Mezuniyet Sonrası Depresyon: Okul Bitti, Şimdi Ne Olacak?

Mezuniyet sonrası depresyon nedir, okul bitince gelen boşluk neden bu kadar ağır gelir? Belirtileri, nedenleri ve bu dönemde neler yapabileceğinizi okuyun.

Kepler havaya atıldı, fotoğraflar çekildi, cüppe iade edildi. Yaz boyunca bir tatil havası vardı; "Biraz dinlen, sonra bakarsın" denildi. Sonra eylül geldi ve hayatınızda ilk kez okul yeniden başlamadı. Ders programı yok, vize tarihi yok, sizi bir yere çağıran zil yok. Bir sabah tavana bakarken "Ben şimdi neyim?" diye düşündüğünüzü fark ediyorsunuz. Mezuniyet sonrası depresyon, tam olarak bu boşlukta, okulun sağladığı yapı ortadan kalktığında ortaya çıkabilen ve kişinin enerjisini, umudunu ve kendine bakışını sarsan bir duygu durum tablosudur. Resmî bir tanı adı değildir; ama pek çok genç yetişkinin yaşadığı, çoğu zaman da "tembellik" ya da "şımarıklık" diye geçiştirilen gerçek bir zorluktur. Bu yazıda bu dönemin neden bu kadar ağır gelebildiğini, hangi işaretlere dikkat etmek gerektiğini ve somut olarak neler yapabileceğinizi anlatmaya çalışacağım.

Mezuniyet Sonrası Depresyon Nedir?

On altı, on yedi yıl boyunca hayatınız belirli bir takvime göre aktı: eylülde başlayan, haziranda biten, arada sınavlarla bölünen bir düzen. Bu düzen yalnızca zamanınızı değil, kimliğinizi de taşıdı. "Öğrenciyim" demek, kim olduğunuzu ve nereye gittiğinizi açıklayan hazır bir cevaptı. Mezuniyetle birlikte bu cevap elinizden alınır ve yerine henüz yenisi konmamıştır.

Mezuniyet sonrası depresyon, bu geçiş döneminde yaşanan kayıpların ve belirsizliğin, kişinin baş etme kaynaklarını aşmasıyla ortaya çıkar. Herkesin yaşadığı birkaç haftalık "boşluk hissi" ile karıştırılmamalıdır. Okul bittiğinde bir süre hüzünlenmek, arkadaşları özlemek ya da ne yapacağını bilememek oldukça olağandır. Sorun, bu duyguların aylarca sürmesi, giderek ağırlaşması ve kişinin günlük hayatını sürdürmesini zorlaştırmasıyla başlar.

Bu tablo yalnızca iş bulamayanlarda görülmez. İlk işine hemen başlayan, yüksek lisansa geçen ya da askere giden gençlerde de "Hayatım bu muydu?" sorusuyla birlikte ortaya çıkabilir.

Mezuniyet Sonrası Depresyon Belirtileri Nelerdir?

Bu dönemde sık görülen işaretler şunlardır:

• Günün büyük bölümünde süren isteksizlik, durgunluk ya da içi boşalmış gibi hissetme,
• Uyku düzeninin tamamen kayması; sabaha karşı uyuyup öğleden sonra uyanma,
• İş ilanlarına bakmayı sürekli erteleme, başvuru formunu açıp kapatma,
• Arkadaş grubundan ve sınıf WhatsApp grubundan uzaklaşma, mesajlara geç cevap verme,
• Sosyal medyada akranların paylaşımlarını görünce yoğun utanç ya da kıskançlık,
• "Dört yılımı boşa harcadım", "Ben hiçbir şey olamayacağım" gibi değersizlik düşünceleri,
• Daha önce keyif veren hobilere, dizilere, buluşmalara karşı ilgisizlik,
• Ailenin sorularından kaçmak için odaya kapanma,
• Yorgunluk, baş ağrısı ya da iştah değişikliği gibi bedensel şikâyetler.

Bu belirtilerden birkaçını yaşamak tek başına depresyon olduğunuz anlamına gelmez. Belirleyici olan; belirtilerin iki haftadan uzun süre, hemen her gün devam etmesi ve hayatınızı ne ölçüde daralttığıdır. Depresyonun genel tablosunu merak ediyorsanız depresyon belirtileri yazısı iyi bir başlangıç olabilir.

Okul Bitince Neden Boşluğa Düşülür?

Yapının kaybı

Okul, farkında olmasanız da gününüzü sizin yerinize düzenliyordu. Sabah kalkmak için bir neden, akşam yorgun olmak için bir gerekçe vardı. Bu dış iskelet çekildiğinde, günü sıfırdan kurmak ciddi bir zihinsel çaba ister. Depresif ruh hali de tam olarak bu çabayı zorlaştırır; böylece yapısızlık ve isteksizlik birbirini besler.

Kimliğin askıda kalması

"Ne iş yapıyorsun?" sorusu mezuniyetten sonra sorulmaya başlanan ilk sorulardan biridir ve cevap verememek, kişinin değerini sorgulamasına yol açabilir. Özellikle kimliğini başarı üzerine kurmuş, hep "çalışkan öğrenci" olmuş gençler için not ortalaması gibi somut bir ölçütün ortadan kalkması büyük bir sarsıntıdır.

Sosyal ağın dağılması

Yurttaki oda arkadaşı Antalya'ya, en yakın arkadaş Ankara'ya, sevgili belki başka bir ülkeye gider. Her gün kantinde görüştüğünüz insanlarla artık plan yaparak, takvim ayarlayarak buluşmanız gerekir. Bu yalnızlık, çoğu zaman beklenenden daha ağır gelir.

Beklenti ile gerçek arasındaki mesafe

Üniversiteye girerken size "Okulu bitir, gerisi kolay" denmiş olabilir. Oysa diplomanın tek başına iş anlamına gelmediği, ilk maaş tekliflerinin hayat pahalılığı karşısında yetersiz kaldığı bir gerçeklikle karşılaşmak, kişide hem öfke hem de çaresizlik yaratabilir. Bu konuda mezun olup iş bulamamak yazısı daha ayrıntılı bilgi sunuyor.

Kıyaslama tuzağı

Sınıf grubundan biri büyük bir şirkette işe başladığını, bir diğeri yurt dışında yüksek lisans kabulü aldığını paylaşır. Siz o sırada pijamalarla ilan sitesinde geziniyorsunuzdur. Sosyal medya, başkalarının vitrinini sizin mutfağınızla karşılaştırmanıza neden olur ve bu kıyas neredeyse her zaman sizin aleyhinize sonuçlanır.

Seçimlerin ilk kez tamamen size kalması

Okul yıllarında yol büyük ölçüde önceden çizilmiştir: lise, sınav, bölüm, dönemler. Mezuniyetle birlikte bu çizgi biter ve seçenekler aniden çoğalır: Bu şehirde mi kalmalı, memlekete mi dönmeli; alanında mı çalışmalı, yoksa tamamen başka bir yola mı sapmalı? Çok seçenek, özgürlük kadar yük de getirir. Yanlış seçim yapma korkusu bazı gençleri hiç seçim yapamaz hale getirir ve bu donup kalma hali, zamanla kişinin kendine olan güvenini aşındırır. Üstelik bölümünü kendi isteğiyle değil, puanı yettiği için ya da ailesi istediği için seçmiş olanlarda "Ben aslında ne istiyorum?" sorusu ilk kez bu kadar yüksek sesle sorulur.

Türkiye'de Mezun Olmak: Aile Evi, KPSS ve "Ne Zaman İşe Gireceksin?"

Ülkemizde mezuniyet sonrası dönemin kendine özgü bazı yükleri vardır. Pek çok genç, yıllarca başka bir şehirde yaşadıktan sonra ailesinin yanına geri döner. Odası hâlâ lise yıllarındaki gibidir; ama kendisi artık o kişi değildir. Akşam yemeğinde gelen "Bir şey çıktı mı?" sorusu, ne kadar iyi niyetli olursa olsun, her gün yeniden sınava girmek gibi hissettirebilir.

KPSS'ye hazırlanan gençler için durum daha da karmaşıktır. Hazırlık süreci bir yıl, bazen birkaç yıl sürebilir ve bu sürede kişi ne öğrencidir ne de çalışan. Akrabalar bayram ziyaretlerinde "Atandın mı?" diye sorar; kişi bir yandan ders çalışırken bir yandan da "evde oturan" olarak görülmekten utanır. Aynı şekilde askerlik görevini bekleyen erkekler de hayatlarını "askerden sonra" diye ertelemenin yarattığı askıda kalmışlık hissini yaşayabilir.

Diyelim ki iktisat bölümünü bitirmiş bir genç kadın, mezuniyetin ardından memleketine dönmüş. Bankaların açtığı birkaç sınava girmiş, sonuç alamamış. Annesi komşulara "Kızım sınavlara hazırlanıyor" diyor, ama kızı artık sabahları yataktan kalkmakta zorlanıyor. Telefonunda saatlerce video izliyor, sonra kendine kızıyor. Bu genç kadının ihtiyacı daha çok azar ya da motivasyon konuşması değil; yaşadığı şeyin bir geçiş krizi olduğunu anlamak ve küçük, yapılabilir adımlarla yeniden ritim kurmaktır.

Ailelerin bu dönemde yapabileceği belki de en değerli şey, sorgulamak yerine merak etmektir. "Bugün nasıl geçti?" sorusu, "Başvuru yaptın mı?" sorusundan çok daha fazla kapı açar.

Mezuniyet Sonrası Boşlukta Kendinize Nasıl Destek Olabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler profesyonel desteğin yerini tutmaz; ama boşluğu biraz daha yönetilebilir kılabilir.

Günü iki sabit noktayla kurun

Bütün günü planlamaya çalışmak yerine iki sabit nokta belirleyin: her gün aynı saatte kalkmak ve her gün en az bir kez dışarı çıkmak. Bakkala gitmek bile sayılır. Bu iki çapa, kayan uyku düzenini ve odaya kapanma eğilimini yavaşça toparlar.

İş aramaya bir "mesai" verin

İş aramak, sınırı olmayan bir görev haline geldiğinde insanı tüketir. Günde iki ya da üç saati bu işe ayırın, süre bitince bilgisayarı kapatın. Böylece hem düzenli ilerlersiniz hem de günün geri kalanını suçluluk duymadan yaşayabilirsiniz.

Hedefi küçültün

"İş bulmak" bir hedef değil, bir sonuçtur ve büyük ölçüde sizin kontrolünüz dışındadır. Bunun yerine kontrol edebileceğiniz hedefler koyun: Bu hafta özgeçmişimi güncelleyeceğim, üç başvuru yapacağım, bir hocama e-posta atacağım.

Ara adımları küçümsemeyin

Kısa süreli bir iş, staj, gönüllülük ya da bir kurs, "asıl işim bu değil" diye bir kenara itilmemeli. Bu adımlar hem ekonomik nefes aldırır hem de gününüze yapı ve insan teması getirir. Kimlik, bazen yaparak yeniden kurulur.

Arkadaşlıkları planlı tutun

Kampüsün sağladığı kendiliğinden buluşmalar bitti; artık arkadaşlıkların bir takvime ihtiyacı var. Ayda bir görüntülü konuşma, iki haftada bir yürüyüş gibi küçük ritüeller, kopmayı önler. Aynı süreci yaşayan arkadaşlarınızla konuşmak, yalnız olmadığınızı da gösterir.

Sosyal medyayı bilinçli kullanın

Akranlarınızın başarı paylaşımlarını görmek sizi her seferinde aşağı çekiyorsa, bir süreliğine bazı hesapları sessize almak kaçış değil, kendinizi korumaktır.

Aileye hazır bir cümle

Her akşam aynı soruyla karşılaşıyorsanız, sakin ve kısa bir cevap hazırlamak işinizi kolaylaştırır: "Haftada birkaç başvuru yapıyorum, bir gelişme olursa ilk size söyleyeceğim." Gerekirse ailenize bu soruyu daha seyrek sormalarının size iyi geleceğini de açıkça söyleyebilirsiniz.

Geleceğe dair belirsizlik sizi sürekli kaygılandırıyorsa gelecek kaygısı yazısındaki öneriler de işinize yarayabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Okul bittikten sonra birkaç hafta yön bulamamak beklenen bir durumdur. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek önemlidir:

• İsteksizlik ve çökkünlük iki haftadan uzun süredir hemen her gün devam ediyorsa,
• Uyku, yeme ve öz bakım belirgin biçimde bozulduysa,
• Neredeyse hiç evden çıkmıyor, kimseyle görüşmüyorsanız,
• Değersizlik ve umutsuzluk düşünceleri zihninizi meşgul ediyorsa,
• Alkol, oyun ya da bahis gibi davranışlarla duygularınızı uyuşturmaya çalıştığınızı fark ediyorsanız.

Yaşamak istemediğinize dair düşünceler aklınızdan geçiyorsa bunu yalnız taşımayın; bir yakınınıza ve bir uzmana mutlaka söyleyin. Kendinize zarar verme riskinin olduğu acil durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Belirtilerin şiddetine göre bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi de gerekebilir.

Terapide Mezuniyet Sonrası Depresyon Nasıl Ele Alınır?

Terapide ilk adım, yaşadığınız şeyin bir "başarısızlık" değil, bir geçiş dönemi zorlanması olduğunu birlikte anlamlandırmaktır. Ardından bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde genellikle şu alanlarda çalışılır:

• Davranışsal aktivasyon: Ruh halinin düzelmesini beklemeden, küçük ve anlamlı etkinliklerle günü yeniden yapılandırmak. İsteksizlik çoğu zaman eylemden önce değil, eylemden sonra azalır.
• Düşünce kalıplarını incelemek: "Herkes bir yere geldi, bir tek ben kaldım" gibi genellemeleri, kanıtları birlikte gözden geçirerek daha dengeli düşüncelere dönüştürmek.
• Değerleri netleştirmek: Ailenin, çevrenin ya da sosyal medyanın beklentilerinden bağımsız olarak sizin için neyin önemli olduğunu keşfetmek.
• Sorun çözme becerileri: İş arama, kariyer kararı ya da şehir değişikliği gibi somut kararları adım adım ele almak.
• Aileyle iletişim: Sınır koymak, beklentileri konuşmak ve aynı evde yaşamayı daha yaşanabilir hale getirmek.

Bazı gençlerde bu dönemin altında daha eski temalar da yatabilir: "Ancak başarılıysam değerliyim" inancı ya da yetersizlik duygusu gibi. Bu durumlarda şema odaklı bir bakış, sorunun kökünü anlamaya yardımcı olabilir.

Diploma bir bitiş çizgisi değil; çoğu zaman haritası henüz çizilmemiş bir yolun başıdır.

Bu süreçte bireysel olarak nasıl çalışıldığına depresyon ve duygu durumu sayfasından göz atabilirsiniz. Başka bir şehirde iş arıyor ya da sık yer değiştiriyorsanız görüşmeler online olarak da sürdürülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mezuniyet sonrası depresyon ne kadar sürer?

Bu süre kişiden kişiye değişir. Bazı gençlerde yeni bir düzen kurulduğunda birkaç ay içinde kendiliğinden hafifler. Ancak belirtiler aylarca sürüyor ve ağırlaşıyorsa beklemek yerine destek almak, toparlanmayı kolaylaştırır.

Yüksek lisansa başlamak bu boşluğu kapatır mı?

Yüksek lisans, gerçekten ilgi duyduğunuz bir alansa anlamlı bir adım olabilir. Ama yalnızca "boşta kalmamak" için yapılan bir tercih, bu soruyu birkaç yıl erteler. Kararı verirken "Bunu istiyor muyum, yoksa öğrenci kimliğinin güvenliğinden mi ayrılamıyorum?" diye sormak faydalı olur.

Okul bitince arkadaşlarımın hepsi dağıldı, bu normal mi?

Evet, mezuniyetten sonra arkadaş çevresinin küçülmesi çok yaygındır. Ortak bir mekân ve takvim ortadan kalktığında ilişkiler emek ister. Birkaç yakın ilişkiyi bilinçli olarak sürdürmek ve iş, kurs ya da gönüllülük ortamlarında yeni bağlar kurmak zaman içinde bu boşluğu doldurur.

Ailem beni tembel sanıyor, nasıl anlatabilirim?

Duygu durumundaki düşüş, dışarıdan bakıldığında çoğu zaman tembellik gibi görünür. Ailenize günlük olarak neler yaptığınızı somut biçimde anlatmak ve zorlandığınız noktaları açıkça söylemek yardımcı olabilir. Gerekirse bir uzmanla yapılacak görüşme, ailenin de durumu daha iyi anlamasına katkı sağlar.

• #mezuniyet
• #genç yetişkinlik
• #iş arama
• #kimlik
• #depresyon

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler