansıttığı varsayılmaktadır.

2. Çalışmanın ölçek setinde yer alan ölçüm araçlarının ölçülmesi amaçlanan özellikleri güvenilir ve geçerli biçimde ölçmüş olduğu varsayılmaktadır.

3. Araştırmanın katılımcılarının ölçek setinde yer alan sorulara eksiksiz, doğru ve tarafsız yanıtladıkları varsayılmaktadır.

Sınırlılıklar

1. Yapılan çalışma İstanbul ilinde yaşamını sürdüren ve dijital ortamdan ulaşılan 324 yetişkin birey ile sınırlı bir çalışmadır.

2. Çalışmada sonucunda elde edilen bulgular ölçek setinde yer alan veri toplama araçlarının ölçebildiği özellikler ile sınırlıdır.

BÖLÜM 1: KURAMSAL ÇERÇEVE

1.1.Erken Dönem Uyumsuz Şemalar

1.1.1. Şema Kavramı

Bireyin bilgi işleme becerileri üzerinde önemli düzeyde etki yaratan ve kalıcı bir yapıya sahip olan zihinsel kalıplar şema olarak tanımlanmaktadır. Şema, bireyin zihninde yer alan duyusal bilgilerin değerlendirilmesinde etki yaratan, söz konusu bilgilerin uzun dönemli belleğe kodlanmasını şekillendiren, depolanmış olan bu bilgilerin tekrardan işlenme şekli üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olan ve davranışsal tepkileri de şekillendiren zihinsel modeller olarak açıklanmaktadır. İçinde çeşitli bileşenleri barındırsa da şema, esas kavramsallaşmış bilgi birimi olarak tanımlanmaktadır. Tüm yaşam boyunca bilişsel, duygusal ve davranışsal süreçlerimiz üzerinde etkili olan şemalar erken yaşlardan itibaren oluşmaya başlamaktadır (Türkçapar, 2014).

Bilişsel terapide şemalar, dünyanın işlemesi ile ilgili temel inançlar olarak açıklanmaktadır. Aaron Beck, sevilmeye değer olmama, başarısızlık ve kayıp gibi uyumsuz erken dönem şemalarının erken dönem çocukluk dönemlerinde oluşmakta olduğunu belirtmektedir. Gelişimsel psikolojiye göre ise çocuk anne-babanın şemalarını taklit ederek model almaktadır. Bununla beraber anne ve babanın yetiştirme tutumları da çocukların şemalarının oluşumunu etkilemektedir (Leahy, 2010). Şemalar; nesne ve olayları etiketlemeye, sınıflandırmaya, yorumlamaya, değerlendirmeye ve bu nesne ve olaylara anlam yüklemeye ilişkindir (Beck and Emery, 2015). Hayatı nasıl algılarsak, öyle hisseder, nasıl hissedersek de öyle yaşarız. Çünkü insan düşündüğü şekle göre hisseder. Yani kalp atışı, beyinden çıkar. Yaşanılan hayatı, sahip olunanları yorumlama şeklimiz ile duygularımıza yön veririz (Yabancı, 2016). Diğer bir deyişle, şemalar bilgileri nasıl algılayacağımızı, yorumlayacağımızı ve hatırlayacağımızı etkileyen düzenlenmiş bilgi yapılarıdır.

Bilişsel terapistler şemalara özel bir ilgi duyarlar çünkü şemalar insanların kendilerini ve dünyayla ilişkilerini algılama biçimleri üzerinde etkili olan filtreler gibi çalışırlar (Kramer vd., 2012). Klinik psikoloji, toplum psikolojisi, okul psikolojisi, endüstri psikolojisi gibi uygulamalı alanlar da bilişsel faktörler üzerinde vurgu yapmaktadır. Erken dönem çocukluk yaşantılarında diğerleri ile girdiğimiz etkileşimler yetişkin yaşamında duygularımız üzerinde önemli etkiler yaratmaktadır. Çocukluk döneminde reddedilme ve utanç deneyimlendiyse bir yetişkin olarak da diğer insanların bir kasıtlı bir tutumu olmasa bile reddedilmiş ve utanmış hissedilmesi daha muhtemel olmaktadır (Jacob vd., 2017). Duygusal sorunları olan kişiler ise gerçeği çarpıtma eğilimindedirler. Şemalar, belli durumları abartılmış, çarpıtılmış şekillerde değerlendirmemize neden olurlar. Şemalar hayat boyu süren örüntüler veya temalardır. Şemalar öz yıkıcıdır. Şemalar hayatta kalmak için savaş verirler.

Şemaların gelişimine etki eden diğer unsurlardan biri de unsur etki mizaçtır. Mizaç doğuştan gelir. Bizim duygusal yapımızdır, olaylara nasıl tepki verdiğimizi belirler. İnsan davranışının prototiplerini genetik olarak belirleyen nihai kökene rağmen, doğuştan gelen davranış örüntüleri ve göreli sabit bir mizacın belli tiplerine dair de güçlü bir delil vardır. Doğuştan gelen bu karakteristik özellikler, en iyi deneyim sayesinde yok olan veya vurgulanan eğilimler olarak görülebilir (Beck, 2008). Mizaç bir bakıma günlük yaşantı içinde kişiye özgü, oldukça sınırlı, belirli duygusal tepkilerin nitelik ve nicelik bakımından değişmesi olarak tanımlanmaktadır. Çabuk sıkılmak, öfkelenmek, neşelenmek, hareketli ya da hareketsiz olmak vb. bireylere göre değişen özelliklerdir. Bu özellikler çevre ile yaşadığımız etkileşim sayesinde bir kişilik özelliği oluşturur. Kısacası kalıtım ve çevre ile şekillenir (Köknel, 2014).

1.1.2. Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar

Uyumsuz şemalar, erken dönem çocukluk süreçleri ve ergenlik dönemlerinde yetersiz karşılanmış ihtiyaçlar neticesinde oluşmaktadırlar. Bunun sonucunda oluşan uyumsuz şemalar hayat boyu tekrar eden duygu, anı, fiziksel ve bilişsel duyumlardan oluşan ve bireyin hem kendisi hem çevresi ile ilgili inançlarını içeren zihinsel örüntüler olarak açıklanmaktadır. Bakım verenlerin bu ihtiyaçları karşılamaması neticesinde oluşan şemalara bağlı olarak bireyler bu ihtiyaçlarını uygun olmayan yollardan karşılamaya çalışırlar. Yaş ilerledikçe çevre ile etkileşime girilmesi şemaların otomatik bir etkiye sahip olmasına yol açar. Geç dönemlerde oluşan şemalar ise erken dönemlerde oluşanlara göre daha zayıf olmaktadırlar. (Young vd., 2003).

Erken dönem uyum bozucu şemalar aktive olduğunda genellikle çocukluk döneminde yaşanan anılar tekrarlanarak kişi aynı sahneleri yaşamaktadırlar (Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır, 2009;). Şemaların oluşmasında sonra kişiye tanıdık ve bilindik gelmesinde bağlı olarak kişi yaşamı boyunca karşılaştığı yaşantılara şemalarına uygun otomatik tepkiler vermektedir (Young vd., 2003). Şemaların gücünün ne kadar olduğu kişinin yaşadığı olayın sonucunun kendisini ne kadar etkileyeceği üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olur. Örnek verilecek olursa, kişi erken dönemde bakım verenleri tarafından çoğu kez ciddi bir terk edilme ya da reddedilme deneyimlediyse ise yüksek ihtimalle duygusal yoksunluk ve terk edilme şemaları oluşur. Şemalarında bağlı olarak bu bireyler devamlı olarak reddedilmeyi bekleme düşünceleri ile yoğun sıkıntı sebebiyle güçlü bir tepki verme eğilimi gösterirler. Bu doğrultuda şemaların gücü ile orantılı olarak şemada

kadar tetiklenebilmektedir. Uyum bozucu şemaların kazanılmasına yol açan ve hızlanmasına neden olan dört farklı erken yaşam deneyimi gözlenmektedir (Rafaeli vd., 2013);

1- Çocuğun karşılanması gereken ihtiyaçlarının engellenmesi.

2- Travmatik yaşantıların deneyimlenmesine bağlı olarak çocuğun zarar görmesi ve tehlikeye girmesi.

3- İyi şeylerin aşırı verilmesi.

4- Çocuğun kendisi için önemli olarak gördüğü bireylerle özdeşim kurması ve seçici içselleştirme.

Bununlar beraber duygusal mizacın travmatize edici yaşantılar ile etkileşime girmesi neticesinde de şemaların oluşumunun hızlandığı belirtilmektedir. Uyum bozucu şemalara ilişkin yapılan çalışmalar 5 şema alanı ve 18 uyum bozucu şemanın bulunduğunu ortaya koymuştur (Rafaeli vd., 2013).

1.1.3. Şema Alanları ve Erken Dönem Uyumsuz Şemalar

1.1.3.1. Ayrılma/reddedilme Alanı

Bu alanda bir şemaya sahip olan kişiler ilişkilerinde güven, sevgi, şefkat, huzur, kabul görme, sadakat vb. ihtiyaçlarının şimdi karşılanıyor olsa bile bir gün sona ereceğine ve bunun her an olabileceğine dair bir inanca sahiptirler. Ayrılma ve reddedilme alanında bir şemaya sahip kişilerin aile yaşantısında genellikle dışlayan, sevgi ve bakım vermeyi esirgeyen, mesafe koyan ve tacizkar olmak gibi tutumlar görülmektedir. (Young ve ark.,2003).

Terk edilme/ İstikrarsızlık: Bu şemaya sahip olan kişiler yaşadıkları ilişkilerde sürekli bir güvensizlik içinde olurlar. İlişkide oldukları kişiden aldıkları güven, sevgi, huzur gibi ruhsal doyumların artık karşılanmayacağına dair bir inançları vardır. Bu şemaya sahip kişilerde terapi sürecinde kurulan

Güvensizlik/Suistimal Edilme: Bu şemaya sahip kişiler ilişkilerinde kötüye kullanılacaklarına, kandırılacaklarına ve bir anlamda istismar edileceklerine inanırlar.

Duygusal Yoksunluk: Kişi bu şemaya sahip ise ihtiyaç duyduğu duygusal desteğin ilişkide olduğu kişiler tarafından karşılanmayacağına inanır. Duygusal yoksunluk üç şekilde görülmektedir. Bunlar; bakılma yoksunluğu, şefkat/sevgi yoksunluğu ve korunma/kollanma yoksunluğudur. Ayrılma/reddedilme alanında görülen dördüncü şema;

Kusurluluk/Utanç: Bu şemaya sahip kişiler kendileri kusurlu, yetersiz, değersiz, istenmeyen biri olarak görürler.

Sosyal İzolasyon/yabancılaşma: Kişi bu şemaya sahip ise kendini hiçbir gruba, yere, ortama ait hissetmeyecektir. Diğer kişilerin onu bir biçimde dışlayacağına inanır. (Young ve ark.,2003).

1.1.3.2. Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı

Zedelenmiş Özerklik ve Performans alanındaki şemalara sahip bireyler kendi başlarına hareket edemez, bakım verenlerinden ayrı kalamazlar. Bu bireyler çocukluk dönemlerinde çok fazla korunmuş, bakım verenleri tarafından her ihtiyaçları fazlasıyla karşılanmıştır veya bakım verenleri hiç ilgilenmemiştir. Bu sebeple bireylerin özgüvenleri fazla gelişmemiş, kendi başına iş halletme yetileri zayıf kalmış ve kendi kimlikleri oluşamamıştır. Bu bireyler zorluklarla mücadele etme, işlerini kendi başına halletme, sorumluluk alabilme ve ailelerine bağımsız bir yaşam sürdürmede zorluk çekerler. Bu alanda 4 şema bulunmaktadır (Young ve ark.,2003):

Bağımlılık/Yetersizlik: Bu şemaya sahip bireyler hayatlarını yardım almadan sürdürmekte zorluk çekerler. Sorumluluklarını idare edemedikleri, problemlerini yardım almadan pratik şekilde çözemedikleri, bağımsız olarak doğru kararlar veremedikleri inancına sahiptirler.

Dayanıksızlık: Bireylerin her an kontrol edemeyecekleri bir felaket olacağına ilişkin yoğun korkusu ve beklentisi mevcuttur. Korkular, dışsal felaketler (deprem, asansör düşmesi, uçak kazaları), tıbbı felaketler(hastalıklar) ve duygusal felaketler (çıldırma) ile ilgilidir.

İç İçe Geçme/ Gelişmemiş Benlik: Bu şemaya sahip bireyler, gelişimlerine zarar verecek şekilde insanlarla – genelde ebeveynleriyle- aşırı derecede ilgilenirler ve yakınlık kurarlar. Bu sebeple bireyselleşmeyi ve bir kimlik oluşturmayı gerçekleştiremezler. Başkalarının desteği olmadan mutlu olamayacağı ve dayanamayacağı inancına sahiptirler.

Başarısızlık: Başarı göstermesi gereken yerlerde kişinin başaramayacağına, başarısız olacağına, akranlarına oranla yetersiz olduğuna karşın yoğun inancını içerir. Kişi kendini çoğunlukla akılsız, beceriksiz, yeteneksiz ve başarısız olarak görür (Young ve ark.,2003).

1.1.3.3. Zedelenmiş Sınırlar Alanı

Zedelenmiş sınırlar alanındaki şemalar diğer bireylerin haklarına saygı göstermek, işbirliği yapmak, sözüne sadık olmak ya da gerçekçi bireysel amaçlar koymak ve gerçekleştirmek konularında sıkıntı yaşarlar. Bireysel sınırlar, bireysel sorumluluklar ve uzun süreli davranışları sürdürmede eksiklerle ilişkilidir. Bu şemalara sahip kişilerin erken dönem aile çevreleri, hoşgörüyü aşırı düzeyde gösteren, şımartan, çocuklara yaşına göre sorumluluk sunmayan bir yapıya sahiptir. Uyumlu yüzleştirme ve disiplin ile sınırlardan uzak aile yapılarının olduğu söylenebilir. Zedelenmiş sınırlar alanındaki şemalara sahip olan bireylerin ebeveynleri, karşılıklı işbirliği içine girme ya da hedef belirleme gibi davranışlar açısından çocuklarına model olacak şekilde davranmamışlardır (Arntz ve Jacob, 2016). Bu alanda; Haklılık/Büyüklenmecilik ve Yetersiz Öz-denetim/ Öz-disiplin şemaları yer almaktadır.

Haklılık/Büyüklenmecilik: Haklılık şemasına sahip bireyler diğer insanlardan daha üstün olduklarına ve özel hak ve ayrıcalıklara sahip olduklarına dair bir inanca sahiptirler. Bu kişiler empati kurmaktan yoksundurlar ve her durumda kendilerini haklı görürler. Diğer insanları düşünmeden istedikleri gibi davranır ve bu konuda inatçı bir yapıya sahip olurlar. Yetkinlik ve güç kazanmaya aşırı derecede odaklanmışlardır. Diğer insanlar üzerinde egemenlik kurmak isterler ve buna bağlı olarak sürekli olarak rekabete girmektedirler.

Yetersiz Öz-denetim ve Öz-disiplin: Bu şemaya sahip bireyler hedef oluşturma ve hedeflerine ulaşmaları için gereken sorumlulukları almaktan kaçınırlar. Dürtü ve duygularını kontrol etmekte güçlük yaşamaktadırlar. Yüzleşme, huzursuzluk gibi duygulardan aşırı biçimde kaçınma eğilimi söz konusudur. Aile yapıları genelde denetim ve sınırlama becerilerini öğretemeyen bir yapıya sahiptir. Ayrıca kontrolü aşırı düzeyde önemseyen aile yapılarında da görülebilmektedir (Arntz ve Jacob, 2016).

1.1.3.4. Başkaları Yönelimlilik Alanı

Bu alandaki şemalara sahip bireyler onay görme, sevilmeye devam etme ve tepkiden kaçınma gibi kaygılardan dolayı kendi ihtiyaçlarından çok başkalarının ihtiyaçlarına odaklanır ve onların ihtiyaçlarını karşılamak için çaba harcarlar. Dolayısıyla da kendi duygusal ihtiyaçlarının karşılanmamasına sebep olurlar. Bakım verenler çocuklarını koşullu kabullenme ve koşullu sevgi tutumu ile yetiştirdikleri için, bu çocuklar sevgi, ilgi ve kabulü alabilmek adına kendilerinin önemli yönlerini sınırlarlar. Ebeveynlerin ihtiyaçları çocuklarının ihtiyaçlarından önce gelir. Bu alanda 3 şema bulunmaktadır (Simeone, Roediger ve Stevens, 2017):

Boyun Eğicilik: Kişi terk edilmekten, tepki görmekten ve öfke duyulmasından kaçınmak için kendi kontrolünü başkalarına devreder. Boyun Eğiciliğin 2 çeşidi vardır, ihtiyaçların– kişinin istek ve tercihleri- ve duyguların – öfke gibi tepkiler- bastırılmasını içerir. Bireyler kendi ihtiyaç ve duygularının önemli olmadığı inancına sahiptir.

Kendini Feda: Bireyler, başkalarıyla olan duygusal bağını devam ettirmek, suçlu hissetmekten kurtulmak ve başkalarını acıdan kurtarmak için bilerek ve isteyerek kendi ihtiyaç ve mutluluğunu görmezden gelip karşısındakinin ihtiyaçlarını gidermek için çabalar. Bu bireyler başkalarının acısına aşırı hassasiyet duyarlar ve bazen kendi ihtiyaçlarının gereği kadar karşılanmadığını hissederek öfkelenebilirler.

Onay Arayıcılık: Bu şemaya sahip bireyler için başkalarının düşünceleri daha önemlidir ve onlardan onay alabilmek için güvenli ve gerçek kendilik duygularını hiçe sayarlar. Kendilerine olan saygıları başkaları tarafından onay aldıkları takdirde vardır. Sosyal statü, para, dış görünüş ve başarı onay almaları için oldukça önemlidir, bu sebeple bunlara aşırı odaklanırla (Simeone, Roediger ve Stevens, 2017).

1.1.3.5. Aşırı Duyarlılık ve Baskılama Alanı

Bu alandan bir şemaya sahip kişilerin genel özellikleri kendi duyguları, düşünceleri ve davranışları üzerinde aşırı bir denetim göstermeleridir. Çünkü kişiler yanlıştan kaçınmaya ve kurallara tamamıyla uymaya çalışırlar. Kendi istek ve ihtiyaçlarını, mutluluklarını ve beklentilerini göz ardı ederler ya da ertelerler. Bu şemanın ortaya çıktığı aile yapıları sıklıkla cezalandıran, sert ya da katı tutumlar içinde olan ailelerdir. Bu ailelerde sıklıkla mükemmeliyetçi bir yapı ve kuralların harfiyen uygulanması söz konusudur. Rahatlamak ya da benzer tutumlar ikinci plana bırakılır. Bu tavır korunmazsa bir şeylerin ters gideceğine dair bir inançları vardır ve genellikle çocuğa da bu öğretilir. (Young ve Klosko, 2012).

Karamsarlık: Karamsarlık şemasına sahip kişiler yaşamındaki olumlu yanları görmekte oldukça zorlanırken olumsuz tarafları bulması bir hayli kolaydır. Sürekli olarak özel sosyal ya da iş yaşamlarında bir şeylerin ters gideceğine ve her şeyin berbat olacağına inanırlar. Bu nedenle bu şemaya sahip kişiler sıklıkla endişe duyan bir yapıda olur.

Aşırı sorumluluk ve Duyguları Bastırma: Bu şemaya sahip bir kişi sevgi görmek ya da olası bir sorunu engellemek için duygularını bastırır.

Yüksek standartlar: Kişi bu şemalara sahip olduğunda eleştiri ve yargılamaya maruz kalmamak için muhakkak başarılı olunması gerektiğine inanır. Kendisi de eleştirel bir yapıya sahiptir. Keyif almakta, rahatlamakta ve başarı ya da herhangi bir konuda tatmin olmakta oldukça zorlanırlar. Bu şemanın oluşmasına neden olan aile tutumları katı kuralları bulunan, mükemmeliyetçi ve herhangi bir başarıyı görmekte zorlanan özelliktedir.

Cezalandırıcılık Şeması: Bu şemaya sahip kişiler insanların yaptıkları hatalar sebebiyle mutlaka cezalandırılması gerektiği inancına sahiptirler. Bu kişiler kendi yanlışları da dahil olmak üzere bir yanlışı affetmekte ya da kabul etmekte oldukça zorlanırlar. Bu sebeple acımasız, öfkeli ya da ceza verici bir tutum içinde olabilirler (Young ve Klosko, 2012).

1.1.4. Erken dönem uyumsuz şemaların özellikleri

Erken dönem uyumsuz şemalar çocukluğun ilk yıllarından başlayarak hayat boyu tekrarlanan ve benliği örseleyici özelliği bulunan bilişsel yapılardır. Bu yapı; bireye ait bilişi, duyguları, sosyal etkileşim ve davranış örüntülerini etkilemekte ve yaygın bir yaşam örüntüsü oluşturmaktadır (Boysan, 2012).

Uyum bozucu şemalar, bireylerin çocukluk ya da ergenlik dönemlerinde yaşadıkları yineleyici olumsuz deneyimler neticesinde yaptıkları kişisel değerlendirmeler ve genellikle psikolojik açıdan yıpratıcı bir özelliğe sahiptir. Bu kişisel değerlendirmeler, bireylerin kendilerine ve dünyaya ilişkin yapacakları çıkarımların temel ölçütleri haline gelmektedir.

Young ve diğerleri (2003) erken dönem uyumsuz şemaların özelliklerini şu şekilde açıklamışlardır:

Yaşamın birçok farklı alanına yayıldığından genellenebilirlik özellikleri vardır.
Anılar, duygular, bilişler ve bedensel duyumlardan oluşmaktadır.
Bireyin, kişilerarası ilişkileriyle ilintilidir.
Çocukluk ve ergenlik döneminde gelişmektedir.
Bireyin yaşamı boyunca daha karmaşık ve detaylı bir yapıya ulaşmaktadır.
Bireyin işlevselliğini bozmaktadır.

1.1.5. Erken Dönem Uyumsuz Şemaların Etkileri ve Yansımaları

Depresyon, kaygı, kişilik bozukluğu gibi psikolojik problemlerin erken dönem uyumsuz şemaların etkisiyle ortaya çıktığı belirtilmektedir. Nitekim erken dönem uyumsuz şemalar ile depresyon-kaygı gibi psikolojik problemler arasındaki ilişkiyi ele alan çok sayıda çalışmanın bulunduğu bilinmektedir (Sarıtaş Atalar ve Gençöz, 2015: 41). Erken dönem uyumsuz şemaların psikolojik açıdan etkileri ve yansımaları, konunun önemini artırmaktadır.

Erken dönem uyumsuz şemaların etkileri ve yansımaları aşağıdaki gibi sıralanmaktadır (Eldoğan ve Barışkın, 2014):

Duygusal yoksunluk gözlenir.
Bastırılmış duygular görülür.
Güvensizlik hissi artar.
Kusurlar belirginleşir.
Başarısızlıklar ortaya çıkar.
Terk edilme görülür.
Bağımlılık söz konusu olur.
Karamsar bir yaklaşım kendisini gösterir.
Tehditlere karşı direnç gösterilemez.
Özdenetim seviyesi yetersiz kalır.
Cezalandırılmalar görülür.
Kendini feda etme davranışı gözlenir.
Onay arayışları belirginleşir.
Yüksek standartlar beklenir.

Yukarıda sıralanan maddelerden anlaşılacağı üzere erken dönem uyumsuz şemalar etki alanları oldukça geniş bir kapsama sahiptir. Bireyin hayatının birçok alanında kendisini gösterme potansiyelinin olması, bu sonuçları daha önemli bir konuma getirmektedir.

Şemalar, insanların duygularını ve düşüncelerini etkilemesinin yanında davranışlarını da etkilemektedir (Yıldız, 2017: 18). Erken dönem uyumsuz şemaların insanları çok yönlü bir biçimde etkilediği çıkarımını mümkün kılan bu husus aynı zamanda hayatın devam eden süreçlerinde etkilerin gözlenmeye devam ettiğini işaret etmektedir. O halde erken dönem uyumsuz şemalar için yaşanan deneyimlerin neticesinde bütün yaşam deneyimlerini şekillendirir değerlendirmesi yapılabilecektir.

1.1.6. Uyum Bozucu Baş Etme Biçimleri ve Tepkileri

Bireyler şemalarını tetikleyen olaylar ve şemalarının kendileri ile baş etme eğilimi gösterirler. Şema aktive olduğunda olumsuz duygulara yol açarlar. Söz konusu şemaların devam etmesine zemin hazırlayan uyumsuz baş etme türleri şemaların bireyi rahatsız etmesine ve tekrarlamaya devam etmesine neden olmaktadır. Şema başa çıkma biçimleri “şema kaçınması”, “şema aşırı telafisi” ve “şema teslimi” olarak üç başlıkta ele alınmaktadır. Şema başa çıkma tarzları bireylerin çocukluk yaşantılarında yaşamış oldukları olumsuz yaşantılar ile baş etmek için geliştirmiş oldukları davranışlar olarak açıklanmaktadır (Anlı ve Can, 2017).

Şema Teslimi: Şema teslimi bireyin şemasına boyun eğmesi olarak tanımlanmaktadır. Şema teslimi başa çıkma biçimleri olanlar, şemanın getirdiği acılar doğrudan hissetmektedirler. Örnek verilecek olursa, terk edilme şemasına sahip olan bir bireyin eninde sonunda onu terk edebilecek birini tercih etmektedir. Jacob ve arkadaşları kişinin şemalarına boyun eğmesini ve şemalarının kurallarına uygun davranmasını şema teslimi olarak açıklamışlardır (Jacob, Genderen, ve Seebauer, 2014). Şema teslimi yapan bireyler şemalarını onaylayacak davranışlar sergilerler. Şema terapi şema teslimi yapan bireylerin, basit bir şekilde duygusal ihtiyaçlarını karşılama konusunda kendilerine engel oluşturacak davranış örüntülerine sahip olduklarını belirtmektedir.

Şema Kaçınması: Şema kaçınması baş etme biçimine sahip bireyler şemalarından ve şemalarını tetikleyebilecek durumlardan kaçınma eğilimine sahiptirler. Bu kaçınma bazı bireylerin, ihtiyaç duydukları sevgiyi kazanma, çalışma yaşamlarında tatmin sağlama ya da günlük aktivitelerden zevk alma becerileriyle önemli düzeyde çatışarak, bireylerin yaşamalarında oldukça yaygın duruma gelmektedir. Bu baş etme biçimi bireylerin şemalarının ortaya çıkardığı duyguları hissetmek istememeleri ile ilişkilidir (Rafaeli vd., 2013). Şema kaçınması olanlar şemaları ile ilgili düşüncelerden uzak durmaya çalışırlar. Kusurluluk şemasına bağlı olarak çirkin olduğuna inanan bir birey aynaya bakmayarak bu durumdan kaçınmaya çalışmaktadır. Korkulan bu durumlardan kaçılarak davranış güçlendirilmektedir. Bu davranışların sergilenmesi şemanın getirdiği kaygıyı kısa bir süre düşürse de uzun vadede şemanın ve ilişkili duyguların güç kazanmasına yol açar. Şema kaçınması olan bireyler genel olarak şemalarının tetiklenebilme olasılığından dolayı yakın ilişki ve iş problemlerinden kaçma eğilimi gösterirler. Şema tetiklenmesi olasılık dahilinde olmadığında ise mükemmel düzeyde normal görünebilmektedirler (Young vd., 2003).

Şema Aşırı Telafisi; Şema aşırı telafi baş etme biçimine sahip bireyler şemaların tersini yapma eğilimi gösterirler. Örneğin, insanların kendisini sevmediklerine inan bir birey, insanlardan aşırı düzeyde kendilerini sevme talebinde bulunabilirler. Şemanın aşırı telafi edilmesi, şemaların getirdiği duyguları geçici olarak hafifletici bir özelliğe sahip olsa da şemanın tedavi edilmesini sağlamaz. Şemanın aşırı telafi edilmesi baş etme biçimine sahip bireyler şemanın tam tersini ortaya koyacak şekilde duygu, düşünce ve davranışlar geliştirmeye çalışırlar. Şema ile mücadele etmek her ne kadar iyi durum olsa da aşırı telafi yapan bireyler bu durumu abartarak saldırıya geçme noktasında takılı kalmaktadırlar (Jacob, Genderen, ve Seebauer, 2014).

1.2. Psikolojik Dayanıklılık

Bireylerin hayatlarında yaşadıkları çeşitli zorluk ve güçlüklerde kendilerini toparlayabilme ve bu zorlukların üstesinden gelebilme yeteneği psikolojik dayanıklılık olarak adlandırılmaktadır. Psikolojik dayanıklılık olgusu psikoloji alanında birçok araştırma alanının konusu olmuştur. Konu ile ilgili araştırmalar iki olgu üzerine yoğunlaşmıştır. Zorlu hayat deneyimleri karşısında bazı bireylerin kendilerini toparlayarak bunların üstünden geldiği ile ilgili ilk olgu tanımlanmaktadır. İkinci bir olgu ise psikolojik dayanıklılığın psikopatolojiye neden olduğu ile ilgili görüşe dayanmaktadır (Çetin, Yeloğlu ve Basım, 2015).

Travma, trajedi, tehdit, aileden kaynaklı sıkıntılar ile birlikte ilişkisel birlikteliklerde yaşanan sorunların strese yol açtığı ifade edilmektedir. Bu stres kaynaklarının üstesinden gelme, uyum sağlama veya kendini toparlama yeteneği psikolojik dayanıklılık olarak tanımlanmaktadır. Stres kaynakları olarak ciddi sağlık sorunları, iş ile ilgili sıkıntılar ve maddi problemler de birer etken olarak değerlendirilmektedir (Çam ve Büyükbayram, 2017). Bununla birlikte psikolojik dayanıklılık bireylere dair birçok kişilik özelliğini de belirtmektedir. Bu kişilik özellikleri arasında çabuk iyileşme, zorlukların üstesinden gelme, direnç kazanma, sağlam ve esnekliğe sahip olma gibi nitelikler yer almaktadır (Gürgan, 2010).

Bireyin hayatında yer alan risk durum algısı psikolojik dayanıklılığın gelişmesinde etkilidir. Bu risk faktörlerinin ilk koşul olarak görülmesinin nedeni ortaya çıkması beklenen olumsuz etkilerin azaltılması ve ortadan kaldırılmasına yönelik erken çalışmalara başlama imkânı vermesidir (Gürgan, 2010). Bu bağlamda psikolojik dayanıklılığın gelişmesi için önceden bir stres faktörü ile karşılaşılması gereklidir. Böylece stres faktörünün ortaya çıkaracağı risklerin olumsuz durumlar yaratması erkenden önlenmiş olacaktır (Çam ve Büyükbayram, 2017).

Konu ile alakalı olarak yapılmış birçok tanım bulunmaktadır. Hunter, psikolojik dayanıklılığı bir başarı ve uyum sağlama süreci olarak ele almıştır. Luthans ve arkadaşlarına göre psikolojik dayanıklılık, bireylerin engel, belirsizlik, zorlama ve birçok olumsuz durumla karşılaşması ve bunların üstesinden gelebilmesi olarak tanımlanmaktadır (Polatçı ve ark., 2017). Bununla birlikte Luthans bu kavrama pozitif örgütsel açıdan yaklaşarak, psikolojik dayanıklılık kavramını belirsizlik, başarısızlık, çatışma ve artan sorumluluktan dolayı bireylerin karşılaştıkları zorluklardan kendilerini toparlayabilmeleri için sahip oldukları pozitif psikolojik kapasite olarak ifade etmektedir (Luthans, 2002).

Bireyin yaşadığı zorluk ve güçlüklere karşı sürecin, yeteneğin ve çıktıların başarı ile uyumlu hale getirilmesi psikolojik dayanıklılık olarak tanımlanabilir (Masten, 2001). Psikolojik dayanıklılığın gelişmesi bireylerin olumlu ve olumsuz olaylar karşısında güçlü ve dirençli olmasını sağlamakta ve bu durumu ifade etmektedir. Psikolojik dayanıklılık gelişmesi, toparlanma, başarıya odaklanma ve hedefini sürdürme durumlarını gerçekleştirmede önemli bir süreçtir. Birey daima riskli ve stresli bir yaşam alanında bulunmaktadır. Bu riskli ortamın getireceği olumsuzluklar karşısında uyum sağlama ve olumlu sonuçlara ulaşabilmek için psikolojik dayanıklılığın güçlü olması gereklidir. Bu bağlamda psikolojik dayanıklılık, stresli yaşam olaylarının ortaya çıkardığı güçlüklere karşı bir direnç kaynağıdır (Polatçı ve ark., 2017).

Yapılan tanımlar ele alındığında üç değişken üzerine yoğunlaşılmaktadır. Bu değişkenler yüksek risk durumları karşısında iyi bir gelişime sahip olmak, strese rağmen olumlu bir yetkinlik sürdürme ve olumsuz olayların yol açtığı travmalardan kolay bir şekilde çıkabilme olarak ifade edilmektedir. Bu değişkenler psikolojik dayanıklılığı açıklamakta ortak özellikleri belirtmektedir (Yöndem ve Bahtiyar, 2016).

1.2.1. Psikolojik Dayanıklılığın Boyutları

Friborg vd. (2003), psikolojik dayanıklılığın boyutlarını kendine güven, gerçekçi hedefler, planlama becerisi, sosyal yeterlilik, sosyal kaynaklar ile aile desteği ve uyumu boyutu olarak sıralamıştır. Birinci boyut olan kendine güven boyutu, aniden gelişen stres durumları ile karşılaşan bireyin bu durumla baş edebilme yeteneğini ifade eder. İkinci boyut olan gerçekçi hedefler boyutu bireyin kendisi için gerçekçi ve muhtemel hedefler belirleyerek bu hedefler yolunda nasıl ilerleyeceğini bilmesini ifade etmektedir. Diğer bir boyut olan planlama becerisi boyutu kişinin hedefi doğrultusunda planlar yapabilmesini ve zamanını etkili kullanarak başarıya ulaşacağına dair inançlarının olmasından oluşur. Sonrasında yer alan sosyal yeterlilik boyutu kişinin diğer bireylerle sosyal ilişkiler kurabilme yeteneğine ilişkin becerilerin temsil eder. Sosyal kaynaklar boyutu bireyin aile, arkadaş gibi sosyal destek gruplarından destek alabilme yeteneklerinden oluşur. Aile desteği ve uyumu boyutu kişinin değer sistemi ile ailesinin değer sisteminin örtüşmesi ve ailesi ile birlikte mutlu hissetmesinden oluşur. Maddi (2007) ise psikolojik dayanıklılığın boyutlarını bağlılık, kontrol ve güçlük şeklinde sıralarken Kobasa (1979) ise psikolojik dayanıklılığın boyutlarını; denetim, bağlanma ve mücadele olarak ifade etmektedir. Psikolojik dayanıklılığın boyutlarının net bir şekilde ayrışmadığını ifade eden çalışmalarda mevcuttur (Funk & Houston, 1987; Motan, 2009; Sezgin, 2012).

Bağlanma Boyutu: Bağlanma boyutu kişinin yaşama aktif bir şekilde katılım sağlaması ile ilgilidir (Sezgin, 2012). Bağlanma boyutunu Kobasa (1979) bireyin yaşamın farklı alanları ile ilgilenme eğilimi olarak tanımlarken Maddi (2004) kişinin kendine inanması ve önem vermesi bununla beraber yaşamında aktif bir rol alarak gerektiğinde duygusal destek alması ve vermesi olarak tanımlamaktadır. Bağlanma boyutunda bireyin yaşamında anlam bulmasıyla birlikte yaşamına bağlı olması beklenmektedir. Bu bağlılıkla birlikte kişi yaşamında aktif rol üstlenerek yaşamını daha iyi hale getirmek için olumlu bir performans sergilemektedir (Durak, 2002). Bağlanma boyutuna sahip kişiler aile, sosyal ve iş yaşamına bağlı olması ile stresli olaylara karşı mücadelede daha güçlü olmaktadırlar (Maddi, 2004; Terzi, 2008). Bu stres durumlarıyla karşılaştıklarında kaçmak yerine problemlerin üstesinden gelmektedirler. Bağlanma boyutuyla birlikte kişinin yaşamda karşılaşılan olumsuz durumlara karşı iyimser yaklaşması beklenmektedir (Klag & Bradley, 2004).

Denetim Boyutu: Denetim boyutu kişinin yaşamındaki olaylara etkisi olduğuna ve bu olayları değiştirebileceğine olan inancına bağlı düşünce ve davranışlarından oluşmaktadır. Denetim boyutuna göre yaşamının kontrolü kişinin elindedir bu sebeple problemlerle karşılaşıldığında birey mücadele etmektedir. Denetim boyutu kişinin özgür seçimler yapabilmesini, cesareti, öz disiplini, özdenetimi, özerkliği, motivasyonu ve başarıyı ve içinde barındırmaktadır (Maddi, 2004; Motan & Gençöz, 2009). Bu sebeple denetim boyutuna sahip kişiler zorlayıcı yaşam olayları karşısında umutsuzca beklemek yerine olayların seyrini değiştirmeyi amaçlar (Maddi, 2004).

Meydan Okuma Boyutu: Meydan okuma boyutunda bireyin yaşamındaki değişime yönelik inancın bireyin gelişimine destek olduğu ve bu şekilde bireyin hayatı keşfetmesine yardımcı olacağı ifade edilmektedir (Maddi, 2004). Meydan okuma boyutunda birey yaşamdaki değişimleri kendini geliştirmek için fırsat olarak görmeli ve bu değişimlere uyum sağlayabilmelidir. Meydan okuma boyutuna sahip kişiler yaşamalarında oluşan değişiklikleri hayatın normal akışı içinde değerlendirmekte ve bu değişiklikleri önemseyerek stres durumlarında stresle nasıl baş edeceğini hangi kaynaklardan yararlanacağını bilmektedir (Terzi, 2008). Meydan okuma boyutuyla birlikte birey çevresi ile etkileşim içinde olarak yaparak ve yaşayarak öğrenmeler kazanmaktadır. Meydan okuma boyutu yeniliklere açık olma, azim, iyimserlik ve kararlılık gibi kişilik özellikleriyle bağlantılıdır (Gençöz & Motan, 2009). Meydan okuma boyutu düzeyi yüksek kişiler bu sebeple diğer insanlara göre daha esnek, daha aktif ve problem çözme beceri düzeyleri daha yüksektir (Holt vd., 1987).

Açıklanan bu boyutlar birbirinden bağımsız gibi görünmesine rağmen etkileşim halindedirler. İnsanların gerçek bir psikolojik dayanıklılığa sahip olabilmesi için bu boyutların tamamına sahip olması gerekir. Zira bu boyutlardan denetim boyutunda yüksek ancak diğer boyutlarda düşük olanlar; neticeleri belirlemek isteseler bile birey ve olaylarla ilişkili deneyim ve duygulardan ders çıkarmak için zaman ve çaba harcamaya karşı isteksiz olmaktadır. Diğer bir deyişle bir ve ya iki boyut düşük ise tek başına bir yüksek boyutun var olması baş edebilme stratejileri için yeterli olmamaktadır (Maddi, 2002).

1.2.2.Psikolojik Dayanıklılığı Etkileyen Etmenler

Psikolojik dayanıklılığın boyutları kadar psikolojik dayanıklılığı etkileyen faktörler de önemlidir. Psikolojik dayanıklılığı etkileyen faktörler; koruyucu faktörler, risk faktörleri ve olumlu sonuç faktörleridir (Erarslan, 2014).

Koruyucu faktörler, ortaya çıkması istenmeyen durumların meydana gelme ihtimalin azaltan veya engelleyen faktörler olarak açıklanmaktadır. Koruyucu faktörler çevresel, ailesel ve bireysel faktörler olarak sınıflandırılmaktadır (Masten, 2001). Çevresel faktörler kişinin güçlü sosyal ilişkilerinin olmasını kapsamaktadır. Olumlu arkadaşlık ilişkileri, okul ve iş yaşamında destek görmesi ve olumlu bir rol modeli olması olarak çevresel faktörler sıralanmaktadır. Ailesel koruyucu faktörler bireyin aile ilişkilerinin güçlü olmasını kapsamaktadır. Olumlu anne çocuk ilişkisi, aileyle birlikte yaşama ve ebeveynlerin eğitim seviyelerinin yüksek olması ailesel koruyucu faktörler olarak sıralanmaktadır. Bireysel koruyucu faktörler bireyin olumlu kişilik özellikleri ile ilgilidir. Etkin problem çözme yeteneği, olumlu benlik algısı, zeka, etkili sorumluluk duygusu ve mizah şeklinde sıralanmaktadır (Motan ve Gençöz, 2009).

Risk faktörleri olası olumsuz durumların meydana gelme ihtimalini ve bu olumsuz durumların şiddetini arttıran faktörler olarak tanımlanmaktadır. Risk faktörleri de koruyucu faktörler gibi çevresel, ailesel ve bireysel faktörler şeklinde sınıflandırılmaktadır (Haase, 2004). Bireysel risk faktörleri erken doğum, süreğen hastalıklar, olumsuz yaşam olayları şeklinde sıralanırken ailesel risk faktörleri ergen ebeveynliği, ebeveyn yası, ebeveynlerin boşanması ve ebeveynlerin psikopatoloji ve ya hastalığının olması şeklinde sıralanmaktadır. Çevresel risk faktörleri ise savaş, doğal afet, salgın gibi toplumun büyük kısmını etkileyen travmatik olaylar, düşük sosyoekonomik düzey, çocuk ihmali ve istismarı, ailevi sorunlar ve şiddet şeklinde sıralanmaktadır (Gizir, 2007).

Olumlu sonuç psikolojik dayanıklılığı etkileyen bir diğer faktör olup bireyin gelişim görevlerini etkili bir şekilde başarıp gelişim dönemleriyle uyumlu olması şeklinde açıklanmaktadır (Karaırmak, 2006). Gelişim görevlerini yerine getirme, sosyal yeterlilik, kurallara uygun davranma, psikolojik sağlık ve suça yatkın olmama, yaşına uygun etkinlikler yapma, kendini kabul şeklinde sıralanmaktadır.

1.3. Stresle Başa Çıkma

1.3.1. Stres

Bireyler gündelik yaşam içinde birçok stres faktörüyle karşı karşıya kalırlar. Stres, bireyler için istendik bir durum olmamakla birlikte yaşam için de temeldir. Stres, bireylerin gerginliğe ve değişikliklere karşı uyum sağlamaları gereken zorlanma durumudur (Köroğlu, 2015).

Stres kavramı Latince’de ‘Estrictia’, Fransızca’da ‘Estrece’ kelimelerinden türemiş; tarih boyunca zorlanma, baskı, felaket, gerilme, bela, dert, keder gibi anlamlarda kullanılmıştır. 19. Yüzyılda Fransız fizyolog Claude Bernard, bireylerin iç yapısındaki denge bozulduğunda hastalıkların meydana geldiğini söyleyerek stres kavramının günümüzdeki anlamını ele almıştır. Walter B. Cannon ise laboratuarında kaçma ve savaşma reaksiyonlarını incelerken stres kavramını kullanmıştır. 1925 yılında Hans Selye yaptığı hayvan deneyleriyle stres belirti ve tepkilerini incelemiştir. Lazarus ve Folkman’a göre stres bireyin çevresel faktörler nedeniyle zorlanması ve bireyin kendini tehlikede hissetmesi sonucu oluşur (Yanık, 2019).

Günlük yaşamda bireyler sık sık stresli durumlarla karşı karşıya kalmaktadır. Ancak stres bireyleri her zaman olumsuz şekilde etkilemez. Bireyleri çalışmak için motive ettiği, yeni hedefler peşine düşürdüğü ve yeni fikirler/ürünler yaratma konusunda harekete geçirdiği bilinmektedir (Baltaş ve Baltaş, 2015). Olumlu stres; bireye günlük yaşamında karar vermesine yardımcı olur, enerji sağlar, bireyin motivasyonunu, performansını arttırır ve bireye uyanıklık sağlar (Çelik ve Muhammet, 2021). Olumsuz stres ise bireyin zorlayıcı hayat tecrübeleri sonucunda ortaya çıkan durumdur. Bireyin hayat kalitesini düşürür, verimliliğini azaltarak başarısızlığa ve performans düşüklüğüne neden olur (Gürhan, 2016).

Selye, yaptığı çalışmalar sonucunda bireylerin stres karşısında bazı psikolojik ve fiziksel belirtiler oluşturarak ‘savaş ya da kaç’ tepkisi gösterdiğini ortaya koymuştur. Bireylerin bu stres karşısında dengesi bozulur ve stres tepkisi oluşur. Bu stres tepkisine ‘Selye’ nin Genel Uyum Sendromu’ adı verilir. Alarm, direnç ve tükenme döneminden oluşur. Alarm aşaması; stresin algılandığı organizmada yeniden dengenin sağlanması ve korunması için bedende birtakım değişikliklerin görüldüğü dönemdir. Bu değişiklikler şunlardır (Gürhan, 2016):

1. Gerekli enerjinin sağlanması için depolanmış olan yağ ve şeker kana karışır.

2. Daha fazla oksijen alınıp enerjiyi arttırmak için solunum sayısı artar.

3. Mücadeleyi sağlamak için beyne ve kaslara oksijen taşınması için kanda alyuvar artar.

4. Organizmada gerekli yerlere kan ulaşması için kan basıncı artar.

5. Olası yaralanmalara karşı kan kaybını azaltmak için kanın pıhtılaşma mekanizması aktif hale gelir.

6. Sindirim yavaşlar.

7. Algıyı güçlendirmek, görüşü iyileştirmek için göz bebekleri büyür.

8. Dış ortama karşı duyumlar artar.

9. Hipofiz bezi uyarılır.

Stres; şiddetine, maruz kalınan süreye ve verilen tepkiye bağlı olarak ruh sağlığının bozulmasına neden olmaktadır. Stresin ruh sağlığını etkileyen psikolojik ve davranışsal sonuçları bulunmaktadır. Stresin bireyler üzerindeki psikolojik sonuçları arasında gerginlik, anksiyete, depresyon, endişe, karamsarlık, bunaltı, dikkati toplamada zorlanma bulunmakta; davranışsal sonuçları arasında ise sigara alkol kullanımının artması, duygusal ve ani kararlar olup, bireylerin ruh sağlığını olumsuz etkileyebilmektedir (Slavich, 2016).

1.3.2. Stres ile Başa Çıkma Yolları

Bireylerin sıkıntı verici ve zorlayıcı yaşam olayları ile ilişkili rahatsızlıkları azaltmak için kullandıkları davranışsal ve bilişsel çabalar başa çıkma yolları olarak değerlendirilmektedir. Folkman ve Lazarus (1984) bu başa çıkma yollarını duygu odaklı ve problem odaklı olarak iki başlıkta açıklamıştır. Kişinin stres yaratıcı durum ya da faktörleri değiştirme çabalarının olması problem odaklı baş etme yöntemini kullandığını göstermektedir. İkinci yol olan duygu odaklı baş etme yolunda ise birey, stres verici olayın oluşturmuş olduğu duygusal etkileri azaltmaya çalışmaktadır. İnkar, sosyal destek arama ve kaçınma bu çabalardan bazılarıdır. Bu strateji daha çok stres unsurları değiştirilemediğinde tercih edilmektedir. Problem odaklı başa çıkma, hayat stresi ve travma ile daha iyi düzeyde uyum göstermektedir (Votta ve Manion, 2003). Buna karşın duygu odaklı başa çıkma yöntemi de stresin etkilerini azaltabilmektedir (Dempsey, Overstreet ve Moely, 2000).

Stres ile baş etme tarzlarına dair pek çok kuramcının farklı sınıflandırma yolları olmasına karşın Lazarus ve Folkman’ ın geliştirmiş olduğu duygulara yönelik/pasif tarz ve probleme yönelik/aktif tarz kuramının en gelişmiş kuram olduğu belirtilmektedir (Slavich, 2016). Ülkemizde Şahin ve Durak (1995) tarafından yapılan stresle başa çıkma tarzlarına ilişkin çalışmalar da Folkman ve Lazarus ’un açıkladığı stresle başa çıkma tarzları kuramına uygun gerçekleştirilmiştir. Söz konusu araştırmalar neticesinde probleme yönelik/aktif ve duygulara yönelik/pasif şeklinde iki ana grupta incelenmekte olan başa çıkma tarzları kendi içerisinde toplam 5 alt kategoride incelenmektedir. Bu yaklaşımlardan problem odaklı yaklaşımın “kendine güvenli yaklaşım”, “iyimser yaklaşım” ve “sosyal desteğe başvurma yaklaşımı” olmak üzere üç; diğer yaklaşım olan duygulara yönelik yaklaşım ise “çaresiz yaklaşım”, “boyun eğici yaklaşım” olmak üzere iki kategoriden oluşmakta olduğu belirtilmiştir (Votta ve Manion, 2003).

Kendine güvenli yaklaşım; Bireyin karşılaşmış olduğu zor durum ile baş çıkabilecek kuvvete sahip olduğuna yönelik kendine inancının olması kendine güvenli yaklaşımı ifade etmektedir.

Diğer bir yaklaşım olan iyimser yaklaşım; bireyin stres durumunda ön planda yaşadıklarını olumlu yönlerden görmeyi içeren bir stresle başa çıkma tarzıdır.

Sosyal destek arama; bireyin stres altında kaldığı durumlarda sosyal çevresinden destek beklediği, stresini çevresi ile paylaşma yoluyla yaşadığı stresin etkilerini düşürmeye çalıştığı stresle baş etme yöntemi olarak açıklanmaktadır.

Çaresiz yaklaşım; Stresle karşılaşıldığında bireyin baş edemeyeceğine inandığı ve bundan dolayı kabul edici bir tarz geliştirdiği stresle baş etme tarzı olarak ifade edilmektedir.

Boyun eğici yaklaşım; Bu yaklaşım ise bireyin stres ile mücadele etmeden stresin getirdiği olumsuz durumları ve yenilgiyi kabul ettiği stresle baş etme yöntemi olarak açıklanmaktadır (Şahin ve Durak, 1995).

Eryılmaz (2009), stresle baş etme eğiliminin iki ana grupta değerlendirildiğini belirtmiştir. İlk grupta stresle baş etme, sorunu gerçekçi bir yolla çözebilmek için bilişsel faaliyetlerin kullanıldığı, direkt stresle başa etmeyi içermekte olan problem merkezli yöntemleri kapsar. Kişi bu tarzda soruna odaklanır ve muhtemele çözüm yollarına dair yanıtlar bulmaya çalışır. Diğer grup ise, farklı herhangi bir değişim yaratmadan stres yaratıcı durum ile ilgili duyguları düzenleyebilmeyi kapsamaktadır. Diğer bir ifadeyle, duygu odaklı başa etme yöntemleridir. Bu tarzda yapılandırmanın yapılması esnasında elde edilebilecek başa çıkma neticesinde duygusal tercihlerle çoğu kez stresin getirdiği etkileri hafifletme ya da değiştirme yönünde olmaktadır. Nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri ve fiziksel egzersiz bedensel yollar arasında yer almaktadır (Eryılmaz, 2009).

Bedensel Yollar

Bu yollar, merkezi sinir sistemine ve sempatik sinir sistemine etki ederek stresin beden üzerinde yarattığı olumsuz etkileri kontrol altına almayı sağlamaktadır. Bedensel yollar; nefes egzersizi, fiziksel egzersiz, gevşeme teknikleri, yeme alışkanlıkları, dinlenme ve uyku şeklinde sıralanmaktadır. Klinik alanda yapılan bazı çalışmalar, orta düzey stresin kişisel çıktıları uyardığını ortaya koymuştur. Fakat stresin aşırı düzeyde olması kişisel performansı, fiziksel sağlığı ve yaşam kalitesini olumsuz etkilemektedir. Stresin fiziksel işlevsellik ile yakın ilişki gösterdiği bilinmektedir (Körükçü ve Kukulu, 2015).

Fizik Egzersiz

Stresle çıkma becerilerinin güçlendirilmesinde fiziksel egzersiz yöntemlerinin önemli bir rolü bulunmaktadır. Ayrıca fiziksel egzersizler davranışlar, hastalıkların önlenmesi, bakım ve kendini iyi hissetme üzerinde de etkili olmaktadır (Körükcü ve Kukulu, 2015).

Bu egzersizlerin temel amacı, metabolik süreçleri ve oksijen dağılımını düzenlemek, gücün artmasını sağlamak, dayanıklılığa katkıda bulunmak, vücuttaki yağ oranını düşürmek ve kas eklem hareketlerinin iyileşmesini sağlamaktır. Fiziksek egzersizler ısınma, egzersiz ve soğuma adımlarını takip ederek yapılmaktadır (Tel ve Terakye, 2000).

Gevşeme Yöntemleri

Bu egzersizler fiziksel olarak gevşemeyi, parasempatik sinir geçişini doğal olarak kolaylaştırmayı ve ardından zihinsel olarak gevşemeyi amaçlamaktadır. Bedenin korku, heyecan gibi duyguları; çarpıntı ve spazm gibi fonksiyonları yavaşlatabilmek ve düşünce performansını yavaşlatmanın önemli yollarından biri gevşeme egzersizleridir (Tel ve Terakye, 2000).

Yaşam içerisinde maruz kalınan stres bireyin kendini kasmasına ve kasların kasılmasına yol açmaktadır. Yapılacak olan bu gevşeme egzersizleri, kasılı kalan bu kas gruplarının gevşemesini sağlar. Bu egzersizler, hızlı ve derinlemesine gevşeme, meditasyon, biyolojik geri bildirim (biofeedback) şeklinde sıralanabilmektedir (Yasemin ve Karabulut, 2018).

BÖLÜM 2: YÖNTEM

2.1. Araştırmanın Modeli

Bu çalışma kesitsel desende ve ilişkisel tarama modelinde hazırlanmış bir araştırmadır. Çalışmaya dahil edilen tek gruba ilişkin birden çok değişkenin birlikte değişim durumlarını incelemeyi amaçlayan çalışmalar ilişkisel tarama modeline uygun çalışmalardır. Katılımcıların sosyo-demografik özellikleri olan cinsiyet, yaş vb. faktörleri tanımlıyor olması açısından da betimsel bir çalışmadır. Özet olarak çalışmanın modeli; kesitsel desende, ilişkisel tarama modelinde, betimsel bir araştırmadır (Karasar, 2012).

2.2. Araştırmanın Örneklemi

Bu çalışmanın örneklemi 2021 yılında yaşamını İstanbul ilinde sürdüren 138 erkek ve 186 kadın olmak üzere toplam 324 yetişkin bireyden oluşmuştur. Çalışmaya dahil edilme kriterleri olarak şu iki kriter belirlenmiştir;

18 yaşın üzerinde olmak
Psikiyatrik bir tanıya sahip olmama

2.3. Veri Toplama Araçları

2.3.1. Kişisel Bilgi Formu

Araştırmacı tarafından, katılımcıların yaş, cinsiyet, eğitim, medeni durum, iş, gelir düzeyi gibi demografik bilgilerini toplamak amacıyla bir özbildirim formu hazırlanacaktır.

2.3.2. Young Şema Ölçeği

Young Şema Ölçeği’nin kısa formu 3 (Young Schema Questionaire- YSQ- SF3)’ün Türkçeye uyarlanmış biçimidir (YŞÖ-KF 3). Young ve arkadaşları (2003) tarafından geliştirilen bu ölçeğin orjinalinde 16 şema ve 205 madde bulunmaktadır. Daha sonra Cecero ve arkadaşları (2004) tarafından oluşturulan ölçeğin kısa formu 15 şema ve 75 maddeden oluşturulmuştur. Bu araştırmada kullanılan ölçek ise cezalandırıcılık, karamsarlık ve onay arayıcılık şemalarının eklenmesiyle uyarlanan halini almıştır. (Young 2003). Türkiye de yapılan geçerlilik güvenirlik çalışması sonucunda ölçek çalışmada kullanılan halini almıştır. Ölçeğin uyarlanmasına ilişkin yapılan çalışma yaşları 17-35 arasında değişen, 1071 katılımcıyla yürütülmüştür. Katılımcıların 597’si kadın (% 55,7) 469’u (% 43,8) erkektir. 5 katılımcı cinsiyet belirtmemiştir (% 0,5). Ölçeğin bileşenlerine ilişkin analizler Equamaks rotasyon yöntemi ile gerçekleştirilmiş olup kesim noktası .33 şeklinde belirlenmiştir. Araştırma neticesinde 14 şema boyutu ve 5 şema alanından oluşmuştur (Soygüt, Karaosmanoğlu ve Çakır, 2009). Güvenirlik değerleri, şema boyutları için Pearson korelasyon kat sayıları r=.66- .82 (p<.01 ), şema alanları için ise Pearson korelasyon katsayıları r= .66- .83 (p< .01) arasında değişmiştir. Ölçek 90 maddeden meydana gelmektedir. 1 (benim için tamamıyla yanlış) ve 6 (beni mükemmel şekilde tanımlıyor) olarak derecelendirilen likert tipi bir ölçektir. Katılımcılardan istenen her madde için 1 ile 6 arasında kendilerine en uygun olan biçimde puanlamalarıdır. Alınan yüksek puan ilgili uyumsuz şemanın yoğunluğunu bilinmektedir. Soygüt ve arkadaşları tarafından uyarlanan bu ölçeğin şema boyutları ve ilgili maddeleri şu şekildedir; Ayrıcalıklılık/Yetersiz Özdenetim (68, 69, 15, 50, 32, 51, 22), Terk Edilme (2 , 20, 28, 38, 74), İçe Geçme/Bağımlılık (63, 81, 9, 79, 7, 64, 10, 25, 82), Duygusal Yoksunluk ( 1, 19, 37, 55, 73), Sosyal İzolasyon/Güvensizlik (3, 4, 40, 57, 58, 75, 76), Kusurluluk/Utanç (23, 41, 43, 59, 77, 90), Kendini Feda (83, 47, 29, 65, 11), İç Dayanıksızlık (62, 71, 44, 21, 39), Yüksek Standartlar (31, 13, 14), Karamsarlık (35, 17, 8, 80, 26), Başarısızlık (6, 24, 33, 42, 60, 78), Duyguları Bastırma **(**12, 30, 48, 66, 84), Onay Arayıcılık (88, 52, 70, 56, 34, 16), Cezalandırılma (54, 72, 18, 53, 49, 89).

2.3.3. Stresle Başaçıkma Tarzları Ölçeği (SBTÖ)

Lazarus ve Folkman (1980)’ ın geliştirmiş olduğu bu ölçek stresli durumlar ile baş etme yollarını ölçmeyi hedeflemektedir. Orijinali 66 madde olan ölçeğin uyarlama çalışmasında Şahin ve Durak (1995) madde sayısını 30’ a indirmiştir. Ölçek boyun eğici yaklaşım (5, 13, 15, 17, 21, 24), kendine güvenli yaklaşım (8, 10, 14, 16, 20, 23, 26), çaresiz yaklaşım (3, 7, 11, 19, 22, 25, 27, 28), iyimser yaklaşım (2, 4, 6, 12, 18) ve sosyal destek arama (1, 9, 29, 30) yaklaşımlarından oluşmuştur. Ölçekte 1 ve 9. maddeler ters puanlanmaktadır. Ölçek 0-3 arası puanlanarak değerlendirilir (0=%0 (hiç kullanılmıyor), 1=%30, 2=%70, 3=%100 (sıklıkla kullanılıyor)). Alt testlerin puanlarını veren maddelerden alınan puanların madde sayısına bölünmesi ile alt ölçek puanları elde edilmektedir. Ölçeğin Türkçe geçerlilik güvenirlilik çalışması Şahin ve Durak (1995) tarafından yapılmış, Cronbach alfa iç tutarlılık katsayıları iyimser yaklaşım alt ölçeği için 0,49- 0,68, kendine güvenli yaklaşım alt ölçeği için 0,62-0,80, çaresiz yaklaşım alt ölçeği için 0,64-0,73, boyun eğici yaklaşım alt ölçeği için 0,47-0,72, sosyal destek arama alt ölçeği için 0,45-0,47 arasında değiştiği bulunmuştur (Şahin ve Durak, 1995).

2.3.4. Yetişkinler İçin Psikolojik Dayanıklılık Ölçeği

Friborg ve arkadaşları (2005) tarafından geliştirilen yetişkinler için psikolojik dayanıklılık ölçeğinin Türkçe’ ye uyarlama çalışmasını Basım ve Çetin (2011) gerçekleştirmiştir. Ölçek yapısal stil, gelecek algısı, aile uyumu, kendilik algısı, sosyal yeterlilik ve sosyal kaynaklar olmak üzere toplam altı boyuttan oluşmaktadır. Ölçek 33 madde içermektedir. Yetişkinler için psikolojik dayanıklılığın ölçeğinin güvenirlilik çalışmasında Pearson korelasyon katsayıları Kendilik Algısı için .72, Gelecek Algısı için .75, Yapısal Stil için .78, Aile Uyumu için .81 ve Sosyal Kaynaklar için .77 olarak belirlenmiştir. Geçerlilik çalışmasında ise yapılan doğrulayıcı faktör analizinde ise altı faktörlü yapı toplam %57’lik varyans açıklamaktadır.

2.4. Verilerin Analizi

Verilerin analizinde analize başlanmadan önce, veriler Google Anket platformunda online olarak toplanmıştır. Devamında elde edilen bu veriler SPSS 25’e kodlanarak aktarılaral analiz edilmeye hazır duruma getirilmiştir. Ölçeklerin toplam ve alt ölçek puanları öncelikli olarak hesaplanmıştır. Daha sonrasında bu ölçeklerin ve alt ölçeklerin dağılımlarının normalliği analiz edilmiştir. Basıklık ve çarpıklık değerleri -2 +2 referans aralığındadır. Bu değerlere göre veriler normal dağılım göstermiştir (George ve Mallery, 2010).

Yukarıda ölçek ve alt ölçeklere ait olan basıklık ve çarpıklık tablosunu incelediğimizde, tüm değerlerin referans aralığında kaldığı görülmektedir. Bu sonuca göre tüm ölçek ve alt ölçekler için normal dağılım varsayımının sağlandığı görülmektedir. Times New Roman birbiri ile ilişkisini değerlendirmek için Pearson Korelasyon analizi kullanılmıştır. Times New Roman sosyo-demografik değişkinler açısından kıyaslamak için Bağımsız Örneklemler T-Testi, Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) kullanılmıştır. Çoklu Regresyon analiz ile yordayıcılığa bakılmaktadır. Bütün analizler %95 güven aralığında uygulanmıştır. Analizlerde anlamlılık düzeyi için kullanılan p değeri 0.05’dir.

Tablo 2 – Korelasyon Katsayısı İçin Değer Aralıkları

BÖLÜM 3: BULGULAR

Tablo 3 – Katılımcıların Demografik Özellikleri

Bulguları incelediğimizde, katılımcıların %57.4’ü kadın, %42.6’sı erkek, %65.1’i 18-30 yaş arasında, %16’sı 31-40 yaş arasında, %18.5’i 41 ve üstü yaşta, %45.1’i çalışmıyor, %38.3’ü özel sektörde çalışıyor, %5.6’sı devlette çalışıyor, %11’i serbest çalışıyor, %21’i lise ve dengi okul mezunu, %54.3’ü üniversite mezunu, %24.7’si yüksek lisans-doktora mezunu, %21.9’unun aylık geliri 2000 TL’den az, %14.8’inin aylık geliri 2000-4000 TL arasında, %30.2’sinin aylık geliri 4000-8000 TL arasında, %15.1’inin aylık geliri 8000-10.000 TL arasında, %17.9’unun aylık geliri 10.000 TL ve üzeri, herhangi bir psikiyatrik tanı alanlar %27.8’i herhangi bir psikiyatrik tanı almış, %72.2’si almamıştır.

Ölçeklerin ortalamaları şu şekildedir: Tehditler karşısında dayanıksızlık (X̅=13.02, SS=5.32), Duygusal yoksunluk (X̅=10.41, SS=4.19), cezalandırılma (X̅=19.96, SS=6.24), ayrıcalıklılık yetersiz özdenetim (X̅=22.06, SS=6.42), kusurluluk (X̅=12.38, SS=5.97), terk edilme (X̅=9.90, SS=4.51), onay arayıcılık (X̅=21.67, SS=6.37), sosyal izolasyon güvensizlik (X̅=18.44, SS=6.24), duyguları bastırma (X̅=12.46, SS=4.42), iç içe geçme bağımlılık (X̅=19.49, SS=7.55), başarısızlık (X̅=14.52, SS=5.83), karamsarlık (X̅=13.12, SS=5.28) ve kendini feda (X̅=15.65, SS=4.87) olarak belirlenmiştir. yüksek standartlar (X̅=9.74, SS=3.87), yetişkinler için dayanıklılık ölçeği ortalaması (X̅=111.96, SS=18.73), kendilik algısı ortalaması (X̅=20.09, SS=4.28), gelecek algısı ortalaması (X̅=12.43, SS=4.16), yapısal stil ortalaması (X̅=12.56, SS=3.21), sosyal yeterlilik ortalaması (X̅=20.97, SS=3.75), aile uyumu ortalaması (X̅=20.46, SS=4.85), sosyal kaynaklar ortalaması (X̅=25.46, SS=4.42), iyimser yaklaşım ortalaması (X̅=2.42, SS=0.61), kendine güvenli yaklaşım ortalaması (X̅=2.69, SS=0.62), çaresiz yaklaşım ortalaması (X̅=2.33, SS=0.60), boyun eğici yaklaşım ortalaması (X̅=2.03, SS=0.49), sosyal desteğe başvurma yaklaşımı ortalaması (X̅=2.85, SS=0.52) olduğu görülmektedir.

Tablo 5 – Young Şema Ölçeği, Stresle Baş Etme Ölçeği Arasındaki İlişki

**p<0.01 *p<0.05 Kullanılan test: Pearson Korelasyon Testi

Duygusal yoksunluk ile iyimser yaklaşım (r=.-239, p<0.01) arasında zayıf düzey ve negatif, sosyal izolasyon güvensizlik ile iyimser yaklaşım (r=.-296, p<0.01) arasında zayıf düzey ve negatif, kusurluluk ile iyimser yaklaşım (r=.-312, p<0.01) arasında orta düzey ve negatif ilişki, duyguları bastırma ile iyimser yaklaşım (r=.-193, p<0.01) arasında zayıf düzey ve negatif ilişki, iç içe geçme bağımlılık ile iyimser yaklaşım (r=.- 248, p<0.01) arasında zayıf düzey ve negatif ilişki, terk edilme ile iyimser yaklaşım (r=.- 265, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, tehditler karşısında dayanıksızlık ile iyimser yaklaşım (r=.-109, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, başarısızlık ile iyimser yaklaşım (r=.-311, p<0.01) arası negatif ve orta seviye ilişkinin, karamsarlık ile iyimser yaklaşım (r=.-375, p<0.01) arası negatif ve orta seviye ilişkinin, kendini feda ile iyimser yaklaşım (r=.-151, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, onay arayıcılık ile iyimser yaklaşım (r=.-150, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin bulunduğu tespit edilmiştir.

Duygusal yoksunluk ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-219, p<0.01) arasında zayıf düzey ve negatif ilişki, sosyal izolasyon güvensizlik ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-209, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, kusurluluk ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-371, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, iç içe geçme bağımlılık ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-288, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, terk edilme ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-328, p<0.01) arası negatif ve orta seviye ilişkinin, tehditler karşısında dayanıksızlık ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-140, p<0.01) arası negatif ve zayıf seviye ilişkinin, başarısızlık ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-343, p<0.01) arası negatif ve orta seviye ilişkinin, karamsarlık ile kendine güvenli yaklaşım (r=.-246, p<0.01) arasında ayrıcalıklılık yetersiz özdenetim ile kendine güvenli yaklaşım (r=.115, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, cezalandırılma ile kendine güvenli yaklaşım (r=.245, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin yüksek standartlar ile kendine güvenli yaklaşım (r=.190, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin bulunduğu saptanmıştır.

Duygusal yoksunluk ile çaresiz yaklaşım (r=.377, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, sosyal izolasyon güvensizlik ile çaresiz yaklaşım (r=.635, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, kusurluluk ile çaresiz yaklaşım (r=.475, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, duyguları bastırma ile çaresiz yaklaşım (r=.362, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, iç içe geçme bağımlılık ile çaresiz yaklaşım (r=.468, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, terk edilme ile çaresiz yaklaşım (r=.437, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, tehditler karşısında dayanıksızlık ile çaresiz yaklaşım (r=.486, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, başarısızlık ile çaresiz yaklaşım (r=.535, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, karamsarlık ile çaresiz yaklaşım (r=.559, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, ayrıcalıklılık yetersiz özdenetim ile çaresiz yaklaşım (r=.293, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, kendini feda ile çaresiz yaklaşım (r=.260, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, cezalandırılma ile çaresiz yaklaşım (r=.296, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, onay arayıcılık ile çaresiz yaklaşım (r=.470, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin bulunduğu görülmektedir.

Duygusal yoksunluk ile boyun eğici yaklaşım (r=.206, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, sosyal izolasyon güvensizlik ile boyun eğici yaklaşım (r=.323, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, kusurluluk ile boyun eğici yaklaşım (r=.313, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, duyguları bastırma ile boyun eğici yaklaşım (r=.358, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, iç içe geçme bağımlılık ile boyun eğici yaklaşım (r=.206, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, terk edilme ile boyun eğici yaklaşım (r=.260, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, tehditler karşısında dayanıksızlık ile boyun eğici yaklaşım (r=.308, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, başarısızlık ile boyun eğici yaklaşım (r=.283, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin, karamsarlık ile boyun eğici yaklaşım (r=.186, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, cezalandırılma ile boyun eğici yaklaşım (r=.142, p<0.01) arası pozitif ve zayıf seviye ilişkinin, onay arayıcılık ile boyun eğici yaklaşım (r=.303, p<0.01) arası pozitif ve orta seviye ilişkinin bulunduğu görülmektedir.

Duygusal yoksunluk ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.-454, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.-152, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, terk edilme ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.-111, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, tehditler karşısında dayanıksızlık ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.212, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, karamsarlık ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.- 137, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, kendini feda ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.-156, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, cezalandırılma ile sosyal desteğe başvurma yaklaşımı (r=.249, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

**p<0.01 *p<0.05 Kullanılan test: Pearson Korelasyon Testi

Yetişkinler İçin Dayanıklılık ile iyimser yaklaşım (r=.517, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, yetişkinler için dayanıklılık ile kendine güvenli yaklaşım (r=.615, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, yetişkinler için dayanıklılık ile çaresiz yaklaşım (r=.-560, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, yetişkinler için dayanıklılık ile boyun eğici yaklaşım (r=.-365, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, yetişkinler için dayanıklılık ile sosyal desteğe başvurma*(r*=.214, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Kendilik Algısı ile iyimser yaklaşım (r=.485, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, kendilik algısı ile kendine güvenli yaklaşım (r=.622, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, kendilik algısı ile çaresiz yaklaşım (r=.-546, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kendilik algısı ile boyun eğici yaklaşım (r=.-287,p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Gelecek algısı ile iyimser yaklaşım (r=.390, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, gelecek algısı ile kendine güvenli yaklaşım (r=.473, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, gelecek algısı ile çaresiz yaklaşım (r=.-606, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, algısı ile boyun eğici yaklaşım (r=.-381,p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye olduğu görülmüştür.

Yapısal stil ile iyimser yaklaşım (r=.480, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, yapısal stil ile kendine güvenli yaklaşım (r=.418, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, yapısal stil ile çaresiz yaklaşım (r=.-494, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, yapısal stil ile boyun eğici yaklaşım (r=.-263, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, yapısal stil ile sosyal desteğe başvurma*(r*=.168, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Sosyal yeterlilik ile iyimser yaklaşım (r=.387, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, sosyal yeterlilik ile kendine güvenli yaklaşım (r=.402, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye, sosyal yeterlilik ile çaresiz yaklaşım (r=.-162, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, sosyal yeterlilik ile boyun eğici yaklaşım (r=.-234, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, sosyal yeterlilik ile sosyal desteğe başvurma*(r*=.232, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Aile uyumu ile iyimser yaklaşım (r=.272, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve zayıf seviye aile uyumu ile kendine güvenli yaklaşım (r=.371, p<0.01) arası ilişkinin pozitif ve orta seviye aile uyumu ile çaresiz yaklaşım (r=.-292, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, aile uyumu ile sosyal desteğe başvurma*(r*=.112, p<0.05) arası ilişkinin pozitif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Tablo 7 – Young Şema Ölçeği, Yetişkinler İçin Dayanıklılık Ölçeği Arasındaki İlişki

**p<0.01 *p<0.05 Kullanılan test: Pearson Korelasyon Testi

Duygusal yoksunluk ile yetişkinler için dayanıklılık (r=.-423, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duygusal yoksunluk ile kendililik algısı (r=.-242, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duygusal yoksunluk ile gelecek algısı (r=.-295, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duygusal yoksunluk ile yapısal stil*(r*=.- 269, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duygusal yoksunluk ile sosyal yeterlilik*(r*=.-184, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duygusal yoksunluk ile aile uyumu*(r*=.-323, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duygusal yoksunluk ile sosyal kaynaklar*(r*=.-574, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye olduğu görülmüştür.

Sosyal izolasyon ile yetişkinler için dayanıklılık (r=.-534, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, sosyal izolasyon ile kendililik algısı (r=.-398, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, sosyal izolasyon ile gelecek algısı (r=.-601, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, sosyal izolasyon ile yapısal stil (r=.-331, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, sosyal izolasyon ile sosyal yeterlilik*(r*=.-225, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, sosyal izolasyon ile aile uyumu*(r*=.-396, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, sosyal izolasyon ile sosyal kaynaklar*(r*=.-448, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye olduğu görülmüştür.

Kusurluluk ile yetişkinler için dayanıklılık (r=.-534, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile kendilik algısı (r=.-398, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile gelecek algısı (r=.-601, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile yapısal stil (r=.-331, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile sosyal yeterlilik*(r*=.-225, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, kusurluluk ile aile uyumu*(r*=.-396, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, kusurluluk ile sosyal kaynaklar*(r*=.-448, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye olduğu görülmüştür.

Duyguları bastırma ile yetişkinler için dayanıklılık (r=.-534, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duyguları bastırma ile kendilik algısı (r=.-398, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duyguları bastırma ile gelecek algısı (r=.-601, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duyguları bastırma ile yapısal stil*(r*=.-331, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye, duyguları bastırma ile sosyal yeterlilik*(r*=.- 225, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duyguları bastırma ile aile uyumu (r=.-396, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve zayıf seviye, duyguları bastırma ile sosyal kaynaklar*(r*=.-448, p<0.01) arası ilişkinin negatif ve orta seviye olduğu görülmüştür.