Vardiyalı Çalışma, Yorgunluk ve İş Güvenliği: Fabrikalar İçin Psikolojik Bakış

Vardiyalı çalışma yorgunluğu ve kaza riskini nasıl etkiler? Gece vardiyası, uyku, mevzuat ve fabrikalar için somut önlemleri bu rehberde bulabilirsiniz.

Gece üçte bir pres hattının başında duran operatörün gözleri yanıyor; vardiyanın bitmesine dört saat var. Gündüz evde çocukların sesi, sokak gürültüsü ve bitmeyen işler yüzünden doğru dürüst uyuyamamış. O an yapılacak küçük bir dikkat hatası, saniyeler içinde ciddi bir iş kazasına dönüşebilir. Vardiyalı çalışma, üretimin kesintisiz sürmesi için pek çok fabrikada vazgeçilmezdir; ama insan bedeni ve zihni gece çalışmaya göre tasarlanmamıştır. Bu yazıda vardiyalı düzenin yorgunluk, uyku ve iş güvenliği üzerindeki etkilerini, mevzuatın işverene yüklediği sorumlulukları ve fabrikalarda uygulanabilecek somut önlemleri psikolojik bir bakışla ele alıyoruz.

Vardiyalı Çalışma Neden Yorgunluk Yaratır?

İnsan bedeni, sirkadiyen ritim adı verilen günlük bir iç saatle çalışır. Uyku, uyanıklık, beden ısısı ve dikkat düzeyi gün içinde belirli bir ritim izler. Gece vardiyası, bu ritmin "uyu" dediği saatlerde kişiden tam dikkat ister; gündüz ise ışık ve gürültü, uykunun hem süresini hem de kalitesini düşürür.

Bu durum birkaç düzeyde yorgunluk yaratır:

• Uyku borcu: Gündüz uykusu genellikle daha kısa ve bölünmüştür. Ardışık gecelerde kaybedilen uyku birikir.
• Dikkat ve tepki süresinde azalma: Uykusuz bir zihin uyarıları daha geç fark eder, karar vermekte zorlanır, rutin işlerde "otomatik pilota" geçer.
• Duygusal yük: Yorgunluk sabırsızlık, öfke ve kaygıyı artırır; ekip içi gerginlikler büyüyebilir.
• Sosyal ve ailevi kopukluk: Ailenin, çocukların ve arkadaşların yaşam düzeni gündüze göredir. Vardiyalı çalışan kişi bayramlarda, düğünlerde ya da çocuğunun okul etkinliklerinde bulunamayabilir. Geniş aile ilişkilerinin önemli olduğu Türkiye'de bu kopukluk ayrıca bir stres kaynağıdır.

Uzun çalışma saatleri bu yükü daha da artırır. ILO'nun 2026 raporuna göre dünyada çalışanların %35'i haftada 48 saatten fazla çalışıyor (ILO, 2026). Fazla mesainin yaygın olduğu üretim dönemlerinde vardiyalı çalışma ile uzun mesai bir araya geldiğinde, dinlenme için gereken süre daha da kısalır. Türkiye'de çalışanların %66'sının önceki günün büyük bölümünde stres yaşadığını söylemesi (Gallup, 2026), yorgunluğun çoğu zaman yoğun bir stres yüküyle birlikte taşındığını hatırlatır. Hayat pahalılığı nedeniyle ek iş yapan ya da uzun yol kat ederek işe gelen çalışanlarda dinlenme süresi daha da daralabilir.

Avrupa'da yapılan geniş bir ankette çalışanların işin neden olduğu ya da kötüleştirdiği sağlık sorunları arasında ilk sırada %37 ile genel yorgunluk yer alıyor (EU-OSHA, 2022). Yorgunluk, sahada en sık görülen ama en az konuşulan risklerden biridir.

Vardiyalı Çalışma ve İş Kazası Riski: Araştırmalar Ne Gösteriyor?

Vardiya düzeni ile güvenlik arasındaki ilişkiyi inceleyen bir derlemeye göre üretkenlik ve güvenlik gece bozulabilir; güvenlik ardışık gece vardiyalarında, artan çalışma saatiyle ve molalar arası süre uzadıkça kötüleşir (Folkard ve Tucker, 2003). Bu derlemeye dayanılarak aktarılan rakamlar dikkat çekicidir:

• 8 saatlik vardiya sisteminde kaza ve yaralanma riskinin, sabah vardiyasına göre ikindi vardiyasında %18,3, gece vardiyasında %30,4 daha yüksek olduğu bildirilmiştir.
• İlk geceye göre riskin 2. gecede yaklaşık %6, 3. gecede %17, 4. gecede %36 daha yüksek olduğu bulunmuştur.
• Vardiyanın 12. saatindeki riskin, ilk 8 saatteki ortalamanın iki katından fazla olduğu belirtilmiştir.

Bu rakamlar farklı çalışmaların bir araya getirilmesiyle elde edilmiştir, büyük ölçüde yurt dışındaki işyerlerinden gelmektedir ve her işyerine birebir uygulanamaz; ancak vardiya planlamasında hangi noktaların kritik olduğunu açıkça gösterir: gece saatleri, ardışık gece sayısı, uzun vardiyalar ve molasız geçen süreler.

Türkiye'de tablo, bu riskin neden ciddiye alınması gerektiğini ortaya koyar. SGK verilerine göre 2025 yılında 766.039 iş kazası kaydedilmiş ve iş kazaları sonucunda 1.931 kişi hayatını kaybetmiştir. Kazaların yaklaşık %41'i, ölümlerin ise yaklaşık %22'si imalat sektöründe gerçekleşmiştir (SGK, 2026). Çorum'da aynı yıl 3.821 iş kazası ve 12 ölüm kayda geçmiştir (SGK, 2026). Bağımsız izleme kuruluşları, gerçek rakamların resmi kayıtlardan daha yüksek olabileceğini de ileri sürmektedir. Bu kazaların hepsinin yorgunlukla ilişkili olduğu söylenemez; ancak yorgunluk, insan hatasını artıran temel etkenlerden biri olarak her kaza analizinde sorgulanmalıdır.

Yorgunluk bir karakter zaafı değil, yönetilmesi gereken bir iş güvenliği riskidir. "Biraz daha dayan" kültürü, kazaya giden yolun ilk adımı olabilir.

Yorgunluğun Psikolojik Boyutu: Uyku, Stres ve Tükenmişlik

Uzun süre düzensiz uyku ve yüksek tempo, zamanla yalnızca bedensel değil ruhsal bir yüke dönüşür. Uyku sorunları kaygıyı ve çökkün duygu durumunu besler; kaygı ve çökkünlük de uykuyu daha da bozar. Bu nedenle uyku sorunlarını yalnızca kişisel bir mesele olarak görmemek gerekir.

Kronik iş stresi yönetilemediğinde tükenmişlik ortaya çıkabilir. DSÖ tükenmişliği tıbbi bir hastalık olarak değil, başarılı bir şekilde yönetilemeyen kronik işyeri stresinden kaynaklanan mesleki bir olgu olarak tanımlar (DSÖ, 2019). Otuz altı prospektif çalışmayı inceleyen bir derlemeye göre tükenmişlik ileride uykusuzluk, depresif belirtiler, devamsızlık ve presenteizmin yanı sıra ağır yaralanmaları da öngörmektedir (Salvagioni ve ark., 2017). Bu bulgu, tükenmişliğin fabrika ortamında doğrudan bir iş güvenliği konusu olduğunu gösterir. Konuyu bireysel açıdan merak edenler tükenmişlik sendromu yazısına göz atabilir.

Gece çalışmasının uzun vadeli sağlık etkileri de araştırılmaktadır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), gece vardiyası çalışmasını "insanlar için muhtemelen kanserojen" (Grup 2A) olarak sınıflandırmıştır; ancak insanlardaki kanıtın sınırlı olduğunu da belirtmektedir (IARC, 2020). Bu bilgi korku yaratmak için değil, gece çalışmasının sağlık gözetimi ve vardiya planlamasıyla birlikte dikkatle yönetilmesi gerektiğini hatırlatmak için önemlidir.

Vardiyalı Çalışanlarda Yorgunluğun Uyarı İşaretleri

Yorgunluk çoğu zaman çalışanın kendisi tarafından bile fark edilmez ya da "alışırım" diye geçiştirilir. Vardiya amirlerinin ve ustabaşlarının dikkat edebileceği işaretler şunlardır:

• Esneme, göz ovuşturma, kısa süreli dalıp gitmeler
• Rutin işlerde artan küçük hatalar, unutulan adımlar
• Tepki süresinde yavaşlama, talimatları tekrar sorma
• Sinirlilik, ekip arkadaşlarıyla artan tartışmalar
• Sık geç kalma, rapor alma ya da vardiya değişikliği talepleri
• Mola dışında oturup uyuklama ya da kafeinli içeceklere aşırı yönelme

Bu işaretler tek başına bir tanı anlamına gelmez; kişinin evdeki koşulları, sağlık durumu ya da yaşadığı stres de benzer bir tablo oluşturabilir. Önemli olan, işaretleri fark eden amirin çalışanı suçlamadan, merakla yaklaşmasıdır. "Son zamanlarda yorgun görünüyorsun, vardiya düzeni seni zorluyor mu?" gibi açık bir soru, çoğu zaman uzun bir sessizliği bozmaya yeter. Gerekirse görev geçici olarak değiştirilebilir, çalışan işyeri hekimine ya da psikolojik destek hizmetine yönlendirilebilir. Vardiyalı çalışma düzeninde bu tür kısa konuşmaların bir alışkanlık haline gelmesi, ekipteki güveni de güçlendirir.

Mevzuat Çerçevesi: İşverenin Sorumlulukları

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda vardiyalı çalışmanın psikolojik etkileri adıyla geçmez; ancak birkaç madde konuyla doğrudan ilişkilidir:

• Madde 4/ç: İşveren, çalışanlara görev verirken onların sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır.
• Madde 5/ç: Özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerinin önlenmesi, önlenemiyorsa en aza indirilmesi istenir.
• Madde 5/f: İş organizasyonu, çalışma şartları ve sosyal ilişkilerin etkilerini kapsayan bir önleme politikası geliştirilmesi öngörülür.
• Madde 10: Risk değerlendirmesinde genç, yaşlı, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumu dikkate alınır.
• Madde 15: İşveren, çalışanların maruz kaldığı risklere göre sağlık gözetimini sağlar.
• Madde 17: İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir. Yorgunluk ve uyku konusu, vardiyalı çalışanların eğitim içeriğine eklenebilir. İş kazası geçiren çalışana işe başlamadan önce ilave eğitim verilmesi de bu maddede yer alır.

Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 8. maddesi ise psikososyal tehlike kaynaklarının da belirlenip kayda alınmasını öngörür. Vardiya düzeni ve iş temposu, bu değerlendirmenin doğal başlıklarındandır. Değerlendirmenin nasıl yapılacağını psikososyal risk değerlendirmesi yazısında adım adım anlattık.

İşverenin Yapabilecekleri: Vardiyalı Çalışmada Yorgunluğu Azaltmak İçin Somut Adımlar

Vardiyalı çalışma düzeninde yorgunluğu tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmayabilir; ama iyi bir planlama ve destekleyici bir kültürle riski belirgin biçimde yönetmek mümkündür.

Vardiya planlamasında

• Ardışık gece sayısını sınırlayın. Riskin ardışık gecelerde arttığı bilgisi, uzun gece serileri yerine daha kısa dönüşümlü planlamayı düşündürür.
• Uzun vardiyalardan ve fazla mesai yığılmasından kaçının. Uzun çalışma saatleri, özellikle gece, dikkat hatası riskini büyütür.
• Düzenli mola verin. Molalar arasındaki sürenin uzaması güvenliği olumsuz etkiler; molaları üretim baskısı karşısında korunan bir kural haline getirin.
• Kritik görevleri planlayın. Mümkünse yüksek riskli bakım ve ayar işlerini gece en düşük dikkat saatlerine bırakmayın.
• Vardiya devrini yapılandırın. Devir sırasında hat durumunun yazılı ve sözlü olarak aktarılması, yorgunluğa bağlı bilgi kayıplarını azaltır.
• Planı önceden duyurun. Vardiya çizelgesinin makul bir süre önce paylaşılması, çalışanların uyku, aile ve ulaşım düzenini buna göre kurmasına imkân tanır. Son dakika değişiklikleri, dinlenme düzenini bozan önemli bir stres kaynağıdır.
• Çalışanların görüşünü alın. Vardiya düzeniyle ilgili kararlarda çalışan temsilcisinin ve hattaki operatörlerin deneyimini dinlemek, uygulanabilir çözümler bulmayı kolaylaştırır.

Kültür ve iletişimde

• "Yorgunum" diyebilmeyi güvenli hale getirin. Psikolojik güvenlik kavramının temel çalışması bir imalat şirketindeki 51 çalışma takımında yapılmış ve psikolojik güvenliğin öğrenme davranışıyla ilişkili olduğu bulunmuştur (Edmondson, 1999). Hata ve yorgunluğu bildiren çalışanın cezalandırılmadığı bir ortam, ramak kala olayların görünür olmasını sağlar.
• Ustabaşı ve vardiya amirlerini eğitin. DSÖ'nün işyeri ruh sağlığı kılavuzunda kanıtı en güçlü öneri yöneticilere ruh sağlığı eğitimidir (DSÖ, 2022). Yorgunluk ve stres işaretlerini fark edip çalışanla konuşabilen bir amir, en önemli koruyucu etkenlerden biridir.

Çalışan desteğinde

• Uyku ve stres yönetimi eğitimleri düzenleyin. İşyeri stres yönetimi programları üzerine yapılan bir meta-analizde bilişsel-davranışçı programların diğer yaklaşımlardan daha büyük etki gösterdiği bulunmuştur (Richardson ve Rothstein, 2008). Tek seferlik seminer yerine pekiştirme oturumlarıyla desteklenen grup eğitimleri tercih edilmelidir.
• Gizli bireysel destek imkânı sunun. Uyku, aile ve stres sorunlarını konuşabileceği bir uzmana ulaşabilmek, çalışanın sorunları büyümeden ele almasına yardımcı olur. Bu yapının nasıl kurulabileceğini çalışan destek programı yazısında ele aldık.

Kurumunuzda Nasıl Başlanır?

Vardiyalı çalışma yapılan bir işletmede yorgunluk yönetimi üç aşamada planlanabilir:

1. İhtiyaç analizi: Kaza ve ramak kala kayıtlarınızı vardiyaya, saate ve ardışık gün sayısına göre ayırarak inceleyin. Fazla mesai yoğunluğunu, devamsızlığı ve işten ayrılmaları birimlere göre karşılaştırın. Çalışanlara uyku, yorgunluk ve vardiya düzenine ilişkin isimsiz kısa bir anket uygulayın.
2. Program: Bulgulara göre vardiya planında yapılabilecek değişiklikleri, amir eğitimlerini, uyku ve stres yönetimi çalışmalarını ve bireysel destek seçeneklerini belirleyin. Önceliği kaynağa yönelik örgütsel önlemlere verin; bireysel destek bu önlemleri tamamlar.
3. Ölçme: Kaza ve ramak kala sayılarını, devamsızlığı, işten ayrılmaları ve anket sonuçlarını düzenli aralıklarla yeniden değerlendirin; vardiya planında yapılan değişikliklerin etkisini izleyin.

Fabrikanıza ve vardiya düzeninize uygun eğitim ve danışmanlık seçeneklerini kurumsal hizmetler sayfasında inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gece vardiyası kaza riskini gerçekten artırır mı?

Araştırmalar, gece saatlerinde ve ardışık gece vardiyalarında kaza riskinin arttığını göstermektedir. Bir derlemede 8 saatlik sistemde gece vardiyasındaki riskin sabah vardiyasına göre yaklaşık %30 daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle gece çalışması planlamada özel dikkat gerektirir.

Vardiyalı çalışanlara psikolojik destek neden gerekli?

Düzensiz uyku, sosyal ve ailevi kopukluk ve yüksek tempo zamanla kaygı, öfke ve tükenmişliğe zemin hazırlayabilir. Bu belirtiler hem çalışanın yaşam kalitesini hem de dikkatini ve güvenliğini etkiler. Erken destek, sorunların büyümeden ele alınmasını kolaylaştırır.

Vardiya planını değiştirmeden yorgunluk azaltılabilir mi?

Molaların korunması, kritik görevlerin planlanması, amir eğitimi ve uyku eğitimi gibi adımlar fark yaratabilir. Ancak riskin önemli bir kısmı planın kendisinden kaynaklanıyorsa, kalıcı iyileşme için vardiya düzeninin de gözden geçirilmesi gerekir.

Uyku eğitimi tek başına yeterli olur mu?

Hayır. Uyku ve stres yönetimi eğitimleri faydalı olabilir, ancak etkileri zamanla azalabilir ve örgütsel önlemlerin yerini tutmaz. Daha sağlıklı sonuçlar, eğitimlerin vardiya planlaması, mola düzeni ve destekleyici bir yönetim kültürüyle birlikte uygulanmasıyla alınır.

• #vardiyalı çalışma
• #gece vardiyası
• #yorgunluk
• #iş güvenliği

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler