Ergen Evden Kaçtı: Kaçışın Ardındaki Mesaj ve Sonrasında Yapılacaklar

Ergen evden kaçtı ya da gideceğim diye tehdit mi ediyor? İlk saatlerde yapılacaklar, kaçışın ardındaki mesaj ve döndükten sonra güveni onarmanın yolları.

Saat on bire geliyor. Telefon kapalı, mesajlar okunmuyor, en yakın arkadaşının annesi "Bizde değil" diyor. Odaya bakıyorsunuz: okul çantası yerinde ama şarj aleti, birkaç kıyafet ve kumbaradaki para yok. Bir ebeveynin yaşayabileceği en ağır gecelerden biri, ergen evden kaçtı gerçeğiyle yüz yüze geldiği gecedir. Bu yazıda önce o ilk saatlerde neler yapılması gerektiğini, ardından kaçışın çoğu zaman neyi anlatmaya çalıştığını, genç eve döndüğünde ilk konuşmanın nasıl yapılabileceğini ve "Bu evden gideceğim" diye tehdit eden bir gence nasıl yaklaşılabileceğini konuşacağız.

Ergen Evden Kaçtı: İlk Saatlerde Ne Yapmalısınız?

Panik, düşünmeyi zorlaştırır. Bu yüzden ilk saatlerde aklınızda tutabileceğiniz kısa ve somut bir sıra işinize yarar.

• Beklemeyin. 18 yaşından küçük bir çocuğun kaybolduğunu bildirmek için belli bir süre geçmesi gerekmez. Gencinize ulaşamıyor ve nerede olduğunu bilmiyorsanız 112'yi arayarak durumu bildirin. Polise haber vermek gencin "başını yakmak" değil, onu korumaktır.
• Bilgileri tek yerde toplayın. Son görüldüğü saat, üzerindeki kıyafet, yanında olabilecek eşyalar, güncel bir fotoğraf, telefon numarası ve kullandığı sosyal medya hesapları. Bunları bir kâğıda yazmak hem size hem yetkililere zaman kazandırır.
• Çevreyi sakin bir dille arayın. Arkadaşlar, kuzenler, sevdiği bir teyze ya da dayı, sınıf öğretmeni. "Kaçmış, bulursam görür" tonu yerine "Ona ulaşamıyoruz, çok merak ediyoruz, bir şey duyarsanız haber verir misiniz?" demek, gencin size dönmesini kolaylaştırır.
• Mesajınızı kısa ve yumuşak tutun. Telefonu kapalı olsa bile sonradan okuyacaktır. "Neredesin, eve gel hemen!" yerine "Seni çok merak ediyoruz. Kızgın değiliz, sadece güvende olduğunu bilmek istiyoruz. Nerede olursan ol, arayınca gelip alırız." gibi bir mesaj, eve dönüş yolunu açık tutar.
• Evde birinin kalmasını sağlayın. Herkes aramaya çıkarsa, genç kapıya geldiğinde kimseyi bulamayabilir.

Gencin daha önce kendine zarar verme düşüncelerinden söz ettiğini biliyorsanız ya da geride "Beni aramayın" gibi bir not bıraktıysa, durumu yetkililere mutlaka bu bilgiyle birlikte aktarın.

Kaçış Neyi Anlatmaya Çalışıyor?

Gençlerin büyük bölümü evden bir maceraya atılmak için değil, bir şeyden uzaklaşmak için kaçar. Kaçış, çoğu zaman sözle anlatılamayan bir mesajın davranışa dönüşmüş hâlidir. Bu mesajı anlamak, kaçışı mazur göstermek anlamına gelmez; ama tekrarını önlemenin yolu oradan geçer.

En sık rastlanan arka planlar şunlardır:

• Yoğun ve uzun süren çatışma: Evde her konuşmanın kavgaya dönüştüğü, gencin kendini sürekli suçlanmış ve sıkışmış hissettiği dönemlerde kaçış, "nefes alacak bir yer" arayışı olabilir.
• Bir sonuçtan korkmak: Karne, devamsızlık mektubu, bozulan bir telefon, öğrenilen bir yalan. Genç, eve gidince olacakları kafasında o kadar büyütür ki ortadan kaybolmak daha az korkutucu görünür.
• Evde güvende hissetmemek: Şiddet, sürekli aşağılanma, alkol ya da madde kullanan bir ebeveyn, gencin evi terk etmesinin en ciddi nedenlerindendir. Bu durumda kaçış bir davranış sorunu değil, bir koruma çabasıdır.
• Bir ilişki ya da bir yetişkinin etkisi: Sevgilisinin yanına gitmek, internette tanıştığı biriyle buluşmak. Özellikle kendinden yaşça büyük birinin "Gel, seni ben anlarım" dediği durumlar ayrıca risklidir.
• İçeride biriken bir sıkıntı: Uzun süredir devam eden mutsuzluk, değersizlik hissi ya da kaygı, bazen her şeyden uzaklaşma isteği olarak dışa vurulur.

Diyelim ki on beş yaşındaki bir genç, deneme sınavından düşük puan aldığı gün eve gitmeyip bir arkadaşında kalıyor. Dışarıdan "sorumsuzluk" gibi görünen bu davranışın altında, babasının yüzündeki hayal kırıklığını bir kez daha görmeye dayanamama duygusu olabilir. Kaçış, bu duyguyla baş etmek için bulduğu en kötü ama o an tek görünen çözümdür.

Bazen de kaçışın yönü, mesajın kendisi hakkında ipucu verir. Anneannesine, amcasının evine ya da köydeki dedesine giden bir genç, aslında evden değil, evdeki belli bir gerilimden uzaklaşıyordur ve kendini güvende hissettiği bir yetişkini seçmiştir. Hiç tanımadığınız birinin yanına ya da başka bir şehre giden bir gençte ise hem riskler büyüktür hem de evle bağın ne kadar zayıfladığını düşünmek gerekir. Gencin nereye gittiği, kimden uzaklaştığı ve kime yaklaştığı, sonraki konuşmalarda dikkatle ele alınması gereken sorulardır.

Ergen Evden Kaçtı ve Döndü: İlk Konuşma Nasıl Olmalı?

Gencin eve döndüğü an, sonraki haftaların tonunu belirler. Bu anın amacı hesap sormak değil, gencin eve dönmüş olmasını güvenli kılmaktır.

Önce rahatlamanızı gösterin. İçinizde öfke olması çok doğal; saatlerce korku yaşadınız. Ama kapıda ilk duyduğu cümle "Neredeydin sen?" yerine "Çok şükür geldin, çok korktuk" olursa, genç evin dönülebilecek bir yer olduğunu öğrenir. Bir sonraki zor anında bu bilgi hayati olabilir.

Bedensel ihtiyaçları öne alın. Bir şey yedi mi, üşüdü mü, uyudu mu? Sıcak bir yemek, bir duş ve uyku, o gece yapılabilecek en akıllıca şeylerdir. Yorgun ve utanmış bir gençle gece yarısı yapılan konuşma genellikle kavgayla biter.

Asıl konuşmayı ertesi güne bırakın. "Yarın sakin kafayla konuşalım, ne olduğunu anlamak istiyorum" demek hem sizin hem onun duygularının biraz yatışmasına zaman tanır.

Konuşurken önce dinleyin. "Neden gittin?" sorusu genellikle savunmaya iter. Bunun yerine "Gitmeden önce neler oluyordu, neler hissediyordun?" diye sormak, gencin hikâyesini anlatmasına alan açar. Söylediklerine hemen itiraz etmeden, "Demek o gün çok sıkışmış hissettin" gibi yansıtmalar yapın.

Kendi payınızı da masaya koyun. "Ben de son zamanlarda çok bağırıyordum, bunun seni nasıl etkilediğini düşünmemişim" gibi bir cümle, ebeveynin otoritesini zayıflatmaz; tam tersine gencin de kendi payını görmesini kolaylaştırır.

Kaçan bir gence verilebilecek en önemli mesaj şudur: Ne yaparsan yap, bu eve dönebilirsin; ama birlikte daha güvenli bir yol bulmamız gerekiyor.

"Bu Evden Gideceğim" Diyen Gence Nasıl Yaklaşılır?

Her ergen evden kaçmaz ama pek çoğu tartışma anında "Giderim bu evden!" diye bağırır. Bu cümleyi duyduğunuzda iki yanlıştan kaçınmak gerekir: Ciddiye almamak ve meydan okumak.

"Kapı orada, git bakalım" gibi bir karşılık, o anki öfkenin içinde gence bir onay gibi gelebilir. Öte yandan her tehditte paniğe kapılıp her isteği kabul etmek de, gencin bu cümleyi bir pazarlık aracına dönüştürmesine yol açar.

Daha işe yarayan bir tutum, cümlenin altındaki duyguyu adlandırmaktır: "Şu an burada olmaya dayanamayacak kadar kızgın ve bunalmış hissediyorsun." Ardından, sakinleştiğinizde ayrı bir konuşma açabilirsiniz: "Geçen gün gitmek istediğini söyledin. Bu düşünce ne sıklıkla aklına geliyor? Evde seni en çok ne zorluyor?"

Bu konuşmada bir "mola planı" üzerinde anlaşmak da yararlı olabilir. Örneğin genç, tartışma çok büyüdüğünde kapıyı çarpıp çıkmak yerine "Ben biraz dışarı çıkıyorum, bir saate dönerim" diyebilir ve gideceği yeri, örneğin apartmanın önündeki parkı ya da yakında oturan anneannesini önceden belirler. Sınırları belli, geri dönüşü baştan tanımlanmış bir uzaklaşma, kontrolsüz bir kaçıştan çok daha güvenlidir.

Sonraki Haftalarda Güveni Yeniden Kurmak

Kaçış yaşanmış bir evde güven iki yönlü sarsılmıştır. Siz gencin yine gidebileceğinden korkarsınız; o da yaptığı şey yüzünden artık hep şüpheyle izleneceğini düşünür. Bu dönemi atlatmak için birkaç ilke yol gösterebilir:

1. Sonuçlar olsun, ama intikam olmasın. Kaçışın bir karşılığı olması doğaldır. Ancak bu karşılık, gencin güvenliğiyle ilgili olmalıdır: Bir süre dışarı çıkışlarda nerede olduğunu bildirmesi gibi. Telefonun aylarca alınması ya da herkesin önünde utandırılması, yeni bir kaçışın zeminini hazırlar.
2. Aileye ve çevreye anlatırken dikkatli olun. Akrabaların "Duyduk ki kaçmışsın" diye söze başlaması gencin utancını katlar. Kimin, neyi, ne kadar bilmesi gerektiğine birlikte karar verin.
3. Evdeki gerilim kaynaklarını gözden geçirin. Kaçıştan önceki haftalarda en çok hangi konular tartışılıyordu? Ders, telefon, arkadaşlar, ev işleri? Bunlardan birini ya da ikisini seçip yeniden müzakere etmek, gence sesinin duyulduğunu gösterir. Bu müzakerelerin nasıl yürütülebileceği konusunda ergen ebeveyn çatışması yazımız ayrıntılı öneriler içeriyor.
4. Gencin "güvenli yetişkin" listesini genişletin. Size hemen söyleyemeyeceği bir şey olduğunda arayabileceği bir yetişkin, örneğin sevdiği bir hala ya da okul rehber öğretmeni, kaçışın alternatifi olabilir.
5. Kardeşleri unutmayın. Evde küçük bir kardeş varsa o gece yaşanan telaşı o da gördü. "Abin nereye gitti, geri gelecek mi?" sorusu çoğu zaman sorulmaz ama içeride taşınır. Yaşına uygun, kısa ve sakin bir açıklama yapmak ("Abin çok üzgündü, şimdi evde ve hep birlikte çözmeye çalışıyoruz") küçük kardeşin kaygısını azaltır. Ayrıca kaçan gencin kardeşlerinin önünde sürekli örnek gösterilmesinden ("Sakın abin gibi olma") kaçının.
6. Çevrimiçi ilişkilere göz atın. Kaçışta tanımadığınız biri devreye girdiyse, gençle bu konuyu suçlamadan konuşmak önemlidir. Bu konuda internette yabancılarla konuşmak yazısı yol gösterici olabilir.

Genç birkaç hafta sonra yeniden sıradan bir tartışmanın içine girdiğinde paniğe kapılmayın. Bir ergen evden kaçtı diye her itirazı yeni bir kaçışın habercisi değildir. Gençle eskisi gibi tartışabiliyor olmanız, aslında ilişkinin sürdüğünü gösterir; önemli olan tartışmaların bu kez nasıl bittiğidir.

Bir de şu var: Pek çok ebeveyn bu süreçte kendi suçluluğuyla boğuşur. "Nerede hata yaptım?" sorusu anlaşılır ama sizi geçmişe hapseder. Daha yararlı soru, "Bundan sonra neyi farklı yapabilirim?" sorusudur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bir kez yaşanmış ve kısa sürmüş bir kaçış bile, aile olarak bir uzmanla konuşmak için yeterli bir nedendir. Özellikle şu durumlarda destek almayı geciktirmeyin:

• Kaçış tekrarlanıyorsa ya da genç sık sık gitmekle tehdit ediyorsa
• Gencin ruh hâlinde belirgin bir çökkünlük, umutsuzluk ya da öfke patlamaları varsa
• Kaçış sırasında alkol, madde kullanımı ya da yaşça büyük biriyle temas söz konusuysa
• Genç, evde güvende hissetmediğini, şiddet ya da istismar yaşadığını anlatıyorsa
• Kendine zarar verme belirtileri varsa ya da "Ölsem kimse fark etmez" gibi cümleler kuruyorsa

Gencin yaşamını tehlikeye atabilecek bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Evde şiddet ya da ihmal söz konusuysa ALO 183 Sosyal Destek Hattı da başvurulabilecek bir kaynaktır.

Terapide Evden Kaçma Davranışı Nasıl Ele Alınır?

Kaçış davranışı, terapide hem gencin iç dünyası hem de aile sistemi açısından ele alınır. Ergen danışmanlığı sürecinde genellikle şu alanlar üzerinde çalışılır:

Kaçışın öyküsünü anlamak: Terapist, gençle birlikte kaçıştan önceki günleri adım adım inceler. Hangi olay, hangi düşünce, hangi duygu kararı tetikledi? Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımında bu, davranışın işlevini anlamaya yarar: Kaçış neyi durdurdu, neyden korudu?

Alternatif baş etme yolları: Genç, yoğun duygular yükseldiğinde kullanabileceği başka yolları öğrenir ve dener: Bir güvenli kişiyi aramak, belirlenmiş bir mola yerine gitmek, duygusunu yazıya dökmek gibi.

Sorun çözme becerileri: "Karnemi göremezler, gitmem lazım" düşüncesinin yerine, zor bir haberi aileye nasıl söyleyebileceği gibi somut senaryolar çalışılır.

Aile görüşmeleri: Ebeveynlerle evdeki iletişim biçimi, kuralların nasıl konduğu ve kriz anlarında nasıl tepki verildiği konuşulur. Uygun zamanda yapılan ortak görüşmelerde, gencin söyleyemediği şeyler güvenli bir ortamda dile getirilebilir.

Risklerin değerlendirilmesi: Gencin güvenliğini tehdit eden bir durum, örneğin evde şiddet ya da bir yetişkin tarafından istismar şüphesi varsa, terapist gerekli koruyucu adımlar konusunda aileyi ve gerekiyorsa ilgili kurumları yönlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Polise haber vermek gencin kaydına geçip ileride sorun yaratır mı?

Kaybolan bir çocuğun bildirilmesi, gencin suç işlediği anlamına gelmez; amaç onu bulmak ve korumaktır. Bu kaygıyla bildirimi geciktirmek, gencin risk altında geçirdiği süreyi uzatır.

Kaçıp bir arkadaşının evinde kaldıysa, o ailenin bize haber vermemesi normal mi?

O aile, genci korumak için ya da durumu bilmeden onu misafir etmiş olabilir. Suçlamadan konuşmak ve bir dahaki sefere size hemen haber vermeleri konusunda anlaşmak, gencin kaçabileceği yerleri güvenli bir ağa dönüştürür.

"On sekiz yaşına girince zaten gideceğim" diyor, ne yapmalıyım?

Bu cümle çoğu zaman bağımsızlık ihtiyacının öfkeyle karışmış bir ifadesidir. Tartışmaya girmek yerine "Bağımsız olmak senin için çok önemli, şimdiden neleri kendin yönetebilirsin, konuşalım" diyerek bu ihtiyacı bugünkü küçük sorumluluklara dönüştürebilirsiniz.

Döndükten sonra hiç konuşmak istemiyor, zorlamalı mıyım?

Hemen konuşmak istememesi utançtan ya da korkudan kaynaklanabilir. Kapıyı açık tuttuğunuzu söyleyip birkaç gün alan tanıyın; ancak sessizlik uzarsa ya da ruh hâli kötüleşirse bir uzmandan destek almak iyi bir köprü olabilir.

• #ergen davranış sorunları
• #aile içi kriz
• #ergen psikolojisi
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler