Kum Terapisi Nedir? Kum Tepsisinde Anlatılanlar ve Kimlere Uygulandığı

Kum terapisi nedir, seanslar nasıl ilerler, kum tepsisinde kurulan sahneler nasıl anlaşılır? Çocuk, ergen ve yetişkinler için yöntemin sınırlarını öğrenin.

Bir masanın üzerinde, içi mavi boyalı sığ bir tahta kutu ve yarısına kadar doldurulmuş ince kum. Yan taraftaki raflarda yüzlerce küçük figür: askerler, ninjalar, bir ambulans, bir kuyu, timsahlar, prensesler, bir mezar taşı, ağaçlar, köprüler, deniz kabukları. Kum terapisine ilk kez gelen bir çocuk çoğu zaman önce raflara bakar, sonra bir figürü eline alır ve "Bunu koyabilir miyim?" diye sorar. O andan sonra tepside kurulan sahne, çocuğun kelimelerle henüz anlatamadığı bir şeyi göstermeye başlayabilir. Bu yazıda yöntemin nereden geldiğini, seansların nasıl ilerlediğini, tepsideki sahnelerin nasıl anlaşıldığını ve kimler için uygun olabileceğini, sınırlarıyla birlikte ele alıyoruz.

Kum Terapisi Nedir?

Kum terapisi, kişinin bir kum tepsisi ve minyatür figürler kullanarak kendi iç dünyasını sembolik bir sahne hâlinde kurmasına dayanan bir terapi yöntemidir. Kökleri 1920'lerde Londra'da çocuklarla çalışan Margaret Lowenfeld'e uzanır. Lowenfeld, çocukların kum ve küçük oyuncaklarla kendi "dünyalarını" kurmalarına alan açtığı bu çalışmaya dünya tekniği adını vermişti. Daha sonra İsviçreli Dora Kalff, bu yöntemi Carl Jung'un sembollere ve bilinçdışına dair düşünceleriyle birleştirerek bugün sandplay olarak bilinen yaklaşımı geliştirdi.

Günümüzde kum tepsisi iki farklı biçimde kullanılır:

• Kum terapisi olarak: Belirli bir eğitim çerçevesinde, tepsinin merkezde olduğu ve sahnelerin uzun bir süreç boyunca izlendiği yapılandırılmış bir yöntem.
• Kum tepsisi tekniği olarak: Oyun terapisi, çocuk terapisi ya da yetişkin terapisi içinde zaman zaman başvurulan bir araç. Burada tepsi, terapinin tamamı değil, ifade yollarından biridir.

İki kullanımda da temel düşünce aynıdır: Bazı deneyimler, özellikle de çocukluk döneminde ya da çok yoğun duygular eşliğinde yaşananlar, önce görüntü ve bedensel his olarak saklanır. Onları kelimelere dökmek zordur ama elle tutulur bir sahne kurmak daha kolay olabilir.

Kum Tepsisinde Neler Olur? Seansın Akışı

Kum tepsisi genellikle yaklaşık bir tepsi büyüklüğündedir ve bir bakışta tamamı görülebilecek ölçüdedir. Bu boyut bilinçli seçilmiştir: Ne kişiyi boğacak kadar büyük ne de kısıtlayacak kadar küçüktür. Tepsinin iç yüzünün mavi olması, kum kenara itildiğinde su ya da gökyüzü yaratılabilmesini sağlar. Çoğu odada biri kuru, biri ıslak kumla dolu iki tepsi bulunur; ıslak kum şekil vermeye, tünel ya da dağ yapmaya daha uygundur.

Bir seans kabaca şöyle ilerler:

1. Davet. Terapist kişiye tepsiyi ve figürleri gösterir, istediği her şeyi kurabileceğini söyler. Çocuklarla "Burada istediğin bir dünya yapabilirsin" gibi basit bir cümle yeterlidir. Doğru ya da yanlış bir sahne yoktur.
2. Kurma. Kişi figürleri seçer, kumu şekillendirir, bazen ellerini uzun süre yalnızca kumda gezdirir. Terapist sessizce, dikkatle ve yargılamadan izler. Bu sessizlik, kişinin kendi sahnesine odaklanabilmesi için önemlidir.
3. Anlatma. Sahne tamamlandığında terapist kişiyi, isterse, tepsi hakkında konuşmaya davet eder. "Bana bu dünyadan bahsetmek ister misin?" ya da "Burada ne oluyor?" gibi açık uçlu sorular sorulur. Çocuk hiçbir şey anlatmak istemeyebilir; bu da kabul edilir.
4. Kayıt ve kapanış. Terapist genellikle tepsinin fotoğrafını çeker. Pek çok yaklaşımda tepsi kişi odadan çıktıktan sonra toplanır; böylece kurulan dünya, kişinin gözü önünde dağıtılmamış olur.

Figür koleksiyonunda neler bulunur?

İyi hazırlanmış bir koleksiyon, hayatın olabildiğince farklı yüzlerini temsil eder. Raflarda farklı yaşlarda ve meslekte insanlar, evcil ve vahşi hayvanlar, evler, okullar, hastane ve cami gibi yapılar, ambulans, itfaiye ve polis aracı gibi taşıtlar, çitler, köprüler, ağaçlar, taşlar, deniz kabukları, masal ve çizgi film karakterleri, hatta iskelet ve mezar taşı gibi zorlayıcı figürler bulunur. Bu çeşitlilik bilinçlidir: Kişi yalnızca "güzel" olanı değil, korkutucu ya da üzücü olanı da sahneye taşıyabilmelidir. Türkiye'de çalışan terapistler koleksiyonlarına çoğu zaman tanıdık kültürel ögeler de ekler; bir semaver, bir minare, bir köy evi ya da bir okul servisi, çocuğun kendi dünyasını kurarken aradığı parça olabilir.

Seans sırasında terapistin sahneyi yorumlamaması, "Bu timsah babanı mı temsil ediyor?" gibi sorularla kişinin önüne geçmemesi esastır. Anlam, sahneyi kuranın kendi hızında ortaya çıkar.

Kum Tepsisinde Anlatılanlar Nasıl Anlaşılır?

Kum tepsisi hakkında en sık yapılan yanlışlardan biri, figürlere sabit anlamlar yüklemektir. İnternette "Tepsiye yılan koyan çocuk korku yaşıyordur" ya da "Çit kurmak içe kapanıklığın işaretidir" gibi listelere rastlamak mümkün. Oysa aynı yılan bir çocuk için tehlikeyi, bir başkası için çizgi filmdeki sevimli bir karakteri, bir üçüncüsü için ise yalnızca o gün rafta dikkatini çeken parlak bir nesneyi ifade edebilir.

Terapistler tek bir figüre değil, daha geniş örüntülere dikkat eder:

• Sahnenin düzeni: Tepsi dağınık ve kaotik mi, yoksa her şey dikkatle sıralanmış mı? Boş bırakılan alanlar var mı?
• Tekrarlayan temalar: Her seansta bir şeyin gömülmesi, sürekli savaşan iki taraf, hep kurtarılmayı bekleyen bir figür gibi.
• İlişkiler: Figürler birbirine yakın mı, uzak mı? Bir koruyucu var mı, yoksa her figür kendi başına mı?
• Değişim: Haftalar içinde sahnelerin nasıl dönüştüğü. Başlangıçta yalnızca çatışma olan bir tepsinin zamanla köprüler, evler ve bakım veren figürlerle dolmaya başlaması anlamlı bir değişim olabilir.
• Kişinin kendi anlatısı: Sahneyi kuran kişinin ona ne ad verdiği ve onun hakkında neler söylediği her zaman yorumun önündedir.

Diyelim ki anneannesini birkaç ay önce kaybetmiş sekiz yaşında bir çocuk, ilk seanslarda tepsinin bir köşesine küçük bir kadın figürü gömüyor, üzerine taşlar diziyor ve sonra hemen arabalarla yarış oyununa geçiyor. Sonraki haftalarda aynı köşeye çiçekler, bir bank ve bir ağaç ekleniyor; bir seansta da çocuk figürü kumdan çıkarıp ağacın altına oturtuyor. Terapist bu sahneleri tek tek yorumlamaz ama zaman içindeki değişimi, çocuğun kaybı kendi hızında işlemeye başladığının bir göstergesi olarak not eder. Çocukların yası nasıl yaşadığına dair daha fazla bilgiyi çocuklarda yas yazısında bulabilirsiniz.

Kum Terapisi Kimlere Uygulanır?

Kum terapisi en çok çocuklarla anılsa da ergenler ve yetişkinlerle de kullanılır. Şu durumlarda yararlı bir ifade aracı olabilir:

• Yaşadıklarını konuşarak anlatmakta zorlanan, soruları "bilmiyorum" ya da omuz silkmeyle yanıtlayan çocuklar,
• Ani bir kayıp, kaza, deprem gibi zorlayıcı bir deneyim yaşamış ve bu deneyimi sözcüklere dökmeye henüz hazır olmayan kişiler,
• Boşanma, taşınma, kardeş doğumu gibi aile değişikliklerine uyum sağlamakta zorlanan çocuklar,
• Kaygı, öfke patlamaları ya da içe kapanma gibi duygusal güçlükleri olan çocuk ve ergenler,
• Duygularını sürekli zihinsel açıklamalarla anlatan, "her şeyi analiz eden ama hiçbir şey hissetmeyen" yetişkinler.

Sınırları neler?

Kum tepsisi güçlü bir araç olsa da her kişi ve her durum için uygun değildir. Bazı çocuklar kumdan rahatsız olur ya da duyusal hassasiyetleri nedeniyle dokunmak istemez. Bazı ergenler yöntemi çocukça bulabilir; onlara zorlamak yerine başka ifade yolları önerilir. Ayrıca kum terapisi tek başına bir tanı aracı değildir: Tepsideki bir sahneye bakarak bir çocuğun istismara uğradığı, depresyonda olduğu ya da dikkat eksikliği yaşadığı sonucuna varılamaz. Böyle konularda kapsamlı bir değerlendirme gerekir.

Kum Terapisi ile Oyun Terapisi Arasındaki Fark

Kum terapisi ve oyun terapisi akraba yöntemlerdir ve sıklıkla birlikte anılır. Oyun terapisinde çocuk, oyuncaklarla dolu bir odada kendi seçtiği oyunu oynar; terapist ona eşlik eder ve oyunu, çocuğun kendini ifade etme dili olarak görür. Kum tepsisi bu odadaki araçlardan biri olabilir.

Kum terapisinin ayırt edici yanı ise sınırlı ve çerçevelenmiş bir alan sunmasıdır. Tepsinin kenarları, sahnenin nerede başlayıp nerede bittiğini belirler. Bu çerçeve, özellikle duyguları dağınık ve taşkın olan çocuklara güven verebilir. Ayrıca sahneler fotoğrafla kaydedildiği için süreç boyunca karşılaştırılabilir. Oyun terapisinin genel işleyişini merak ediyorsanız oyun terapisi nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Evde Kumla Oynamak Terapi Yerine Geçer mi? Ebeveynler İçin Öneriler

Kısa yanıt: Hayır, ama bu evde kumla ya da küçük figürlerle oynamanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Kum, hamur, su ve küçük oyuncaklar çocukların duygularını düzenlemesine yardım eden doğal malzemelerdir. Evde ya da yazın sahilde bu tür oyunlara alan açarken şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Yorumlamayın, merak edin. Çocuğunuz bir dinozoru kuma gömdüğünde "Neden gömdün, kızgın mısın?" demek yerine "Dinozor şimdi ne yapıyor?" diye sorun ya da yalnızca izleyin.
• Yönlendirmeyin. "Şuraya bir ev yapsana" gibi önerilerle oyunu kendi fikrinize göre şekillendirmekten kaçının.
• Dağınıklığa tahammül edin. Kum her yere saçılabilir; bu oyunun bir parçasıdır. Önceden bir örtü sermek, sizin gerginliğinizi azaltır.
• Rahatsız edici temaları cezalandırmayın. Ölüm, kavga ya da kaza oynayan çocuk çoğu zaman bu kavramları anlamaya çalışıyordur. Endişelendiğiniz bir tema uzun süre yoğun biçimde tekrar ediyorsa bunu bir uzmanla paylaşın.
• Ekransız zamana alan açın. Apartman dairesinde yaşıyorsanız küçük bir kutuya doldurulmuş kinetik kum ya da pirinç bile dokunsal oyun için yeterli olabilir.

Çocuk tepsiye bir şey yerleştirirken aslında şunu söyler: "Bunu sana anlatamıyorum ama gösterebilirim."

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Kum terapisinin uygun olup olmadığına, önce çocuğun ya da yetişkinin genel durumunun değerlendirilmesiyle karar verilir. Şu durumlarda bir çocuk ya da yetişkin ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

• Çocuğunuz yaşadığı bir kayıp ya da sarsıcı bir olaydan sonra haftalardır içine kapanmışsa, uyku ve yeme düzeni bozulmuşsa,
• Oyunlarında aynı korkutucu sahneyi uzun süre ve sıkıntı içinde tekrar ediyorsa,
• Okulda ya da evde davranışlarında belirgin bir değişiklik varsa ve nedenini anlayamıyorsanız,
• Siz bir yetişkin olarak yaşadıklarınızı anlatmaya çalıştığınızda takılıp kalıyor, konuşmanın sizi bir yere götürmediğini hissediyorsanız.

Çocuklarla oyun ve sembolik ifade yoluyla yürütülen çalışmalar hakkında çocuk ve oyun terapisi sayfasında bilgi bulabilirsiniz.

Terapide Kum Tepsisi Nasıl Kullanılır?

Kum tepsisi, terapide çoğu zaman tek başına değil, daha geniş bir çalışmanın parçası olarak yer alır. Çocuk merkezli oyun terapisinde tepsi, çocuğun seçebileceği oyun alanlarından biridir; çocuk o gün tepsiye yönelmek istemezse zorlanmaz. Terapist, tepside ortaya çıkan temaları ebeveyn görüşmelerinde paylaşırken çocuğun mahremiyetini korur; tepsideki her figürü tek tek anlatmak yerine çocuğun genel duygusal ihtiyaçlarını ve evde nasıl destek olunabileceğini konuşur.

Yetişkinlerle çalışırken kum tepsisi, özellikle konuşmanın tıkandığı noktalarda kapı aralayan bir araç olabilir. Bilişsel davranışçı çerçevede çalışan bir terapist de bir danışandan ailesini ya da şu anki yaşamını tepside kurmasını isteyebilir; ortaya çıkan sahne, ardından yapılacak konuşmaya somut bir başlangıç noktası sunar. "Kendinizi tepsinin neresine koydunuz, en uzak kimi yerleştirdiniz?" gibi sorular, kelimelerle aylarca dolaşılabilecek bir konuyu birkaç dakika içinde görünür kılabilir.

Sürecin ne kadar süreceği baştan kesin olarak söylenemez. Bazı çocuklar birkaç ay içinde oyunlarında ve günlük hayatlarında belirgin bir rahatlama gösterirken, daha karmaşık yaşantıları olan çocuklarda çalışma daha uzun sürebilir. Bu nedenle ebeveynlerle düzenli aralıklarla değerlendirme görüşmeleri yapılır; çocuğun evdeki ve okuldaki durumu, uykusu, oyunu ve arkadaş ilişkileri birlikte gözden geçirilir.

Hangi biçimde kullanılırsa kullanılsın, kum tepsisiyle çalışmak eğitim ve deneyim gerektirir. Terapistin sembolleri aceleyle yorumlamaması, sahneyi kuranın anlamına saygı göstermesi ve süreci kişinin hazır olduğu hızda yürütmesi yöntemin özüdür.

Sıkça Sorulan Sorular

Kum terapisi kaç yaşından itibaren uygulanabilir?

Okul öncesi dönemdeki çocuklar da kumla oynayabilir, ancak sembolik sahne kurmak genellikle dört beş yaş civarında belirginleşir. Üst yaş sınırı yoktur; yöntem ergenler ve yetişkinlerle de kullanılır. Uygunluğu yaşa değil, kişinin ilgisine ve ihtiyacına göre değerlendirmek daha doğrudur.

Çocuğumun kurduğu tepsilerin fotoğraflarını görebilir miyim?

Bu, terapistin çalışma biçimine ve çocuğun yaşına göre değişir. Pek çok terapist, çocuğun güvenini korumak için fotoğrafları doğrudan paylaşmak yerine ebeveynle süreçteki genel temaları konuşmayı tercih eder. Merak ettiklerinizi ilk görüşmede açıkça sormanız en sağlıklısıdır.

Yetişkin biri olarak kumla çalışmak bana çocukça gelir mi?

İlk anda bazı yetişkinler kendini tuhaf hissedebilir. Ancak pek çoğu, birkaç dakika sonra ellerinin kumda olmasının zihni yavaşlattığını ve beklenmedik duygulara kapı açtığını fark eder. İstemezseniz bu yöntemi kullanmak zorunda değilsiniz; terapist size başka yollar da önerebilir.

• #oyun terapisi
• #çocuk terapisi
• #sembolik oyun
• #dışavurumcu terapiler

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler