Kaygı Baş Dönmesi Yapar mı? Sersemlik ve Dengesizlik Hissinin Psikolojisi

Kaygı baş dönmesi yapar mı? Sersemlik, sallanma ve yere sağlam basamama hissinin nedenlerini, acil belirtileri ve neler yapabileceğinizi okuyun.

Marketin uzun reyonları arasında yürürken bir anda zeminin hafifçe kaydığını hissediyorsunuz. Raflar olduğu yerde duruyor ama siz sanki bir teknenin güvertesindesiniz. Alışveriş arabasına sıkıca tutunuyor, kasaya doğru hızlanıyorsunuz. Dışarı çıktığınızda his azalıyor, ama aklınızda bir soru kalıyor: "Bana ne oluyor?" Kaygı baş dönmesi yapar mı sorusu, bu tür deneyimleri yaşayan pek çok kişinin aklındadır. Yanıt evettir; ama her baş dönmesi kaygıdan kaynaklanmaz ve bazıları acil değerlendirme gerektirir. Bu yazıda kaygının neden sersemlik ve dengesizlik hissi yarattığını, tıbbi nedenlerden nasıl ayrıldığını, hangi belirtilerde beklememek gerektiğini ve bu hissi büyüten döngüden nasıl çıkılabileceğini anlatıyorum.

Baş Dönmesi Tek Bir Şey Değildir

Gündelik dilde "başım dönüyor" dediğimizde aslında çok farklı deneyimleri kastedebiliriz. Bu ayrım, hem hekime doğru bilgi vermek hem de kendi deneyiminizi anlamak için önemlidir.

• Dönme hissi: Çevrenin ya da kendinizin döndüğünü hissetmek. Tıpta buna vertigo denir ve çoğu zaman iç kulaktaki denge sistemiyle ilişkilidir.
• Sersemlik ve hafiflik: Başın boşalması, havada gibi olma, bayılacak gibi hissetme.
• Dengesizlik: Yere sağlam basamama, yürürken hafif sallanıyormuş gibi olma, zeminin yumuşak ya da hareketli gelmesi.
• Bulanıklık: Görüntünün net olmaması, dikkatin dağılması, çevrenin uzak ya da tuhaf görünmesi.

Hekime gitmeden önce birkaç gün boyunca kısa notlar almak bu ayrımı kolaylaştırır: Baş dönmesi ne zaman başladı, ne kadar sürdü, başınızı çevirmek ya da yataktan kalkmak gibi bir hareketle mi geldi, yanında bulantı, kulakta çınlama ya da işitme değişikliği var mıydı, o sırada ne yapıyordunuz ve ne hissediyordunuz? Bu notlar hem hekiminizin doğru değerlendirme yapmasına yardım eder hem de sizin örüntüleri görmenizi sağlar.

Kaygıyla ilişkili baş dönmesi çoğunlukla son üç gruba girer. Gerçek bir dönme hissi ise daha çok iç kulak ya da sinir sistemiyle ilgili nedenlerle ortaya çıkar. Ancak iki durum bir arada da bulunabilir; bunu aşağıda ayrıca ele alacağım.

Önce Güvenlik: Hangi Baş Dönmesi Acildir?

Aşağıdaki belirtilerden biri baş dönmesine eşlik ediyorsa beklemeden 112'yi arayın:

• Yüzde kayma, konuşmada bozulma ya da söylenenleri anlayamama
• Kol ya da bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma
• Çift görme ya da ani görme kaybı
• Hayatınızda yaşadığınız en şiddetli baş ağrısı
• Bayılma ya da bilinç kaybı
• Göğüs ağrısı, çarpıntıyla birlikte belirgin halsizlik

Bunlar dışında da ilk kez yaşadığınız, sık tekrarlayan ya da günlük hayatınızı etkileyen baş dönmelerinde bir hekim değerlendirmesi gerekir. Aile hekimi, kulak burun boğaz ve nöroloji uzmanları bu konuda yol gösterir. Tansiyon değişiklikleri, kansızlık, kan şekeri dalgalanmaları, sıvı kaybı, bazı ilaçların yan etkileri, iç kulak kristallerinin yer değiştirmesi ve iç kulak iltihapları baş dönmesinin sık görülen bedensel nedenleri arasındadır.

Kaygı Baş Dönmesi Yapar mı? Bedende Neler Oluyor?

Kaygı, birkaç farklı yoldan sersemlik ve dengesizlik hissine yol açabilir.

Nefesin Değişmesi

Kaygılı anlarda nefes hızlanır ve yüzeyselleşir. Bu durum kandaki karbondioksit düzeyini düşürür ve beyne giden kan akımında küçük değişikliklere yol açabilir. Sonuç, kafada hafiflik, sersemlik, ellerde karıncalanma ve "bayılacak gibi" bir histir. Kişi bu hissi fark edip daha da kaygılanınca nefes daha da hızlanır.

Kas Gerginliği

Boyun ve omuzlardaki uzun süreli gerginlik, baş ve boyun bölgesindeki denge bilgisinin işlenmesini etkileyebilir. Masa başında saatlerce omuzları kalkık çalışan biri, gün sonunda başında bir ağırlık ve hafif bir dengesizlik hissedebilir. Uzun süre telefona eğik bakmak, gece dişleri sıkmak ve yastık düzeninin bozulması da bu gerginliğe eklenebilir. Bu durumda boyun ve omuzlara yönelik düzenli esneme, sersemlik hissini de hafifletebilir.

Dikkatin Bedene Yönelmesi

Denge, normalde farkına varmadan sürdürdüğümüz bir beceridir. Gözlerimiz, iç kulağımız ve ayak tabanlarımızdan gelen bilgiler sürekli birleştirilir. Kaygı dikkati bu sisteme yönelttiğinde, normalde fark edilmeyecek küçük sallantılar bilince çıkar ve tehlikeli gibi algılanır.

Görsel Uyaranlara Karşı Hassaslık

Kaygılı dönemlerde bazı kişiler görsel uyaranlara daha duyarlı hâle gelir. Market reyonları, AVM'lerin parlak ve kalabalık koridorları, yürüyen merdivenler, desenli halılar, telefonda hızlı kaydırılan görüntüler ya da kalabalık bir caddede akıp giden insanlar, denge sistemini zorlayarak sersemlik hissini artırabilir.

Gerçek Dışılık Hissi

Yoğun kaygı anlarında bazı kişiler çevrenin uzaklaştığını, bir rüyadaymış gibi olduklarını ya da kendilerini dışarıdan izliyormuş gibi hissettiklerini anlatır. Bu yaşantı da baş dönmesiyle karışabilir. Bu konuyu daha ayrıntılı merak ediyorsanız derealizasyon ve depersonalizasyon yazısına göz atabilirsiniz.

Baş Dönmesi Kaygıyı, Kaygı Baş Dönmesini Besleyince

Klinikte sık karşılaşılan bir örüntü şudur: Kişi önce gerçek bir iç kulak sorunu, örneğin iç kulak kristallerinin yer değiştirmesine bağlı kısa süreli şiddetli bir dönme yaşar. Bu sorun tedaviyle geçer. Ancak o ilk deneyimin korkusu kalır. Kişi başını hızlı çevirmekten, eğilmekten, kalabalık yerlere girmekten kaçınmaya başlar. Haftalar, aylar sonra iç kulak tamamen düzelmiş olsa bile sürekli bir sallanma ve dengesizlik hissi devam edebilir.

Bu tür kalıcı dengesizlik tablolarında hem denge sisteminin hem de kaygının birlikte ele alınması gerekebilir. Tanı ve ayrım için nöroloji ya da kulak burun boğaz uzmanının değerlendirmesi önemlidir; bazı durumlarda bir fizyoterapist eşliğinde denge rehabilitasyonu da önerilir.

Denge, ona güvendiğinizde kendi işini yapar; her adımı kontrol ettiğinizde ise sendelemeye başlar.

Bu döngüyü besleyen davranışlar şunlardır:

• Yürürken duvara, rafa ya da bir yakının koluna tutunmak
• Başı hep sabit tutmak, hızlı dönüşlerden kaçınmak
• Yalnız dışarı çıkmamak, kalabalık ve geniş alanlardan uzak durmak
• Sürekli oturarak ya da uzanarak dinlenmek
• Gün içinde defalarca "Şimdi başım dönüyor mu?" diye kendini yoklamak

Bu davranışlar kısa vadede güven verir. Ama denge sistemi, uyaranlarla karşılaşmadıkça uyum sağlamayı öğrenemez. Hareket azaldıkça denge daha da hassaslaşır.

Türkiye'de Sık Duyulan Bir Deneyim: "Sanki Deprem Oluyor"

6 Şubat 2023 depremlerinin ardından pek çok kişi, yer sallanmadığı hâlde sallanıyormuş gibi hissetmeye başladığını anlattı. Bu durum yalnızca deprem bölgesinde yaşayanlarda değil, haberleri yoğun biçimde takip eden ya da yakınlarını kaybeden pek çok kişide de görüldü.

Diyelim ki depremi Kahramanmaraş'ta yaşamış, ardından Ankara'ya taşınmış kırklı yaşlarında bir mühendis, çalıştığı plazanın on ikinci katında masasında otururken zaman zaman zeminin hafifçe sallandığını hissediyor. Hemen avizeye, masadaki su bardağına bakıyor; hiçbir şey kıpırdamıyor. Yine de kalbi hızlanıyor, merdivenlere doğru bakıyor. Bu deneyim, bedenin büyük bir tehlikeden sonra alarm sistemini yüksek tutmaya devam etmesinin bir yansıması olabilir. Bu tür bir sallanma hissi, travma sonrası yaşantıların bir parçası olarak da ortaya çıkabilir ve bu çerçevede ele alınması önemlidir.

Bu tür sallanma hissi yaşadığınızda, odadaki asılı bir nesneye, örneğin bir lambaya ya da perdeye bakmak, gerçekten bir sarsıntı olup olmadığını anlamanın sakin bir yoludur. Ancak bu kontrolü dakikada bir yapmaya başladıysanız, kontrolün kendisi kaygıyı canlı tutan bir alışkanlığa dönüşmüş olabilir. Deprem bölgesinden gelen pek çok kişi için güvenli bir binada oturduğunu bilmek bile bedenin tetikte olma hâlini hemen değiştirmez; beden, zihinden daha yavaş ikna olur. Bu yavaşlık bir zayıflık değil, yaşanmış tehlikenin doğal bir izidir.

Kaygıyla İlişkili Baş Dönmesinde Neler Yapabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler, tıbbi değerlendirmeden geçmiş ve baş dönmesinin kaygıyla ilişkili olduğu düşünülen kişiler içindir. Bir denge sorunu için tedavi görüyorsanız, hekiminizin ve fizyoterapistinizin önerilerine öncelik verin.

1. Duyumu adlandırın. "Başım dönüyor" yerine "Şu an kafamda bir hafiflik var, zemin biraz yumuşak geliyor" gibi tarif edici bir dil kullanın. Bu, duyumu bir felaket işareti olmaktan çıkarır.
2. Nefesinizi sakinleştirin. Ağız yerine burundan, sessiz ve yavaş nefes alın. Hızlı ve derin nefes almaya çalışmak sersemliği artırabilir.
3. Gözlerinizi sabit bir noktaya verin. Uzakta sabit bir nesneye, örneğin bir kapıya ya da ufka bakmak, görsel bilgiyi dengeler.
4. Tutunmayı azaltın. Yürürken duvara ya da rafa tutunma isteği geldiğinde, birkaç adım tutunmadan yürümeyi deneyin. Bedeninizin sizi taşıyabildiğini deneyimlemek önemlidir.
5. Hareketi geri getirin. Günlük yürüyüşler, başı yavaşça sağa sola çevirme ve hafif esneme hareketleri, denge sisteminin yeniden uyum sağlamasına yardım eder. Bunları hekiminizin onayıyla ve kademeli olarak yapın.
6. Zorlayıcı ortamlara aşamalı dönün. Market reyonları ya da AVM gibi ortamlardan kaçınıyorsanız, önce kısa ziyaretlerle başlayın; süreyi giderek uzatın.
7. Temel ihtiyaçları ihmal etmeyin. Yeterli su içmek, öğün atlamamak, düzenli uyumak ve kafeini azaltmak, sersemliği artıran bedensel etkenleri azaltır.

Bayılacak gibi olma hissi baş dönmenize sıkça eşlik ediyorsa bayılacak gibi olmak yazısı da size tanıdık gelebilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Tıbbi değerlendirme temiz olduğu hâlde aşağıdakilerden biri sizi tanımlıyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Baş dönmesi korkusuyla yalnız dışarı çıkmaktan, toplu taşımadan ya da kalabalıktan kaçınıyorsanız
• Sürekli dengenizi kontrol ediyor, gün boyu bu konuyu düşünüyorsanız
• Baş dönmesine panik atak, yoğun ölüm ya da bayılma korkusu eşlik ediyorsa
• İç kulak sorununuz geçtiği hâlde dengesizlik hissi aylardır sürüyorsa
• Bir deprem, kaza ya da başka bir zorlu olaydan sonra sallanma hissi yaşamaya başladıysanız

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez. Belirtiler yoğunsa psikiyatri hekimi değerlendirmesi de sürecin parçası olabilir.

Terapide Kaygı Baş Dönmesi Nasıl Ele Alınır?

Bilişsel Davranışçı Terapi, bedensel duyumlara eşlik eden korkuyla çalışmada araştırmalarla desteklenen yaklaşımlardan biridir. Baş dönmesiyle ilgili kaygıda terapi süreci genellikle şu adımları içerir:

Ortak bir anlayış geliştirmek. Baş dönmesinin tıbbi ve psikolojik boyutları birlikte konuşulur. Kaygının dengeyi nasıl etkilediği ve kontrol davranışlarının hissi nasıl sürdürdüğü açıklanır.

Felaket düşüncelerini incelemek. "Düşüp bayılacağım", "Beynimde bir şey var", "Herkesin önünde rezil olacağım" gibi düşünceler, kişinin kendi deneyimleri ve tıbbi bilgilerle karşılaştırılır.

Duyumlarla yüzleşmek. Terapist eşliğinde, kontrollü biçimde baş dönmesine benzer duyumlar oluşturulur; örneğin bir sandalyede yavaşça dönmek ya da başı belirli bir süre hızlıca sallamak gibi. Kişi bu duyumların kendiliğinden geçtiğini deneyimler.

Kaçınılan ortamlara aşamalı dönüş. Market, AVM, toplu taşıma ya da yüksek binalar gibi alanlara, kişinin hızına uygun bir plan çerçevesinde yeniden yaklaşılır.

Travma ve stresle çalışmak. Baş dönmesi bir deprem ya da kaza sonrasında başladıysa, travmatik yaşantının kendisi de terapinin gündemine girer. Uzun süreli stres, iş yükü ve aile içindeki sorumluluklar da ele alınabilir.

Kaygının bedensel belirtileriyle nasıl çalışıldığı hakkında daha fazla bilgi için kaygı ve panik sayfasına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaygıdan kaynaklanan baş dönmesi düşmeme neden olur mu?

Kaygıyla ilişkili sersemlik hissi yoğun olsa da kişilerin büyük çoğunluğu bu sırada düşmez; çünkü denge sistemi aslında çalışmaya devam eder. Yine de düşme, bayılma ya da yaralanma yaşadıysanız bunun mutlaka hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Baş dönmem sabahları daha fazla, bu normal mi?

Sabahları kan basıncındaki değişimler, aç karnına olmak, sıvı eksikliği ve güne dair beklenti kaygısı sersemliği artırabilir. Yataktan yavaş kalkmak, kahvaltıyı atlamamak ve su içmek yardımcı olabilir. Sabah baş dönmeleri yeni başladıysa hekiminize danışın.

Telefona uzun süre bakınca başım dönüyor, kaygıyla ilgisi var mı?

Ekrana uzun süre yakından bakmak, hızlı kaydırılan görüntüler ve hareketsiz oturma, özellikle hassas dönemlerde sersemliği artırabilir. Ara vermek, uzağa bakmak ve kısa yürüyüşler yapmak işe yarar. Bu hisse yoğun bir korku eşlik ediyorsa, kaygıyla birlikte ele almak için bir uzmandan destek almak mümkündür.

Baş dönmesi için hangi hekime başvurmalıyım?

İlk adım olarak aile hekiminiz genel bir değerlendirme yapabilir ve gerekirse sizi yönlendirebilir. Dönme hissi, kulakta çınlama ya da işitme değişikliği varsa kulak burun boğaz uzmanı, uyuşma, güçsüzlük ya da görme sorunları varsa nöroloji uzmanı öne çıkar. Acil belirtilerde ise doğrudan 112 aranmalıdır.

• #baş dönmesi
• #sersemlik
• #kaygı
• #dengesizlik hissi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler