Gülümseyen Depresyon: Dışarıdan İyi, İçeride Tükenmiş

Gülümseyen depresyon nedir? Herkese iyi görünüp içten tükenmenin işaretlerini, nedenlerini ve maskeyi yavaş yavaş indirmenin yollarını okuyun.

Akşam işten çıkıyor, marketten alışverişi yapıyor, apartmanın otoparkına giriyorsunuz. Motoru kapatıyorsunuz ama arabadan inmiyorsunuz. On dakika boyunca direksiyona bakıyor, bazen sessizce ağlıyorsunuz. Sonra gözlerinizi siliyor, yukarı çıkıyor ve kapıyı "Ben geldim!" diye neşeli bir sesle açıyorsunuz. Ertesi gün iş yerinde herkes sizi her zamanki gibi güler yüzlü, becerikli ve yardımsever biri olarak görüyor. Eğer bu sahne size tanıdık geliyorsa, son yıllarda sıkça duyulan gülümseyen depresyon kavramı aklınızdan geçmiş olabilir. Bu yazıda bu kavramın neyi anlattığını, hangi işaretlerle kendini gösterdiğini, insanları neden bu maskeye ittiğini ve maskeyi indirmeye nereden başlanabileceğini konuşacağız.

Gülümseyen Depresyon Nedir?

Gülümseyen depresyon resmi bir tanı adı değildir. Tanı sistemlerinde böyle bir başlık yer almaz. Bu ifade, depresif belirtiler yaşadığı halde dışarıya karşı işlevselliğini ve neşeli görüntüsünü koruyan insanların deneyimini anlatmak için kullanılan gündelik bir terimdir. İngilizce kaynaklarda bazen "yüksek işlevli depresyon" ya da "maskeli depresyon" ifadeleriyle de karşılaşabilirsiniz.

Bu insanlar işlerini aksatmaz, sosyal ortamlarda esprili ve canlıdır, çoğu zaman başkalarının dertlerini dinleyen kişidir. Ancak içeride derin bir yorgunluk, boşluk, değersizlik ya da umutsuzluk vardır. Aradaki fark, depresyonun "görünmeyen" olmasıdır: Kişi çökkünlüğünü yalnızca kendine, bazen de yalnızca gece yarılarına saklar.

Burada bir ayrım önemli. Herkesin zaman zaman "iyi görünmesi" gerekir; işte bir sunum öncesinde, bir taziyede, bir aile toplantısında duygularımızı bir kenara koyarız. Bu, sağlıklı bir uyum becerisidir. Gülümseyen depresyon dediğimiz şey ise bu maskenin neredeyse hiç inmemesi, kişinin kimseye, hatta kendine bile gerçekte nasıl olduğunu söyleyememesidir.

Gülümseyen Depresyon Belirtileri Nelerdir?

Bu tablonun belirtileri ikili bir yapı gösterir: Dışarıda görülenle içeride yaşanan birbirinden çok farklıdır.

Dışarıdan görünenler

• İşte ya da okulda başarılı, sorumluluklarını aksatmayan biri
• Sosyal ortamlarda güler yüzlü, şakacı, "ortamın neşesi"
• Ailede herkesin işini halleden, bayram ziyaretlerini organize eden, kardeşlerin arasını bulan kişi
• Sosyal medyada düzenli paylaşım: hafta sonu kahvaltıları, gezi fotoğrafları
• "Nasılsın?" sorusuna her zaman "İyiyim, sen nasılsın?" yanıtı

İçeride yaşananlar

• Sosyal bir etkinlikten sonra eve dönünce çökercesine yorulmak, saatlerce kimseyle konuşamamak
• Yalnız kalınan anlarda gelen ağlama nöbetleri: arabada, banyoda, gece yatakta
• Uyku sorunları; geç saatlere kadar telefonda gezinip sabah ağır bir yorgunlukla uyanmak
• Başarılardan gerçek bir doyum alamamak; "Herkes beni yanlış tanıyor" hissi
• Kendini sahtekâr gibi hissetmek: "Gerçekte ne kadar kötü olduğumu bilseler..."
• Yakın ilişkilerde bile duygusal mesafe; kimsenin gerçekten tanımadığı hissi
• Zaman zaman "Her şeyden uzaklaşsam", "Bir sabah uyanmasam" gibi düşünceler

Mizah bir kalkan olduğunda

Gülümseyen depresyon yaşayan pek çok kişi, zor konuları şakaya vurur. Kendi durumuyla ilgili ağır bir şeyi gülerek söyler, karşı taraf da güler ve konu kapanır. "Ben zaten her sabah kendimi yataktan vinçle kaldırıyorum" cümlesi bir espri gibi duyulur, ama aslında doğrudur. Mizah burada hem acıyı dile getirmenin hem de onu görünmez kılmanın bir yoluna dönüşür.

Bazen en yüksek sesle gülen kişi, kimsenin sormadığı bir soruya cevap bekliyordur.

İnsanlar Neden Maskeyi Takar?

Bu maske bir anda takılmaz. Çoğu zaman yıllar içinde, belki de çocukluktan itibaren öğrenilmiş bir hayatta kalma biçimidir.

"Güçlü olan" rolü

Bazı insanlar ailede erken yaşta "güçlü olan" rolünü üstlenir. Belki ebeveynlerden biri hastaydı, belki evde sürekli kavga vardı ya da ailenin ekonomik yükü erken yaşta omuzlarına bindi. Bu çocuklar kendi ihtiyaçlarını bir kenara koymayı, herkesi idare etmeyi ve sorun çıkarmamayı öğrenir. Yetişkinlikte de aynı rolü sürdürürler: Herkes onlara yaslanır, ama onların yaslanacağı bir yer yoktur.

Duyguların değersizleştirildiği bir geçmiş

"Ağlama, büyümüş de küçülmüş", "Senden kötü durumdakiler var, şükret", "Bu kadar şeye üzülünür mü?" gibi cümlelerle büyüyen biri, olumsuz duygularını göstermenin kabul görmediğini öğrenir. Şema terapi açısından bakıldığında bu, duygusal bastırma ve onay arayıcılık gibi örüntülerle ilişkili olabilir. Kişi sevilmek ve kabul görmek için her zaman iyi, uyumlu ve neşeli görünmesi gerektiğine inanır.

Mükemmeliyetçilik ve yüksek standartlar

Kendinden çok şey bekleyen insanlar için depresyon bir "başarısızlık" gibi algılanabilir. "Benim gibi biri depresyona girmez", "Bu kadar şeyim varken mutsuz olmaya hakkım yok" düşünceleri, belirtileri gizlemeyi neredeyse bir zorunluluğa dönüştürür. Bu örüntüyü daha iyi tanımak isterseniz mükemmeliyetçilik yazısına göz atabilirsiniz.

Damgalanma kaygısı ve "elalem ne der"

Türkiye'de ruhsal sıkıntılar hâlâ birçok çevrede açıkça konuşulmaz. İş yerinde "dengesiz" diye etiketlenme, ailede "Bu kadar imkânın içinde neyin derdi var?" tepkisiyle karşılaşma ya da çevrede dedikodu konusu olma korkusu, maskeyi daha da sıkı takmaya yol açar. Sosyal medyada herkesin kusursuz göründüğü bir ortamda, kendi karanlığını göstermek iki kat zor gelir.

Gülümseyen Depresyon Neden Göz Ardı Edilir?

Bu tablo genellikle hem kişinin kendisi hem de çevresi tarafından geç fark edilir. Çünkü depresyonla ilgili yaygın imge, yataktan çıkamayan, işine gidemeyen, sürekli ağlayan birisidir. Her sabah işe giden, toplantılarda fikir üreten, arkadaşlarını güldüren biri bu imgeye uymaz.

Kişinin kendisi de belirtilerini küçümseyebilir: "Gerçekten depresyonda olsam bunları yapamazdım." Oysa işlevselliğin sürmesi, acının daha hafif olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, her gün büyük bir enerji harcayarak maskeyi taşımak, zaten tükenmiş olan kaynakları daha da eritir. Bir noktadan sonra bu yük taşınamaz hale gelebilir ve dışarıdan "birdenbire" gibi görünen bir çöküş yaşanabilir.

Çevre açısından da sorun benzerdir. Yakınlar, iyi görünen birine "Sahiden iyi misin?" diye sormayı akıl etmez. Sorsalar bile alışılmış "İyiyim" yanıtı yeterli bulunur. Bu yüzden yakınlarınızdan birinde şu değişiklikleri fark ederseniz dikkatle yaklaşmakta fayda var: davetlere eskisinden daha sık bahane bulmak, mesajlara geç dönmek, sohbetlerde kendinden hiç söz etmemek, yorgunluğu sürekli şakayla geçiştirmek.

Maskeyi Yavaşça İndirmek: Kendiniz İçin Atabileceğiniz Adımlar

Maskeyi bir anda çıkarmak ne gerçekçi ne de gereklidir. Amaç, kendinize ve güvendiğiniz birkaç kişiye karşı biraz daha gerçek olabilmektir.

1. Kendinize dürüst bir yanıt verin

Gün içinde birkaç kez durup kendinize "Şu an gerçekte nasılım?" diye sorun. Yanıtı yalnızca kendinize, belki bir deftere yazın. "Yorgunum", "İçim sıkışık", "Bugün hiçbir şey hissetmiyorum" gibi kısa cümleler yeterli. Uzun süre maskeyle yaşayan biri için kendi duygusunu adlandırmak bile yeni bir beceridir.

2. Tek bir güvenli kişi seçin

Herkese açılmanız gerekmez. Yargılamadan dinleyebileceğine inandığınız bir kişi seçin ve ona küçük bir adımla başlayın: "Son zamanlarda göründüğüm kadar iyi değilim aslında." Bu cümle, uzun bir açıklama gerektirmeden bir kapı aralar.

3. "Hayır" ve "şimdi değil" demeyi deneyin

Herkesin sorununu çözen, her davete koşan, her işi üstlenen biriyseniz, haftada bir kez küçük bir şeyi geri çevirmeyi deneyin. Bu, maskenin taşıdığı yükü bir parça hafifletir ve kendinize ayıracak zaman yaratır.

4. Yalnız kaldığınız anlara şefkatle yaklaşın

Arabada ya da banyoda ağladığınız anlar, belki de gün içinde gerçek duygunuza izin verdiğiniz tek anlardır. Bu anları bastırmak yerine onlara biraz alan tanıyın. Ardından kendinize küçük bir bakım sunun: sıcak bir çay, kısa bir yürüyüş, sevdiğiniz bir şarkı.

5. Sosyal medya ile aranıza mesafe koyun

Başkalarının kusursuz görünen hayatlarıyla kendinizi kıyaslamak ve kendi "mutlu" paylaşımlarınızı sürdürme baskısı, maskeyi daha da ağırlaştırabilir. Bir süreliğine paylaşım yapmamak ya da kaydırma süresini sınırlamak, iç sesinizi duymanız için alan açabilir.

6. Bedeninizin tuttuğu kaydı okuyun

Maskeyle yaşayan biri duygularını bastırabilir, ama beden çoğu zaman bu bastırmanın faturasını keser. Pazartesi sabahları başlayan baş ağrıları, akşamları omuzlarda biriken gerginlik, tatilin ilk günü gelen hastalık ya da haftalarca geçmeyen mide yanması, içeride taşınan yükün bedensel izleri olabilir. Bir hafta boyunca bu bedensel sinyalleri ve o gün neler yaşadığınızı yan yana not edin. Çoğu kişi, dışarıdan en parlak göründüğü günlerin bedeninin en çok zorlandığı günler olduğunu görünce şaşırır. Bu bağlantıyı görmek, "Ben aslında iyiyim" düşüncesini nazikçe sorgulamanın somut bir yoludur.

7. Dinlenmeyi bir ödül değil, ihtiyaç olarak görün

Gülümseyen depresyon yaşayan pek çok kişi ancak "hak ettiğinde" dinlenir: bütün işler bittiğinde, herkes memnun olduğunda. O an ise neredeyse hiç gelmez. Haftanıza, hiçbir şey üretmek zorunda olmadığınız kısa bir zaman dilimi ekleyin ve bunu bir randevu kadar ciddiye alın. Başlangıçta bu zaman huzursuzluk ya da suçluluk yaratabilir; bu, alışılmış rolün dışına çıktığınızın işaretidir ve zamanla yumuşar.

Uzun süredir içinizde dolmayan bir boşluk hissediyorsanız içim boş hissi yazısı da size tanıdık gelebilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Gülümseyen depresyon yaşayan kişiler çoğu zaman "Benim durumum o kadar da kötü değil" diyerek destek almayı erteler. Oysa aşağıdaki durumlardan birkaçı birkaç haftadır sürüyorsa bir uzmanla görüşmek değerlidir:

• Dışarıya gösterdiğiniz ile içeride hissettiğiniz arasındaki uçurum sizi yoruyorsa
• Sık sık yalnız kaldığınız anlarda ağlıyor, kendinizi boş ya da değersiz hissediyorsanız
• Uyku, iştah ya da enerji düzeninizde belirgin değişiklikler varsa
• Başarılarınız size hiçbir şey hissettirmiyorsa
• "Ortadan kaybolsam", "Uyanmasam" gibi düşünceler aklınızdan geçiyorsa

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak değerlendirilmeyi hak eder. Dışarıdan iyi görünen kişilerde ölüm ya da kendine zarar verme düşünceleri de fark edilmeden ilerleyebilir. Böyle düşünceleriniz varsa bunları bir uzmanla mutlaka paylaşın; kendinizi güvende hissetmediğiniz bir anda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Terapide Gülümseyen Depresyon Nasıl Ele Alınır?

Terapi, maske takmayı bırakabileceğiniz belki de ilk yer olabilir. Ancak ilginç bir biçimde, maske terapi odasına da gelir. Pek çok danışan ilk seanslarda da güler yüzlü ve "iyi hasta" olmaya çalışır, terapisti üzmemek için iyi haberler getirir. Bunu fark etmek ve konuşabilmek, sürecin önemli bir parçasıdır.

Bilişsel davranışçı terapide, "Zayıf görünürsem sevilmem", "Başkalarına yük olmamalıyım", "Benim mutsuz olmaya hakkım yok" gibi düşünceler incelenir. Bu düşüncelerin kişinin hayatında nasıl bir işlev gördüğü, hangi kanıtlara dayandığı ve onlara alternatif bakış açılarının neler olabileceği birlikte araştırılır. Duyguları fark etme ve adlandırma becerileri üzerinde çalışılır.

Şema terapi bakış açısı ise maskenin kökenine iner. Kişinin hangi dönemlerde, hangi ilişkilerde duygularını saklamayı öğrendiğini anlamak, bugünkü örüntüyü daha anlamlı kılar. Çocukluktaki "güçlü olan" rolüne yer verilir, karşılanmamış duygusal ihtiyaçlar konuşulur. Böylece kişi, sevilmek için sürekli iyi görünmek zorunda olmadığını deneyimlemeye başlayabilir. Bu tür çalışmalar hakkında bireysel terapi sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gülümseyen depresyon gerçek bir depresyon mudur?

"Gülümseyen depresyon" resmi bir tanı adı değil, bir deneyimi tarif eden gündelik bir ifadedir. Ancak bu deneyimi yaşayan kişilerde depresyon belirtileri gerçek olabilir ve diğer depresyon türleri kadar ciddiye alınmalıdır. Kesin değerlendirme bir uzman görüşmesiyle yapılabilir.

İşime gidiyor ve her şeyi yapabiliyorsam depresyonda olabilir miyim?

Evet, olabilir. Bazı kişiler büyük bir çabayla işlevselliğini korur, ancak bu çaba içeride ciddi bir yorgunluk ve boşlukla birlikte yürür. İşlevselliğin sürmesi, yaşadığınız zorluğun önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Gülümseyen depresyon, görünür depresyondan daha mı risklidir?

Daha riskli olduğunu söylemek doğru olmaz; ancak fark edilmesinin zor olması, desteğin gecikmesine yol açabilir. Kişi yardım istemediği ve çevresi de sorun görmediği için belirtiler uzun süre konuşulmadan ilerleyebilir. Bu yüzden iyi görünmenin, iyi olmakla aynı şey olmadığını hatırlamak önemlidir.

Hep iyi görünen bir arkadaşımın aslında iyi olmadığından şüpheleniyorum. Ne yapmalıyım?

Baskı kurmadan, sakin bir anda ve baş başayken nazikçe sorabilirsiniz: "Son zamanlarda biraz yorgun görünüyorsun, gerçekten nasılsın?" Hemen açılmasını beklemeyin; yanında olduğunuzu bilmesi bile önemlidir. Ciddi bir risk sezerseniz profesyonel destek almasını teşvik edin.

• #gülümseyen depresyon
• #gizli depresyon
• #maskeli mutsuzluk
• #duygusal bastırma
• #yüksek işlevli depresyon

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler