Emeklilikte Ne Yapılır? Boş Günleri Anlamla Doldurmanın Yolları

Emeklilikte ne yapılır sorusunun cevabı bir hobi listesinden fazlasıdır. Boş günleri hareket, öğrenme, bağ ve katkıyla anlamlı hâle getirmenin yollarını okuyun.

İlk hafta bir tatil gibi geçer. Alarm kurmadan uyanırsınız, kahvaltıyı uzatırsınız, yıllardır ertelenen dolap düzenlenir, balkon boyanır. İkinci ayın ortasında bir sabah, çayınızı içerken saate bakarsınız: dokuz buçuk. Önünüzde uzun, boş bir gün durmaktadır ve ne yapacağınızı bilmezsiniz. Televizyon açılır, kapanır; çarşıya inilir, dönülür. Akşam olduğunda gün geçmiştir ama iz bırakmamıştır. Emeklilikte ne yapılır sorusu, pek çok insan için emekliliğin ilk aylarında en çok sorulan, ama en az cevaplanan sorudur. Bu yazıda bu soruya hazır bir hobi listesiyle değil, insanın gerçekten neye ihtiyaç duyduğundan yola çıkarak yaklaşıyoruz: Boş günleri nasıl yapılandırabilirsiniz, sizin için anlamlı olan uğraşları nasıl bulabilirsiniz ve bu süreçte nelere dikkat etmelisiniz?

Emeklilikte Ne Yapılır? Önce Soruyu Doğru Sormak

Emeklilikle ilgili tavsiyelerin çoğu bir faaliyet listesiyle başlar: bahçe, yürüyüş, kurs, seyahat. Bu öneriler yararlıdır; ama tek başlarına çoğu zaman işe yaramaz. Çünkü çalışma hayatı yalnızca saatleri doldurmuyordu; insana başka şeyler de sağlıyordu.

Bir iş, farkında olmasak da bize şunları verir:

• Yapı: Sabah kalkmak için bir neden, günü bölen saatler, haftanın ritmi
• Kimlik: "Ben öğretmenim", "Ben makine mühendisiyim" diyebilmek
• İnsanlar: İş arkadaşları, müşteriler, çay ocağında yapılan sohbetler
• Amaç: Bir şeyi tamamlamak, bir soruna çözüm bulmak, birilerine faydalı olmak
• Takdir: Emeğin görülmesi, "Eline sağlık" denmesi

Emeklilikte boşluk hissi, çoğu zaman saatlerin boş kalmasından değil, bu ihtiyaçların karşılanmamasından doğar. Bu yüzden asıl soru "Ne yapayım?" değil, "İşin bana sağladığı şeylerin hangisini en çok özlüyorum ve bunu nasıl karşılayabilirim?" sorusudur. Biri en çok insanları özlüyorsa ona yalnız başına yapılan bir hobi yetmez. Biri en çok işe yarama duygusunu özlüyorsa, sırf vakit geçirmek için yapılan bir faaliyet onu tatmin etmeyebilir.

Emekliliğin ruhsal yönlerini ve bu döneme nasıl hazırlanılabileceğini emekliliğe hazırlık yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Boşluk Hissi Neden Ortaya Çıkar?

Emekliliğin ilk aylarında pek çok kişi bir tür "balayı" dönemi yaşar. Dinlenmek, ertelenmiş işleri yapmak ve özgürlüğün tadını çıkarmak iyi gelir. Ancak bu dönem bittiğinde, bazı kişilerde şu işaretler belirmeye başlayabilir:

• Sabah kalkmak için bir neden bulamamak, gün içinde uzun süre yatakta kalmak
• Televizyon karşısında geçen saatlerin giderek artması
• Eşe, çocuklara ya da komşulara karşı tahammülsüzlük
• "Artık kimsenin bana ihtiyacı yok" düşüncesi
• Eski iş yerini ve iş arkadaşlarını sürekli düşünmek
• Uyku düzeninin bozulması, iştahta değişiklikler

Bu işaretler tek başına bir tanı anlamına gelmez ve çoğu zaman bir uyum sürecinin parçasıdır. Ancak aylarca sürüyorsa ve kişi hiçbir şeyden keyif alamıyorsa, bu durum daha dikkatli bir değerlendirmeyi hak eder.

Boşluk hissinin şiddeti, kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Kırklı ya da ellili yaşlarında emekli olan biri için soru "Kalan yıllarımı ne yapacağım?" kadar "Bu enerjiyle ne yapacağım?" sorusudur. Uzun ve yoğun bir meslek hayatından sonra emekli olan biri ise önce dinlenmeye, sonra yavaş yavaş yeni bir ritme ihtiyaç duyabilir. Emeklilik kararını kendi isteğiyle vermiş olanlar ile sağlık sorunları ya da işten çıkarılma gibi nedenlerle emekli olmak zorunda kalanlar arasında da uyum süreci farklı işler. İsteğiniz dışında emekli olduysanız, önce bu kaybın duygusal yükünü kabul etmek gerekebilir.

Emeklilikte Günleri Dolduran Altı Temel İhtiyaç

Emeklilik dönemini anlamlı kılan uğraşlar, genellikle altı temel ihtiyaçtan birine ya da birkaçına cevap verir. Kendi gününüzü planlarken her birinden en az bir şeyin haftanızda yer almasına özen gösterebilirsiniz.

Hareket

Beden hareket ettikçe zihin de canlanır. Sabah yürüyüşleri, belediyelerin ücretsiz spor alanları, yüzme, hafif egzersiz grupları ya da bahçe işleri, hem fiziksel sağlığı hem de ruh hâlini destekler. Yürüyüşü bir arkadaşla ya da bir grupla yapmak, hareketi sosyal bir buluşmaya da dönüştürür.

Öğrenme

Yeni bir şey öğrenmek, zihni aktif tutmanın en etkili yollarından biridir. Halk Eğitim Merkezlerinin kursları, bazı üniversitelerin ileri yaştaki yetişkinlere yönelik programları, çevrim içi dersler, yabancı dil, bir müzik aleti, ebru, ahşap oyma, fotoğrafçılık... Öğrenilen şeyin ne olduğundan çok, öğrenmenin kendisi önemlidir.

Üretme

Bir şeyi elinizle yapmak ve sonucunu görmek, derin bir tatmin sağlar. Bahçede sebze yetiştirmek, reçel ve turşu yapmak, örgü örmek, eski eşyaları tamir etmek ya da bir mobilyayı yenilemek, emeğin somut bir karşılığını görmenizi sağlar.

Bağ kurmak

İnsan ilişkileri, yaşlılıkta ruh sağlığının en önemli koruyucularından biridir. Eski arkadaşlarla düzenli buluşmalar, komşuluk ilişkileri, cami ya da cemevi topluluğu, emekli dernekleri ve belediyelerin yaşlı merkezleri, yeni bağlar kurmanın ve eskileri canlı tutmanın yollarıdır. Yalnızlıkla ilgili daha fazla bilgi için yalnızlık hissi yazımıza göz atabilirsiniz.

Katkı sunmak

Birilerine faydalı olmak, işe yarama duygusunu doğrudan besler. Gönüllü çalışmalar, örneğin çocuklara okuma yazma ya da ödev desteği, hastanelerde gönüllülük, hayvan barınaklarına yardım, mahalle dayanışma ağları ya da mesleki deneyimini gençlerle paylaşmak, emekliliğe derin bir anlam katabilir.

Keyif almak

Her şeyin bir amaca hizmet etmesi gerekmez. Sevdiğiniz bir diziyi izlemek, eski şarkıları dinlemek, kitap okumak, bir sahil kasabasına günübirlik gitmek ya da sabah kahvesini acele etmeden içmek, hayatın tadını hatırlatır. Çalışma yıllarında ertelenen küçük keyifler, emeklilikte suçluluk duymadan yaşanabilir.

Emeklilik, işin bıraktığı boşluğu doldurmaktan çok, hayatın uzun süre ertelenmiş taraflarına yer açmaktır.

Türkiye'de Emeklilikte Ne Yapılır? Somut İmkânlar

Türkiye'de emekliler için pek çok somut imkân bulunur; ama bunlar çoğu zaman bilinmez ya da kullanılmaz.

Belediye imkânları: Birçok belediyenin yaşlılara yönelik etkinlik merkezleri, ücretsiz kurslar, spor salonları, kültür gezileri ve sağlık taramaları vardır. Muhtarlığınıza ya da belediyenin sosyal hizmet birimine sormak iyi bir başlangıç olabilir.

Memleket ve köy hayatı: Bazı emekliler yılın bir kısmını memleketlerinde, bağda, bahçede geçirir. Bu, hem doğayla bağ kurmayı hem de üretmeyi sağlar. Ancak bu kararı vermeden önce sağlık hizmetlerine erişim, kışın yalnızlık ve çocuklarla torunlardan uzaklık gibi konuları da düşünmek önemlidir.

Anı yazmak ve aile tarihini kaydetmek: Çocukluğunuzdaki mahalleyi, gençlik yıllarınızı, göç hikâyelerini, eski bayramları yazmak ya da torunlarınızla birlikte ses kaydına almak, hem size hem de gelecek kuşaklara değerli bir miras bırakır. Örneğin otuz yıl bir devlet hastanesinde çalışmış emekli bir hemşire, meslek hayatındaki unutamadığı anları bir deftere yazmaya başlayabilir; birkaç ay sonra o defter, torunlarının en sevdiği hikâye kitabına dönüşebilir.

Dijital becerileri geliştirmek: Akıllı telefonla görüntülü görüşme yapmak, yurt dışındaki ya da başka şehirdeki çocuklar ve torunlarla bağ kurmayı kolaylaştırır. Bir torundan ya da bir kurstan bu becerileri öğrenmek, hem pratik hem de sosyal bir kazanç sağlar.

Torunlarla zaman: Torun bakımı pek çok emekli için büyük bir sevinç kaynağıdır. Ancak bu sorumluluğun tüm gününüzü kaplaması, kendi ihtiyaçlarınızı ikinci plana atmanıza yol açabilir. Torunlarla geçirilen zaman, emekliliğin tek uğraşı değil, uğraşlardan biri olduğunda daha keyifli hâle gelir.

Emeklilikte Günlerinizi Planlamak İçin Pratik Öneriler

Haftalık bir çerçeve çizin

Her günü saat saat planlamak gerekmez; ama haftanın belirli günlerine belirli uğraşlar yerleştirmek, boşluk hissini belirgin biçimde azaltır. Örneğin pazartesi ve perşembe sabahları yürüyüş grubu, çarşamba öğleden sonra kurs, cuma günü bir arkadaşla buluşma gibi.

Sabahları bir nedenle kalkın

Günün nasıl başladığı, nasıl geçeceğini büyük ölçüde belirler. Sabah belli bir saatte kalkıp giyinmek, evden kısa bir süre de olsa çıkmak, günün geri kalanına enerji verir.

Küçük başlayın, deneyin

İlk denediğiniz uğraş size uygun olmayabilir. Bir kursu bırakmak, bir derneği değiştirmek ya da bir hobiden vazgeçmek başarısızlık değildir. Emekliliğin ilk yılını, kendinize neyin iyi geldiğini keşfetme dönemi olarak görebilirsiniz.

Eşinizle aynı şeyleri yapmak zorunda değilsiniz

Eşinizle ortak uğraşlar ilişkiyi besler; ama her birinizin kendi ilgi alanları ve arkadaşları olması da önemlidir. Emeklilikten sonra evlilikte kurulan yeni dengeyle ilgili olarak emekli eş evde yazımız da yol gösterici olabilir.

Bir merak listesi tutun

"Yapılacaklar listesi" emeklilikte bile bir görev duygusu yaratabilir. Bunun yerine bir "merak ettiklerim" listesi tutun: görmek istediğiniz bir şehir, öğrenmek istediğiniz bir yemek, okumak istediğiniz bir yazar, tekrar görüşmek istediğiniz eski bir arkadaş. Bu listeden her ay bir şey seçmek, günlere küçük heyecanlar katar.

Değerlerinizi hatırlayın

Hayatınız boyunca size en çok neler önemli geldi? Adalet, yardımlaşma, öğrenmek, aile, doğa? Bu değerlerle uyumlu uğraşlar, size yalnızca vakit geçirmeyi değil, anlam da sağlar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Emekliliğe uyum, çoğu kişi için birkaç ay ile bir yıl arasında değişen bir süreçtir. Ancak şu durumlarda bir uzmandan destek almak yararlı olabilir:

• Emekliliğin üzerinden aylar geçmesine rağmen hiçbir şeyden keyif alamamak
• Günün büyük kısmını yatakta ya da televizyon karşısında geçirmek
• Belirgin bir içe kapanma ve sosyal ilişkilerden uzaklaşma
• Uyku ve iştahta uzun süren değişiklikler
• Alkol kullanımının artması
• Umutsuzluk, değersizlik ve "Yaşamanın anlamı kalmadı" gibi düşünceler

Kendinize zarar verme düşüncesi taşıdığınız anlarda lütfen yalnız kalmayın; acil durumlarda 112'yi arayın ve bir yakınınıza haber verin.

Hareket kısıtlılığı olan ya da başka şehirde yaşayan emekliler için online terapi, evden çıkmadan destek almanın bir yolu olabilir.

Terapide Emeklilik Dönemi Nasıl Ele Alınır?

Terapide emeklilik, bir kayıp ve aynı zamanda bir yeni başlangıç olarak ele alınır. İlk adım, işin kişiye sağladığı şeylerin, yani yapının, kimliğin, ilişkilerin ve amacın kaybını kabul etmek ve bu kaybın yasını tutmaya alan açmaktır.

Bilişsel davranışçı terapide, "Artık bir işe yaramıyorum", "Bu yaştan sonra yeni bir şeye başlanmaz" gibi düşünceler incelenir ve daha dengeli bir bakış açısı geliştirilir. Davranışsal aktivasyon yöntemiyle, kişinin değer verdiği küçük etkinlikler adım adım günlük hayatına eklenir.

Kabul ve kararlılık terapisi yaklaşımında ise kişinin kendisi için önemli olan değerler belirlenir ve bu değerler doğrultusunda anlamlı adımlar planlanır. Emeklilik, bu yaklaşımla bir son değil, hayatın farklı bir bölümü olarak yeniden çerçevelenir.

Terapi sürecinde bazen emekliliğin, daha eski ve ertelenmiş soruları da gün yüzüne çıkardığı görülür: yaşlanma kaygısı, kayıplarla yüzleşme, geçmişteki pişmanlıklar ya da yetişkin çocuklarla ilişki. Bu sorular emekliliğin bir yan etkisi değil, hayatın bu döneminin doğal gündemidir ve konuşulduklarında kişinin kalan yıllarına daha hafif bir yükle bakmasını sağlayabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Emekli oldum ama hiçbir şeye hevesim yok, nereden başlamalıyım?

Heves çoğu zaman harekete geçmeden önce değil, harekete geçtikten sonra gelir. Bu yüzden büyük bir plan yerine, haftada bir kez yapabileceğiniz tek ve küçük bir uğraşla başlayın; örneğin bir arkadaşla sabah yürüyüşü. Bu isteksizlik aylardır sürüyor ve uyku, iştah gibi alanlarda da değişiklikler varsa bir uzman değerlendirmesi yararlı olur.

Yalnız yaşıyorum, emeklilikte nasıl sosyal kalabilirim?

Düzenli ve önceden belirlenmiş buluşmalar, yalnız yaşayan emekliler için özellikle önemlidir. Belediyelerin yaşlı merkezleri, emekli dernekleri, kurslar, gönüllü çalışmalar ve ibadethane toplulukları yeni bağlar kurmak için iyi fırsatlar sunar. Uzaktaki yakınlarınızla görüntülü görüşmeleri de haftalık bir alışkanlık hâline getirebilirsiniz.

Bütçem kısıtlı, emeklilikte ne yapılır, ücretsiz neler var?

Pek çok anlamlı uğraş para gerektirmez: parklarda yürüyüş grupları, halk kütüphaneleri, belediyelerin ücretsiz kurs ve etkinlikleri, gönüllü çalışmalar ve komşuluk buluşmaları bunlardan bazılarıdır. Muhtarlığınıza ve belediyenizin sosyal hizmet birimine danışarak bulunduğunuz yerdeki ücretsiz imkânları öğrenebilirsiniz.

Emekli olunca memlekete yerleşmek iyi bir fikir mi?

Memleket hayatı, doğayla iç içe olmak ve üretmek açısından pek çok kişiye iyi gelir. Ancak sağlık hizmetlerine erişim, kış aylarında yalnızlık ve çocuklarla torunlardan uzak olmak gibi konuları önceden düşünmek önemlidir. Kalıcı bir karar vermeden önce bir mevsimi orada geçirerek denemek yararlı olabilir.

• #emeklilikte ne yapılır
• #emeklilik sonrası hayat
• #emeklilikte hobi
• #gönüllülük
• #yaşlılıkta anlam

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler