Ergenlerde Madde Kullanımı: Uyarı İşaretleri

Ergenlerde madde kullanımı nasıl fark edilir? Uyarı işaretlerini, risk etkenlerini, gençle nasıl konuşulacağını ve AMATEM yönlendirmesini okuyun.

Gencinizin odasında daha önce hiç görmediğiniz bir paket, açıklanamayan para harcamaları, yeni ve tanımadığınız arkadaşlar, sabahları uyanamayan, gözleri kızarık bir genç… Bu tür işaretler karşısında pek çok ebeveyn panik, öfke ve çaresizlik arasında gidip gelir. Ergenlerde madde kullanımı, sigara ve alkolden esrar, uyarıcı ve sentetik maddelere kadar geniş bir yelpazede, gencin sağlığını, gelişimini ve geleceğini etkileyebilecek ciddi bir konudur. Ancak erken fark edildiğinde ve doğru yaklaşıldığında, gencin bu süreçten çıkması için önemli fırsatlar vardır. Bu yazıda ergenlerde madde kullanımının uyarı işaretlerini, risk ve koruyucu etkenleri, gençle nasıl konuşulacağını ve hangi durumlarda nereye başvurulması gerektiğini adım adım ele alıyoruz.

Ergenlerde Madde Kullanımı Neden Bu Kadar Önemli?

Ergenlik, beynin hızla geliştiği ve yeniden yapılandığı bir dönemdir. Karar verme, dürtü kontrolü ve risk değerlendirmesiyle ilgili beyin bölgeleri yirmili yaşların ortasına kadar gelişmeye devam eder. Bu dönemde kullanılan maddeler, gelişmekte olan beyni yetişkinlere göre daha fazla etkileyebilir ve bağımlılık riskini artırabilir.

Ergenlerde madde kullanımı genellikle bir süreç olarak ilerler: merak ve deneme, ara sıra kullanım, düzenli kullanım ve bağımlılık. Her deneme bağımlılığa dönüşmez; ancak kullanım ne kadar erken yaşta başlarsa, ilerleyen yıllarda sorun yaşama olasılığı o kadar artar. Bu nedenle erken dönemde fark etmek ve müdahale etmek büyük önem taşır.

Son yıllarda Türkiye'de de sentetik maddelerin gençler arasında yaygınlaşabildiği, bu maddelerin içeriğinin belirsiz olması nedeniyle öngörülemez ve ağır sonuçlara yol açabildiği sıkça vurgulanmaktadır. Elektronik sigara ve aromalı ürünler de gençlerin "zararsız" algısıyla kolayca denediği ürünler arasındadır.

Ergenlerde Madde Kullanımının Uyarı İşaretleri Nelerdir?

Aşağıdaki işaretlerin birçoğu ergenlik döneminin olağan değişimleriyle de karışabilir. Tek bir işaret madde kullanımı anlamına gelmez; ancak birkaç işaretin bir arada görülmesi ve davranışlarda belirgin, ani değişiklikler olması dikkat edilmesi gereken bir durumdur.

Fiziksel İşaretler

• Kızarık gözler, büyümüş ya da küçülmüş göz bebekleri
• Uyku düzeninde ani değişiklik: aşırı uyuma ya da uykusuzluk
• İştahta belirgin artış veya azalma, kilo değişimleri
• Konuşmada bulanıklık, denge ve koordinasyon sorunları
• Bedende, kıyafetlerde ya da nefeste alışılmadık kokular
• Sık burun akıntısı, burun kanaması
• Kişisel bakımda belirgin ihmal

Davranışsal İşaretler

• Okul başarısında ani düşüş, sık devamsızlık
• Eski arkadaşlardan uzaklaşma, yeni ve tanıtmak istemediği bir arkadaş çevresi
• Aşırı gizlilik, odasını kilitleme, telefonunu sürekli saklama
• Açıklanamayan para ihtiyacı, evden para ya da eşya kaybolması
• Eve geç gelme, nerede olduğu konusunda tutarsız açıklamalar
• Eskiden sevdiği etkinliklere ilgisini kaybetme

Duygusal İşaretler

• Ani ruh hâli değişimleri, açıklanamayan öfke patlamaları
• Huzursuzluk, kaygı ya da paranoid düşünceler
• İsteksizlik, motivasyon kaybı, umursamazlık
• Depresif duygular, içe kapanma

Evde Fark Edilebilecek İpuçları

• Sigara kâğıdı, çakmak, küçük poşetler, yanık folyo gibi malzemeler
• Göz damlası ya da koku gidericilerin sık kullanılması
• Evdeki ilaçların ya da alkolün azalması

Bu işaretleri fark ettiğinizde hemen bir sonuca varmak yerine sakin kalmaya ve durumu anlamaya çalışmak önemlidir.

Gençler Neden Madde Kullanır?

Merak ve Deneme İsteği

Ergenlik döneminde yeni deneyimlere açıklık ve sınırları zorlama isteği artar. "Bir kereden bir şey olmaz" düşüncesi gençler arasında yaygındır.

Akran Etkisi ve Ait Olma İhtiyacı

Bir gruba kabul görmek ergenler için çok önemlidir. Arkadaş grubunda madde kullanımı varsa, genç dışlanmamak için deneme baskısı hissedebilir.

Duygusal Zorluklarla Baş Etme Çabası

Kaygı, depresif duygular, yalnızlık, travmatik yaşantılar ya da yoğun sınav stresi yaşayan bazı gençler, maddeyi bu duygularla baş etmenin bir yolu olarak kullanabilir. Bu durum "kendi kendini tedavi etme" olarak da tanımlanır ve altta yatan sorunun ele alınmasını gerektirir.

Aile ve Çevre Etkenleri

• Ailede madde ya da alkol kullanımı
• Aile içi çatışma, şiddet, ihmal
• Ebeveyn denetiminin ve ilgisinin az olması
• Maddeye kolay erişim
• Sosyal medyada maddeyi özendiren, "eğlenceli" ve "zararsız" gösteren içerikler

Diyelim ki on yedi yaşındaki bir genç, YKS hazırlığının yoğun olduğu bir yılda arkadaş grubunda "rahatlatıcı" olduğu söylenen bir maddeyi deniyor. İlk başta sınav kaygısının hafiflediğini hissediyor; zamanla ise maddeyi daha sık kullanmaya, ders çalışmadan önce ona ihtiyaç duymaya başlıyor. Bu örnekte madde, gencin baş edemediği kaygıya geçici bir çözüm gibi görünse de, aslında kaygıyı ve sorunları büyüten bir döngü oluşturuyor.

Bireysel Yatkınlıklar

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dürtüsellik, düşük benlik saygısı ve akademik zorluklar, madde kullanımı için risk etkenleri arasında sayılır.

Koruyucu Etkenler: Aile Ne Kadar Önemli?

Risk etkenleri kadar koruyucu etkenler de vardır ve bunların önemli bir kısmı ailenin elindedir:

• Ebeveynle sıcak, güvene dayalı ve açık bir ilişki
• Gencin nerede, kimlerle olduğunu bilen ilgili bir ebeveyn tutumu
• Net, tutarlı ve gerekçesi açıklanmış kurallar
• Gencin kendini değerli ve yetkin hissettiği alanlar: spor, sanat, gönüllülük
• Duygularını ifade edebildiği ve sorunlarını paylaşabildiği bir ev ortamı
• Okula bağlılık ve olumlu öğretmen ilişkileri

Bu koruyucu etkenler, madde kullanımı başladıktan sonra da önemini korur. Ailesiyle bağını koruyan, kendini değerli hissettiği bir alanı olan ve sorunlarını anlatabileceği bir yetişkine sahip gençler, tedavi sürecine daha kolay katılabilir ve değişimi daha uzun süre sürdürebilir. Bu nedenle zor bir dönemde bile gençle ilişkiyi koparmamak, kurduğunuz her kısa ve sakin temasın değerli olduğunu hatırlamak gerekir.

Madde kullanımına karşı en güçlü koruyuculardan biri, gencin zor bir anında ilk aklına gelen kişinin siz olmanızdır.

Gencinizle Nasıl Konuşmalısınız? Adım Adım Öneriler

1. Önce Kendinizi Sakinleştirin

Bir işaret fark ettiğinizde ilk tepkiniz öfke ya da korku olabilir. Bu çok anlaşılırdır. Ancak öfkeyle yapılan bir konuşma genellikle inkâr ve kapanmayla sonuçlanır. Konuşmadan önce kendinize zaman tanıyın, gerekirse eşinizle ya da bir uzmanla görüşüp nasıl yaklaşacağınızı planlayın.

2. Doğru Zamanı ve Ortamı Seçin

Genç maddenin etkisi altındayken ya da çok yorgunken konuşmaya çalışmayın. Sakin, baş başa ve acele etmeyeceğiniz bir zaman seçin.

3. Suçlamak Yerine Gözlemlerinizi Paylaşın

"Sen uyuşturucu kullanıyorsun!" yerine "Son zamanlarda seni çok yorgun görüyorum, derslerin düştü ve odanda şunu buldum. Bu beni endişelendiriyor, ne olduğunu anlamak istiyorum" gibi, gözleme ve duyguya dayalı cümleler kurun.

4. Dinleyin

Gencin anlattıklarını yarıda kesmeden dinleyin. Merakını, baskı hissettiği durumları, maddeyi neden denediğini anlamaya çalışın. Dinlemek, onayladığınız anlamına gelmez; anlamaya çalıştığınız anlamına gelir.

5. Net Ama Sevgi Dolu Sınırlar Koyun

Madde kullanımını kabul etmediğinizi açık bir dille ifade edin; ancak bunu yaparken sevginizin koşullu olmadığını da hissettirin: "Madde kullanmanı kabul etmiyorum, çünkü sağlığın ve geleceğin benim için çok önemli. Seni seviyorum ve bu süreçte yanındayım."

6. Tehdit ve Aşağılamadan Kaçının

"Seni evden atarım", "Sen bu ailenin yüz karasısın" gibi cümleler gencin aileden daha da uzaklaşmasına ve madde kullanan çevreye yönelmesine yol açabilir.

7. Ebeveynler Olarak Ortak Tavır Alın

Ebeveynlerden birinin sert, diğerinin hoşgörülü olduğu durumlarda genç bu çelişkiyi kullanabilir. Eşinizle önceden konuşup ortak bir tutum belirleyin.

8. Destek Almayı Erteleme

Konuşma iyi geçse bile, madde kullanımı söz konusuysa bir uzmandan destek almak önemlidir. Bağımlılığın aileyi nasıl etkilediğini ve ailenin bu süreçte kendini nasıl koruyabileceğini anlamak için bağımlılık ve aile yazısına göz atabilirsiniz.

9. Kendinize de Bakım Verin

Madde kullanan bir gencin ebeveyni olmak yoğun kaygı, suçluluk ve tükenmişlik yaratabilir. Kendi duygularınızı paylaşabileceğiniz bir destek alanı bulmak, gencinize daha sağlıklı eşlik etmenizi sağlar.

10. Sorun Ortaya Çıkmadan Konuşmaya Başlayın

Madde kullanımı hakkında konuşmak için bir işaret beklemek zorunda değilsiniz. Haberlerde, dizilerde ya da sosyal medyada karşılaşılan bir içerik, doğal bir sohbet fırsatı olabilir: "Bu haberi gördün mü? Sizin okulda da böyle şeyler konuşuluyor mu?" Bu tür sohbetler, gencin bilgi edinmesini ve bir teklifle karşılaştığında nasıl "hayır" diyebileceğini önceden düşünmesini sağlar. Ayrıca gence, zor bir durumda kaldığında, örneğin madde kullanılan bir ortamda bulunduğunda, sizi arayabileceğini ve önce güvenliğinin önemseneceğini söylemek koruyucu bir güvence sunar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı? AMATEM ve Psikiyatri Yönlendirmesi

Madde kullanımından şüphelendiğiniz ya da kullanımın varlığını öğrendiğiniz her durumda bir uzmana danışmanız önerilir. Özellikle şu durumlarda beklemeden destek alın:

• Düzenli ya da artan sıklıkta kullanım varsa
• Sentetik maddeler, uyarıcılar ya da birden fazla madde kullanılıyorsa
• Madde kullanımına bağlı okul, aile ya da yasal sorunlar ortaya çıktıysa
• Kullanım bırakıldığında huzursuzluk, uykusuzluk, titreme gibi yoksunluk belirtileri görülüyorsa
• Depresyon, yoğun kaygı ya da kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa

Madde kullanımında tıbbi değerlendirme zorunludur. Bu süreçte bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi gereklidir. Türkiye'de madde bağımlılığı tedavisi, devlet ve üniversite hastanelerinin psikiyatri bölümlerinde ve AMATEM (Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) birimlerinde yürütülür. 18 yaş altındaki gençler için çocuk ve ergen psikiyatrisi bölümleri ve ÇEMATEM (Çocuk ve Ergen Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) birimleri hizmet verir. Bilgi ve yönlendirme için ALO 191 Uyuşturucuyla Mücadele Danışma Hattı'nı da arayabilirsiniz. Psikolog ile psikiyatristin rollerindeki farkı merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark yazısını okuyabilirsiniz.

Gencin bilinç bulanıklığı, nefes almada güçlük, nöbet, aşırı ajitasyon ya da kendine zarar verme riski gibi acil bir durum yaşaması hâlinde vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Terapide Ergenlerde Madde Kullanımı Nasıl Ele Alınır?

Madde kullanımının tedavisi çoğu zaman çok yönlü bir süreçtir. Psikiyatrik değerlendirme ve tıbbi takip temel olmakla birlikte, psikoterapi de bu sürecin önemli bir parçasıdır ve tedavi ekibiyle iş birliği içinde yürütülür.

Ergen danışmanlığı sürecinde öncelikle gencin kendini yargılanmadan ifade edebileceği güvenli bir ilişki kurulur. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yaklaşımında genç, madde kullanma isteğini tetikleyen durumları, düşünceleri ve duyguları fark etmeyi öğrenir. Akran baskısına "hayır" diyebilme, stresle sağlıklı yollarla baş etme, problem çözme ve duygu düzenleme becerileri çalışılır. Kullanıma geri dönüş riskinin yüksek olduğu durumlar için önleme planları hazırlanır.

Madde kullanımının altında yatan kaygı, depresyon, travmatik yaşantılar ya da düşük benlik saygısı gibi sorunlar da terapinin odağına alınır. Aile görüşmeleri ise ebeveynlerin iletişim becerilerini güçlendirmesine, evde tutarlı sınırlar oluşturmasına ve gencin iyileşme sürecini desteklemesine yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Gencimin odasını ya da telefonunu gizlice kontrol etmeli miyim?

Güvenliğe yönelik ciddi bir endişe varsa ebeveynlerin daha yakından denetim yapması anlaşılabilir. Ancak gizli kontroller güveni zedeleyebilir. Mümkün olduğunda endişelerinizi açıkça dile getirmek ve kontrol gerekiyorsa bunun nedenini gence açıklamak daha sağlıklı bir yoldur.

Bir kez denedi, bağımlı olur mu?

Her deneme bağımlılığa dönüşmez; ancak bu deneme ciddiye alınması gereken bir işarettir. Gencinizle sakin bir konuşma yapmak, denemenin nedenlerini anlamak ve gerekirse bir uzmandan değerlendirme almak, sürecin ilerlemesini önlemeye yardımcı olabilir.

Elektronik sigara da madde kullanımı sayılır mı?

Elektronik sigaralar genellikle nikotin içerir ve nikotin, bağımlılık yapıcı bir maddedir. Gençler bu ürünleri çoğu zaman zararsız olarak algılasa da, nikotin bağımlılığı ergen beyni üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir ve diğer maddelerin denenmesine kapı aralayabilir.

Gencim tedaviyi kabul etmiyor, ne yapabilirim?

Bu çok sık karşılaşılan bir durumdur. İlk adım olarak ebeveyn olarak siz bir uzmanla görüşebilir, gencinize nasıl yaklaşacağınızı birlikte planlayabilirsiniz. AMATEM, ÇEMATEM ya da psikiyatri birimlerinden ve ALO 191 hattından da yönlendirme alabilirsiniz; bu zorlu süreçte yalnız olmadığınızı ve destek almanın her zaman mümkün olduğunu bilmek önemlidir.

• #madde bağımlılığı
• #ergen ruh sağlığı
• #AMATEM
• #ebeveyn rehberi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler