Oyun Terapisi Nedir? Hangi Çocuklara Uygulanır, Seanslar Nasıl Geçer?

Oyun terapisi nedir, hangi çocuklara uygulanır ve seanslar nasıl geçer? Çocuk merkezli oyun terapisinin işleyişini ve ebeveynlerin rolünü okuyun.

Oyun terapisi, çocukların duygularını, yaşadıkları zorlukları ve iç dünyalarını kendi doğal dilleri olan oyun aracılığıyla ifade etmelerine olanak tanıyan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Yetişkinler sıkıntılarını kelimelerle anlatabilir; ancak çocuklar için bu çoğu zaman mümkün değildir. Bir çocuk "Annem ve babam kavga edince çok korkuyorum" diyemeyebilir, ama oyuncak bebeklerin evinde fırtına koparabilir. Bu yazıda oyun terapisinin ne olduğunu, hangi çocuklara uygulandığını, seansların nasıl geçtiğini, ebeveynlerin süreçteki rolünü ve sık sorulan soruların yanıtlarını ele alacağız.

Oyun Terapisi Nedir?

Çocuk gelişimiyle ilgilenen pek çok kuramcının vurguladığı gibi, oyun çocuğun dili, oyuncaklar ise kelimeleridir. Oyun terapisi bu fikirden yola çıkar: Çocuk, özel olarak hazırlanmış bir oyun odasında, eğitimli bir terapistin eşliğinde oynarken duygularını dışa vurur, deneyimlerini yeniden işler ve yeni baş etme yolları geliştirir.

Bu yaklaşım, "çocukla oyun oynamak" ile aynı şey değildir. Terapist oyunu rastgele izlemez; çocuğun oyunda neyi tekrarladığını, hangi duyguları ifade ettiğini, hangi temaların öne çıktığını dikkatle takip eder ve çocuğa duygularını fark etmesini sağlayacak biçimde karşılık verir. Oyun odasındaki oyuncaklar da özenle seçilir: aile figürleri, hayvanlar, kuklalar, araçlar, kum havuzu, resim malzemeleri, oyun hamuru, mutfak eşyaları ve çocuğun öfkesini güvenli biçimde ifade edebileceği materyaller bunlardan bazılarıdır.

Çocuk merkezli oyun terapisi

Bu alanda farklı yaklaşımları vardır. Bunlardan en yaygın olanlarından biri çocuk merkezli oyun terapisidir. Bu yaklaşımda çocuk oyunu kendisi yönlendirir; ne oynayacağına, nasıl oynayacağına ve terapistin oyuna nasıl katılacağına kendisi karar verir. Terapist, çocuğu kabul eden, yargılamayan ve anlayan bir tutumla eşlik eder. Çocuk bu güvenli ilişki içinde kendini ifade etmeyi, duygularını düzenlemeyi ve kendi kararlarını vermeyi deneyimler.

Çocuk merkezli yaklaşımın temelinde, her çocuğun doğru koşullar sağlandığında kendi iyileşme ve büyüme kapasitesini harekete geçirebileceği inancı yatar. Bununla birlikte oyun odasında da bazı sınırlar vardır: Çocuğun kendine, terapiste ya da odaya zarar vermesine izin verilmez. Bu sınırlar, çocuğa güvenli bir yapı sunar.

Yönlendirici yaklaşımlar

Bazı durumlarda terapist, belirli bir sorun üzerinde çalışmak için daha yapılandırılmış oyunlar, hikâyeler veya etkinlikler önerebilir. Örneğin kaygı yaşayan bir çocukla gevşeme becerilerini öğreten oyunlar ya da öfke yaşayan bir çocukla duygu tanıma etkinlikleri kullanılabilir. Bilişsel davranışçı oyun terapisi gibi yaklaşımlar, oyun ile yapılandırılmış teknikleri bir araya getirir.

Oyun Terapisi Hangi Çocuklara Uygulanır?

Bu terapi yöntemi genellikle 3 ile 12 yaş arasındaki çocuklarla uygulanır. Ancak bu sınır kesin değildir; çocuğun gelişim düzeyine göre daha küçük ya da daha büyük çocuklarla da oyun temelli çalışmalar yapılabilir.

Terapinin sık başvurulduğu durumlar şunlardır:

• Kaygı ve korkular: Ayrılık kaygısı, karanlık korkusu, okul korkusu, yoğun endişeler
• Davranış sorunları: Öfke nöbetleri, saldırganlık, kurallara uymakta zorlanma. Bu konuyu çocuklarda öfke nöbetleri yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
• Aile içi değişimler: Boşanma, yeni bir kardeşin doğumu, taşınma, ebeveynin uzun süreli yokluğu
• Kayıp ve yas: Bir yakının ya da evcil hayvanın kaybı
• Travmatik yaşantılar: Kaza, hastane deneyimleri, deprem gibi doğal afetler
• Duygusal zorluklar: İçe kapanma, mutsuzluk, düşük özgüven
• Bedensel belirtiler: Psikolojik kaynaklı karın ağrısı, altını ıslatma, uyku sorunları
• Sosyal güçlükler: Arkadaş edinmekte zorlanma, utangaçlık, akranlarla çatışma
• Uyum sorunları: Okula ya da kreşe başlama dönemindeki zorluklar

Türkiye'de 6 Şubat 2023 depremleri, pek çok çocuğun kayıp, göç ve belirsizlik deneyimlemesine yol açtı. Bu tür ağır yaşantılardan sonra çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman oyunla yeniden canlandırır; örneğin oyuncak evleri tekrar tekrar yıkıp yeniden kurabilirler. Terapötik oyun, bu tekrarlayan oyunun güvenli bir ortamda anlam kazanmasına ve çocuğun deneyimini işlemesine yardımcı olabilir.

Çocuklar Neden Oyunla İfade Eder?

Çocukların soyut düşünme ve duygularını sözcüklerle tanımlama becerisi henüz gelişme aşamasındadır. "Kendimi değersiz hissediyorum" ya da "Babamın işsiz kalmasından sonra evdeki gerginlik beni korkutuyor" gibi cümleler kurmak bir çocuk için oldukça zordur. Ancak aynı çocuk, oyunda yaşadıklarını şaşırtıcı bir netlikle gösterebilir.

Oyun, çocuğa yaşadığı deneyimle arasına güvenli bir mesafe koyma olanağı da verir. Korkutucu bir olayı doğrudan anlatmak yerine, bir oyuncak ayının başına gelen bir olay olarak oynamak çok daha kolaydır. Bu mesafe, çocuğun zor duygularla bunalmadan yüzleşmesini sağlar. Oyunda kontrolün çocukta olması, gerçek hayatta çaresiz hissettiği durumlarda bile güç ve yeterlilik duygusu kazanmasına yardımcı olur.

Diyelim ki anne ve babası yakın zamanda ayrılmış beş yaşında bir çocuk, seanslarda sürekli iki ayrı oyuncak ev kuruyor ve küçük bir figürü evler arasında taşıyor. Bazen figür yolda kayboluyor, bazen iki evin kapısı da kapalı kalıyor. Çocuk bunu sözcüklerle anlatmıyor; ama oyun, onun iki ev arasında kalma, kaybolma ve kimin onu karşılayacağını bilememe duygularını açıkça gösteriyor. Terapist bu duyguları adlandırarak çocuğun anlaşıldığını hissetmesine yardımcı olur.

Oyun Terapisi Seansları Nasıl Geçer?

Terapi süreci genellikle birkaç aşamadan oluşur.

Ebeveyn görüşmesi

Süreç çoğunlukla ebeveynlerle yapılan bir ön görüşmeyle başlar. Bu görüşmede çocuğun gelişim öyküsü, şikâyetlerin ne zaman başladığı, aile yapısı, okul durumu ve ebeveynlerin gözlemleri ele alınır. Bu görüşme, çocuğu tanımak ve sürecin hedeflerini belirlemek için önemlidir.

Çocukla tanışma ve değerlendirme

İlk seanslarda çocuk oyun odasıyla ve terapistle tanışır. Bazı çocuklar hemen oyuna dalarken bazıları çekingen olabilir; her iki durum da doğaldır. Terapist çocuğu zorlamadan, onun hızına uyarak güven ilişkisi kurar. Bu aşamada gözlem, gerektiğinde resim çalışmaları ve oyun temelli değerlendirme araçları kullanılabilir.

Terapi seansları

Seanslar genellikle haftada bir kez ve yaklaşık 40-50 dakika sürer. Çocuk her hafta aynı odada, aynı terapistle ve benzer oyuncaklarla karşılaşır. Bu süreklilik ve öngörülebilirlik, çocuğun güven duygusunu destekler.

Seansta terapist çocuğun oyununu takip eder, duygularını yansıtır ("Şu an bu ayıcık çok kızgın görünüyor"), çocuğun çabalarını fark eder ve gerektiğinde sınır koyar. Çocuk oyunda kendi çözümlerini bulmaya, duygularını tanımaya ve onları daha sağlıklı yollarla ifade etmeye başlar.

Ebeveyn görüşmeleri ve süreç değerlendirmesi

Belirli aralıklarla ebeveynlerle görüşmeler yapılır. Bu görüşmelerde çocuğun gelişimi değerlendirilir, evde ve okulda gözlemlenen değişiklikler konuşulur ve ebeveynlere çocuğu destekleyebilecekleri öneriler sunulur. Ancak çocuğun güvenini korumak için seanslarda oynanan oyunların ayrıntıları genellikle birebir aktarılmaz; bunun yerine genel temalar ve gelişim paylaşılır.

Sonlandırma

Çocuğun şikâyetlerinde belirgin bir iyileşme görüldüğünde ve günlük yaşamında daha işlevsel hâle geldiğinde süreç, çocuğun hazırlanabileceği biçimde planlı olarak sonlandırılır. Ani bir bitiş yerine, çocuğa birkaç seans önceden bilgi verilir ve vedalaşma süreci de terapötik bir deneyim olarak ele alınır.

Oyun odasında çocuk, dünyayı kendi boyuna indirilmiş bir alanda yeniden kurar; orada öğrendikleri, oyun odasının dışına da taşınır.

Ebeveynler Evde Neler Yapabilir?

Terapinin etkisi, ebeveynlerin süreci desteklemesiyle güçlenir. Evde şu adımlar faydalı olabilir:

1. Çocuğunuzla özel oyun zamanı ayırın: Haftada birkaç kez, kısa da olsa ekranlardan uzak, çocuğunuzun yönlendirdiği oyun zamanları ilişkiyi güçlendirir.
2. Oyunu yönlendirmek yerine takip edin: Çocuğunuza ne yapacağını söylemek yerine onun oyununa katılın ve ilgiyle izleyin.
3. Duyguları adlandırın: "Kulen yıkıldığında çok sinirlendin" gibi cümleler, çocuğun duygularını tanımasına yardımcı olur.
4. Seans hakkında sorgulamayın: "Bugün ne yaptınız?", "Ne anlattın?" gibi sorularla çocuğu baskı altına almak yerine, paylaşmak isterse dinlemeye hazır olduğunuzu gösterin.
5. Tutarlı olun: Düzenli seanslara katılım, çocuğun güven duygusu için önemlidir.
6. Kendi duygularınıza da bakın: Ebeveynin yaşadığı stres ve kaygı, çocuğa da yansıyabilir. Gerektiğinde kendiniz için destek almak da çocuğunuza yapılan bir yatırımdır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Her çocuk zaman zaman zorlanır, öfkelenir, korkar ya da içine kapanır. Bunlar gelişimin doğal parçalarıdır. Ancak şu durumlarda bir çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurmak faydalı olabilir:

• Davranış ya da duygu değişikliği birkaç haftadan uzun sürüyorsa
• Zorluklar evde, okulda ve arkadaşlık ilişkilerinde birlikte görülüyorsa
• Çocuk daha önce kazandığı becerilerde gerileme gösteriyorsa (altını ıslatma, bebeksi konuşma gibi)
• Yaşanan bir kayıp, travma ya da aile içi değişiklik sonrasında belirgin bir değişim gözleniyorsa
• Uyku, yeme ya da bedensel şikâyetler belirginleşmişse
• Çocuğun kendine ya da başkalarına zarar verme davranışları varsa

Hangi durumlarda çocuk psikoloğuna başvurmak gerektiği hakkında daha ayrıntılı bilgi için çocuğumu psikoloğa götürmeli miyim başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz. Bu belirtilerin tek başına bir tanı anlamına gelmediğini ve değerlendirmenin bir uzman tarafından yapılması gerektiğini hatırlatmak isteriz. Gelişimsel ya da nörolojik bir durumdan şüpheleniliyorsa çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi de gerekebilir.

Terapide Oyun Terapisi Nasıl Ele Alınır?

Çocuk ve oyun terapisi süreci, her çocuğun ihtiyacına göre şekillenir. Terapist, çocuğun yaşına, gelişim düzeyine, yaşadığı soruna ve aile koşullarına göre çocuk merkezli ya da daha yapılandırılmış yaklaşımlar arasında seçim yapabilir veya bunları birleştirebilir.

Süreçte çocuk resimleri de önemli bir ifade aracı olabilir. Ancak resimler tek başına bir tanı aracı olarak değil, çocuğun dünyasını anlamaya yardımcı olan ve diğer gözlemlerle birlikte değerlendirilen bir pencere olarak ele alınır.

Ebeveynlerle iş birliği, sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Bazı durumlarda ebeveyn danışmanlığı ya da ebeveynin çocukla birlikte katıldığı seanslar da sürece eklenebilir. Amaç, çocuğun oyun odasında kazandığı becerilerin evde ve okulda da desteklenmesidir.

Sürecin süresi; çocuğun yaşadığı zorluğun niteliğine, ne kadar süredir devam ettiğine ve aile koşullarına göre değişir. Bazı çocuklarda birkaç ay içinde belirgin değişiklikler gözlenirken bazılarında daha uzun bir sürece ihtiyaç duyulabilir.

Terapide ilerleme nasıl anlaşılır?

İlerleme her zaman düz bir çizgide olmaz. Bazı çocuklarda terapinin ilk haftalarında davranışların geçici olarak yoğunlaştığı görülebilir; bu, çocuğun bastırdığı duyguları ifade etmeye başladığının bir işareti olabilir. Zamanla ebeveynler genellikle şu tür değişiklikleri fark eder:

• Öfke patlamalarının sıklığında ya da şiddetinde azalma
• Çocuğun duygularını sözcüklerle daha kolay ifade etmesi
• Uykuya dalma ve yeme düzeninde düzelme
• Okulda ve arkadaş ilişkilerinde daha rahat bir uyum
• Yeni durumlara karşı daha az kaygı ve daha fazla merak

Oyun odasında da değişimler gözlenir: Kaotik ve dağınık oyunlar daha düzenli hâle gelebilir, tekrar eden korkutucu temalar yerini çözüm arayan hikâyelere bırakabilir. Terapist bu gözlemleri ebeveyn görüşmelerinde sizinle paylaşır ve sürecin bir sonraki adımlarını birlikte planlarsınız. Gerileme yaşanan dönemler de olabilir; özellikle tatiller, okul değişiklikleri ya da aile içindeki yeni stres kaynakları bu tür dalgalanmalara yol açabilir. Bu dönemler sürecin doğal bir parçası olarak ele alınır.

Sıkça Sorulan Sorular

Oyun terapisi sadece oyun oynamak mı?

Hayır. Dışarıdan bakıldığında yalnızca oyun gibi görünse de oyun terapisi, eğitimli bir terapistin rehberliğinde yürütülen yapılandırılmış bir psikoterapi sürecidir. Terapist, çocuğun oyunundaki temaları, duyguları ve ilişki örüntülerini dikkatle takip eder ve terapötik amaçlarla karşılık verir.

Seanslara ebeveyn de katılır mı?

Çocukla yapılan seanslar genellikle çocuk ve terapist arasında geçer. Ebeveynlerle ise belirli aralıklarla ayrı görüşmeler yapılır. Bazı durumlarda, çocuğun ihtiyacına göre ebeveynin katıldığı ortak seanslar da planlanabilir.

Oyun terapisi online yapılabilir mi?

Bu çalışma, oyun odası ve materyallerin sunduğu olanaklar nedeniyle çoğunlukla yüz yüze yürütülür. Bununla birlikte ebeveyn görüşmeleri ve bazı yaş gruplarında yapılandırılmış çalışmalar online olarak da gerçekleştirilebilir. En uygun biçim, çocuğun yaşı ve ihtiyacına göre birlikte belirlenir.

Çocuğuma terapiye gideceğini nasıl anlatmalıyım?

Çocuğunuzun yaşına uygun, sade ve dürüst bir açıklama yapmanız önerilir. Örneğin "Duyguların hakkında konuşmayı ve oyun oynamayı bilen biriyle tanışacaksın; orada pek çok oyuncak var" demek yeterli olabilir. Terapiyi bir ceza ya da "yaramazlık" sonucu gibi sunmaktan kaçınmak önemlidir.

• #oyun terapisi
• #çocuk psikolojisi
• #çocuk terapisi
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler