Gece Vardiyası ve Uyku-Uyanıklık Düzeni

Gece vardiyası biyolojik saati, uykuyu ve iş güvenliğini nasıl etkiler? Araştırma bulgularını ve işverenler için uygulanabilir vardiya önlemlerini okuyun.

Saat sabahın dördü. Fabrikanın ışıkları yanıyor, makineler çalışıyor; ama hattın başındaki operatörün bedeni, ona saatlerdir uyuması gerektiğini söylüyor. Gözleri ağırlaşıyor, tepkileri yavaşlıyor, aynı satırı iki kez okuyor. Bu yorgunluk tembellikten ya da isteksizlikten kaynaklanmaz; insan biyolojisinin doğal bir sonucudur. Gece vardiyası, kesintisiz üretim yapan fabrikalar, hastaneler, lojistik merkezleri ve güvenlik hizmetleri için vazgeçilmezdir; ancak insanın uyku-uyanıklık düzeniyle doğrudan çatışır. Bu yazıda gece çalışmasının biyolojik saati, uykuyu, ruh sağlığını ve iş güvenliğini nasıl etkilediğini ve işverenlerin, İK yöneticilerinin ve İSG uzmanlarının bu riskleri azaltmak için neler yapabileceğini ele alıyorum.

Biyolojik Saat ve Uyku-Uyanıklık Düzeni Nedir?

İnsan bedeni, yaklaşık 24 saatlik bir iç saatle çalışır. Bu iç saat, uyku ve uyanıklığın yanı sıra vücut ısısını, hormon salgılarını, sindirimi ve dikkat düzeyini düzenler. En güçlü ayarlayıcısı ışıktır: Gün ışığı bedene "uyanık kal" sinyali verir, karanlık ise uykuya hazırlanmayı başlatır.

Bu sistemin doğal sonucu olarak dikkat ve uyanıklık gün içinde dalgalanır. Gece yarısından sonra, özellikle sabaha karşı saatlerde, uyanıklık doğal olarak en düşük düzeyine iner. Öğleden sonraki saatlerde de daha hafif bir düşüş yaşanır. Gece çalışan bir kişi, tam da bedenin en uykulu olduğu saatlerde en dikkatli olması gereken işleri yapmak zorunda kalır.

Gündüz uyumak ise gece uyumakla aynı değildir. Gün ışığı, sıcaklık, trafik ve ev içi sesler uykuyu böler. Beden, gündüz saatlerinde uyanık kalmaya programlandığı için uyku hem daha kısa hem de daha yüzeysel olabilir. Sonuç olarak gece çalışanların önemli bir kısmı, kronik bir uyku borcu biriktirir. İzin günlerinde aile ve sosyal hayata katılmak için yeniden gündüz düzenine dönülmesi de iç saatin sürekli ileri geri ayarlanmasına neden olur; bu durum, sık sık saat dilimi değiştiren bir yolcunun yaşadığı yorgunluğa benzetilebilir. Bu nedenle gece çalışmanın etkisi yalnızca o gecenin saatleriyle sınırlı kalmaz, haftanın tamamına yayılır.

Gece Vardiyası Uykuyu ve Sağlığı Nasıl Etkiler?

Uyku borcu ve kronik yorgunluk

Her gün birkaç saat eksik uyumak, haftalar içinde birikir. Kişi bunu zamanla "normal" kabul edebilir; ancak dikkat, hafıza, karar verme ve tepki süresi bu birikimden etkilenmeye devam eder. Avrupa'da yapılan OSH Pulse 2022 anketinde, işin neden olduğu ya da kötüleştirdiği sağlık sorunları arasında ilk sırada %37 ile genel yorgunluk yer almıştır (EU-OSHA, 2022). Bireysel uyku sorunlarıyla ilgili öneriler için uykusuzluk nasıl geçer yazısına bakabilirsiniz.

Ruh hali ve duygu düzenlemesi

Yetersiz ve düzensiz uyku, sinirlilik, sabırsızlık, kaygı ve çökkünlük hissiyle birlikte görülebilir. Uykusuz bir zihin olumsuz olaylara daha güçlü tepki verir, stresle daha zor baş eder. Bu durum hem iş yerindeki ilişkilere hem de aile hayatına yansır. Gallup'ın 2026 raporuna göre Türkiye'de çalışanların %66'sı önceki günün büyük bölümünde stres yaşadığını bildirmektedir (Gallup, 2026; 2025 verisi); uyku düzeni bozuk çalışanlar için bu yükü taşımak daha da zordur.

Bedensel sağlık

Düzensiz yemek saatleri, gece atıştırmaları, hareketsizlik, sindirim şikâyetleri ve kafein tüketiminde artış gece çalışanlarında sık görülür. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 2019'daki değerlendirmesinde gece vardiyası çalışmasını "insanlar için muhtemelen kanserojen" (Grup 2A) olarak sınıflandırmıştır; bu tanım fabrika işçilerini de kapsar. Ancak IARC, insanlarda kanıtın sınırlı olduğunu da açıkça belirtmektedir (IARC, 2020). Bu bilgi kaygı yaratmak için değil, gece çalışmasının sağlık yönünden ciddiye alınması ve iyi yönetilmesi gerektiğini hatırlatmak için önemlidir.

Sosyal ve aile hayatı

Gece çalışan kişi, toplumun geri kalanıyla farklı bir saatte yaşar. Aile ile birlikte geçirilen zaman, sosyal etkinlikler ve arkadaşlıklar zamanla daralabilir. Bu boyutu vardiyalı çalışanların aile hayatı yazısında ayrıntılı ele aldım.

Gece çalışan bir insanın yorgunluğu bir irade sorunu değil, biyolojik bir gerçektir; iyi bir vardiya düzeni bu gerçeği yok saymaz, onu hesaba katar.

Gece Vardiyası ve İş Güvenliği

Sabaha karşı saatlerde düşen uyanıklık, iş güvenliği açısından doğrudan bir risk faktörüdür. Folkard ve Tucker'ın 2003 tarihli derlemesine göre üretkenlik ve güvenlik gece saatlerinde bozulabilir; güvenlik ardışık gecelerde, artan çalışma saatiyle ve molalar arasındaki süre uzadıkça kötüleşir. Bu derlemeye atıfla aktarılan verilere göre:

• 8 saatlik vardiya sisteminde kaza ya da yaralanma riski, sabah vardiyasına göre ikindi vardiyasında yaklaşık %18, gece çalışmasında ise yaklaşık %30 daha yüksektir.
• İlk geceye göre risk, ikinci gecede yaklaşık %6, üçüncü gecede %17, dördüncü gecede %36 daha yüksek düzeye çıkar.
• Vardiyanın 12. saatinde risk, ilk 8 saatteki ortalamanın iki katından fazladır (Folkard ve Tucker, 2003).

Bu bulgular, gece çalışmasının yalnızca "kaç kişinin" değil, "kaç gece üst üste" ve "kaç saat boyunca" çalıştığının da önemli olduğunu gösterir. Başka bir deyişle, aynı sayıda gece mesaisi farklı biçimlerde planlandığında çok farklı risk düzeyleri ortaya çıkabilir; vardiya çizelgesi, bu açıdan bir güvenlik aracıdır.

Türkiye'de 2025 yılında 766.039 iş kazası ve 1.931 iş kazası kaynaklı ölüm kaydedilmiş; kazaların yaklaşık %41'i imalat sektöründe yaşanmıştır (SGK, 2025). Çorum'da aynı yıl 3.821 iş kazası ve 12 ölüm kayda geçmiştir (SGK, 2025). Bu kazaların ne kadarının gece saatlerinde yaşandığına dair resmî bir ayrım bu verilerde yer almasa da, yorgunluğun kazalardaki rolü uluslararası araştırmalarla tutarlı biçimde gösterilmiştir. Vardiya düzeninin genel güvenlik boyutunu vardiyalı çalışma, yorgunluk ve iş güvenliği yazısında ayrıntılı ele aldım.

Gece Vardiyasında Zorlanmanın İşaretleri

Gece çalışan bir kişinin zorlandığını gösteren işaretler çoğu zaman yavaş yavaş ortaya çıkar ve kişinin kendisi tarafından bile "normal yorgunluk" olarak görülebilir. Vardiya amirlerinin ve İSG uzmanlarının dikkat edebileceği bazı işaretler şunlardır:

• Vardiyanın son saatlerinde belirgin biçimde artan hata, unutkanlık ya da yavaşlama.
• Mola sırasında ya da kısa duraklamalarda istemeden uyuklama, "göz kapağının düşmesi".
• Sinirlilik, ekip arkadaşlarıyla sık tartışma, sabırsızlık.
• Artan kafein, enerji içeceği ya da sigara tüketimi.
• Sık baş ağrısı, mide ve sindirim şikâyetleri, iştah değişiklikleri.
• İzin günlerinde bile toparlanamama, sürekli bitkinlik hissi.
• Devamsızlık ve rapor sıklığında artış, vardiya değiştirme taleplerinin çoğalması.

Diyelim ki bir depo ve dağıtım merkezinde forklift operatörü olarak çalışan biri, aylardır dört gece üst üste çalışıyor. Gündüzleri evde küçük çocukları olduğu için dört-beş saatten fazla uyuyamıyor. Son haftalarda raflara iki kez hafifçe sürtmüş, bir kez de yanlış koridora girmiş; ama bunları kimseye söylememiş, çünkü "dikkatsiz" görünmekten çekiniyor. Bu tablo, bireysel bir dikkat sorunu gibi görünse de aslında vardiya düzeni, ev içi uyku koşulları ve bildirim kültürünün birlikte ele alınması gereken bir risk işaretidir.

Mevzuat ve Standart Çerçevesi

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi işverene çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü verir ve görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunun göz önüne alınmasını ister. Kanunun 5. maddesi, iş organizasyonu ve çalışma şartlarıyla ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan bir önleme politikası geliştirilmesini öngörür. Kanunun 10. maddesi risk değerlendirmesinde genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar ile kadın çalışanların durumunun dikkate alınmasını, 15. maddesi ise çalışanların maruz kaldığı risklere göre sağlık gözetiminin sağlanmasını ister.

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 8. maddesi psikososyal tehlike kaynaklarının belirlenmesini öngörür. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 2024 tarihli Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi'nde "iş programları" ayrı bir psikososyal tehlike kategorisi olarak yer alır (ÇSGB, 2024). Gece çalışmasına ilişkin özel yasal düzenlemeler ve süre sınırları için ise iş hukuku danışmanınızdan güncel bilgi almanız yerinde olur.

İşverenler ve İSG Uzmanları Ne Yapabilir?

1. Ardışık gece sayısını sınırlayın. Riskin ardışık gecelerle arttığı göz önüne alındığında, uzun gece serileri yerine daha kısa serilerle planlama yapın. Gece serisinin ardından yeterli toparlanma süresi bırakın.
2. Vardiya rotasyonunun yönünü ve hızını düşünün. Vardiyaların sabah, akşam ve gece sırasıyla ileri doğru dönmesi, genellikle bedenin uyum sağlamasını kolaylaştırır. Rotasyon düzenini iş yeri hekimi ve İSG uzmanıyla birlikte değerlendirin.
3. Vardiya süresini kontrol altında tutun. Gece çalışmasında uzun vardiyalardan ve vardiya sonuna eklenen fazla mesaiden mümkün olduğunca kaçının. Uzun vardiya zorunluysa, en riskli görevleri ilk saatlere alın.
4. Molaları planlayın ve koruyun. Gece saatlerinde düzenli kısa molalar, dikkati tazelemeye yardımcı olur. Molaların kâğıt üzerinde değil, gerçekten kullanılmasını sağlayın. Kısa bir yürüyüş, temiz hava ya da aydınlık bir dinlenme alanı, sabaha karşı saatlerde dikkatin toparlanmasına katkı sağlayabilir.
5. En riskli saatleri bilin. Sabaha karşı saatlerde yüksek dikkat gerektiren ve tek kişiyle yapılan riskli işleri azaltın; mümkünse çift kişiyle çalışma, ek kontrol ya da görev rotasyonu uygulayın.
6. Çalışma ortamını düzenleyin. Gece çalışılan alanlarda yeterli ve uygun aydınlatma, rahat bir dinlenme alanı ve sıcak, besleyici yemek imkânı sunun.
7. Güvenli ulaşım sağlayın. Gece çalışması çıkışında yorgun bir çalışanın kendi aracıyla eve dönmesi trafik kazası riskini artırır. Servis düzenini bu riski göz önüne alarak planlayın.
8. Sağlık gözetimini etkin kullanın. İş yeri hekimiyle birlikte, gece çalışanlarda uyku sorunları, yorgunluk, sindirim şikâyetleri ve ruh hali değişikliklerini düzenli olarak değerlendirin. Gece çalışmaya uyum sağlamakta belirgin biçimde zorlanan çalışanlar için alternatif düzenlemeleri konuşun.
9. Uyku ve yorgunluk eğitimi verin. Çalışanlara gündüz uykusunu koruma, uyku ortamını düzenleme, kafein ve yemek zamanlaması gibi konularda pratik bilgiler sunun. Bu eğitimleri, mümkünse aileleri de kapsayacak biçimde yapın.
10. Yorgunluğu bildirmeyi güvenli kılın. Çalışanın "bugün çok yorgunum, bu işi yapmam riskli" diyebilmesi ve bunun cezalandırılmaması, güçlü bir güvenlik kültürünün parçasıdır.

Kurumunuzda Nasıl Başlanır?

1. İhtiyaç analizi: İş kazası ve ramak kala kayıtlarını saat dilimi, vardiya türü ve ardışık gece sayısına göre inceleyin. Gece çalışanlara yönelik anonim bir ankette uyku süresi ve kalitesi, yorgunluk, ruh hali, aile hayatı ve sağlık şikâyetlerini sorun. Mevcut vardiya çizelgesini ardışık gece sayısı, vardiya süresi ve dinlenme aralıkları açısından gözden geçirin.
2. Program: Bulgulara göre vardiya düzeninde iyileştirmeler, vardiya amirlerine yönelik yorgunluk farkındalığı eğitimi, çalışanlar ve aileleri için uyku sağlığı bilgilendirmeleri ve gerektiğinde bireysel psikolojik destekten oluşan bir plan hazırlayın. Uyku sorunlarında bilişsel davranışçı yaklaşımlar yararlı olabilir; ilaç gerekip gerekmediğine ise yalnızca hekim karar verebilir.
3. Ölçme: Altı ay sonra gece saatlerindeki kaza ve ramak kala göstergelerini, devamsızlık ve personel devrini önceki dönemle karşılaştırın; anketi tekrarlayın.

Bu sürecin bir psikolog desteğiyle nasıl planlanabileceğini kurumsal hizmetler sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gece çalışmaya zamanla alışılır mı?

Kısmen. Bazı kişiler gece çalışmaya diğerlerinden daha kolay uyum sağlar. Ancak beden, gün ışığı ve toplumsal yaşamın etkisiyle gündüz uyanık kalmaya eğilimli olmaya devam eder; özellikle izin günlerinde gündüz düzenine dönülmesi, tam uyumu zorlaştırır. Bu nedenle "alışır" varsayımı yerine, riskleri azaltan bir vardiya düzeni kurmak daha güvenlidir.

Sabit gece mi, dönüşümlü vardiya mı daha iyi?

Bunun tek bir doğru yanıtı yoktur; iş yerinin ihtiyaçlarına ve çalışanların durumuna göre değişir. Önemli olan, ardışık gece sayısının makul tutulması, vardiyalar arasında yeterli dinlenme süresi bırakılması ve düzenin önceden bilinmesidir. Karar, iş yeri hekimi ve İSG uzmanıyla birlikte verilmelidir.

Gece çalışan biri gündüz uykusunu nasıl iyileştirebilir?

Uyku odasını mümkün olduğunca karanlık, serin ve sessiz tutmak, eve dönüşte güçlü ışıktan kaçınmak, vardiyanın son saatlerinde kafein almamak ve uykudan önce ağır yemek yememek yardımcı olabilir. Uyku sorunları uzun süre devam ediyorsa bir uzmandan destek almak gerekir. Ailenin de bu uyku saatlerini bilmesi ve korumaya yardımcı olması, uygulanan önlemlerin etkisini artırır.

Gece çalışmaya uygun olmayan çalışanlar var mıdır?

Bazı sağlık durumları, gebelik ve emzirme dönemi gibi özel durumlar ya da belirgin uyku sorunları, gece çalışmasını daha riskli hâle getirebilir. Bu değerlendirme iş yeri hekimi tarafından, mevzuat çerçevesinde ve kişinin durumuna göre yapılmalıdır.

• #gece vardiyası
• #uyku
• #biyolojik saat
• #iş güvenliği

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler