Öngörülen Yas: Yakınınız Hayattayken Başlayan Veda

Öngörülen yas nedir, neden yaşanır? Ölümcül hastalığı olan bir yakına bakarken hissedilen yası, suçluluğu ve bu dönemi taşımanın yollarını okuyun.

Doktor odasından çıktığınız o gün, koridorun sonundaki pencereden dışarı bakarken bir şeyin çoktan değiştiğini biliyordunuz. Anneniz hâlâ odasında, hâlâ size "Yemek yedin mi?" diye soruyor; ama siz her gülüşünde, her sözünde bunun son olabileceğini düşünüyorsunuz. Onunla vakit geçirirken bir yandan onu özlüyorsunuz. Öngörülen yas, sevdiğimiz biri hayattayken, onun yakın bir gelecekte öleceğini bildiğimiz dönemde başlayan yas tepkilerini anlatır. Kanser, ileri evre kalp ya da akciğer yetmezliği, ALS, demans gibi ilerleyici hastalıklarda hasta yakınları ölümden çok önce yas tutmaya başlayabilir. Bu yazıda bu deneyimin neden bu kadar karmaşık olduğunu, sık yaşanan duyguları ve bu zorlu dönemi biraz daha taşınabilir kılmanın yollarını ele alacağım.

Öngörülen Yas Nedir?

Yas çoğu zaman ölümden sonra başlayan bir süreç olarak düşünülür. Oysa bir yakınınızın ölümcül bir hastalığı olduğunu öğrendiğiniz andan itibaren zihniniz kaybı düşünmeye, ona hazırlanmaya ve onun acısını hissetmeye başlar. Buna "öngörülen" ya da "beklenen" yas denir.

Bu yas yalnızca gelecekteki ölüme yönelik değildir. Hastalık süreci boyunca pek çok küçük kayıp da yaşanır:

• Yakınınızın eskisi gibi yürüyememesi, yemek yiyememesi, konuşamaması,
• Birlikte yapılan şeylerin, tatillerin, sofraların sona ermesi,
• Kişiliğinin ya da hafızasının değişmesi, özellikle demans gibi hastalıklarda sizi tanıyamaması,
• Gelecek planlarının, birlikte yaşlanma hayallerinin kaybı,
• Hasta yakını olarak kendi hayatınızın, işinizin ve sosyal ilişkilerinizin daralması.

Öngörülen yas, bu kayıpların her birine verilen bir tepkidir. Bu nedenle bir dalga gibi değil, bir dizi dalga halinde gelir: Her yeni teşhis, her hastaneye yatış, her kötüleşme yeni bir yas dalgası doğurabilir.

Ölümden sonraki yastan farkı

Öngörülen yas, ölümden sonraki yasın yerini tutmaz ve onu ortadan kaldırmaz. Bazı kişiler için önceden yaşanan yas, ölümü biraz daha hazırlıklı karşılamaya yardımcı olabilir; bazıları ise ölümden sonra yasın yeniden, belki daha da yoğun biçimde geldiğini anlatır. Her iki deneyim de olağandır.

Öngörülen Yas Belirtileri: Hasta Yakınları Neler Hisseder?

Hasta yakınlarının bu dönemde yaşadığı duygular çoğu zaman birbiriyle çelişir. Bu çelişki, kişinin kendini anlamasını daha da zorlaştırabilir.

• Hüzün ve erken özlem: Yakınınız yanınızdayken onu özlemek, birlikte geçirilen anların değerini acı bir farkındalıkla yaşamak.
• Kaygı: Telefon her çaldığında kötü haber beklemek, hastanın nefesini dinlemek, gece birkaç kez kalkıp kontrol etmek.
• Öfke: Hastalığa, doktorlara, yardım etmeyen akrabalara, hatta hastanın kendisine.
• Suçluluk: "Yeterince yapmıyorum", "Bazen ondan kaçmak istiyorum", "Sabrım tükeniyor" düşünceleri.
• Bitmesini isteme duygusu ve ardından gelen utanç: Uzun ve acılı bir sürecin sonunda "Artık acı çekmesin" ya da "Bu yük bitsin" diye düşünmek, ardından bu düşünce için kendini kötü hissetmek.
• Tükenmişlik: Uykusuzluk, sürekli yorgunluk, kendi sağlığını ihmal etmek, hiçbir şeye vakit ayıramamak.
• Duygusal geri çekilme: Acıdan korunmak için farkında olmadan hastadan duygusal olarak uzaklaşmak.

Diyelim ki babanız ileri evre akciğer kanseri tanısı aldı ve doktorlar size aylardan söz etti. Siz de iş yerinizden izin alıp hastane ile ev arasında gidip geliyorsunuz. Bir akşam onu yatırdıktan sonra mutfakta tek başınıza otururken "Keşke bu bir an önce bitse" diye düşünüyor, ardından bu düşünceden ötürü kendinizden nefret ediyorsunuz. Oysa bu düşünce çoğu zaman sevgisizlikten değil, hem onun hem de sizin acınızın bitmesini istemekten doğar. Öngörülen yas yaşayan pek çok kişi bu çelişkiyi tanır.

Türkiye'de Ölümcül Hastalık ve Aile: Konuşulamayanlar

Kültürümüzde ölümden söz etmek çoğu zaman uğursuzluk olarak görülür. "Ağzından yel alsın", "Allah korusun, öyle şey söyleme" gibi tepkiler, ölümcül bir hastalık karşısında bile ailelerin kaybı konuşmasını zorlaştırır. Bu sessizlik, öngörülen yası yalnız yaşamaya neden olabilir.

Teşhisi hastadan saklamak: Pek çok ailede, hastanın moralini bozmamak için kanser ya da başka bir ölümcül teşhis hastadan gizlenir. Bu karar sevgiyle alınır; ama sonuçları ağır olabilir. Hasta, çevresindeki herkesin bir şey sakladığını hisseder; aile ise sürekli rol yapmanın yükünü taşır. Vedalaşma, helalleşme, son istekleri konuşma fırsatları kaçabilir. Teşhisin ne kadar ve nasıl paylaşılacağı, hastanın kendi istekleri ve hekimlerle birlikte değerlendirilmesi gereken hassas bir konudur.

Bakım yükünün paylaşımı: Geleneksel olarak bakım çoğunlukla kız çocuklarına, gelinlere ya da eşlere düşer. Diğer kardeşler başka şehirlerde ya da yurt dışında yaşıyorsa, bakımı üstlenen kişi hem fiziksel hem de duygusal olarak tükenebilir. "Ben her gün buradayım, onlar bayramda bir uğruyor" kırgınlığı, kardeş ilişkilerini zedeleyebilir. Bu yükün ayrıntılarını bakım veren tükenmişliği yazısında ele aldım.

Kalabalık ziyaretler: Hasta ziyaretleri kültürümüzde önemli bir dayanışma biçimidir. Ancak yorgun bir hasta ve tükenmiş bir bakım veren için sürekli misafir ağırlamak ayrı bir yük olabilir. Ziyaretleri sınırlamak ya da belirli saatlere toplamak saygısızlık değil, hastayı ve kendinizi korumanın bir yoludur.

Palyatif bakım hakkında bilgi eksikliği: Pek çok aile, palyatif bakımın yalnızca son günlerle ilgili olduğunu sanır. Oysa ağrı kontrolü, nefes darlığı, beslenme ve bakım veren desteği konularında palyatif bakım ekiplerinden erken dönemde de destek istenebilir. Hastanın hekimine bu konuyu sormak, hem hastanın konforunu hem de ailenin yükünü olumlu etkileyebilir.

Demans ve Uzun Süren Kayıplar: Hâlâ Burada, Ama Değil

Demans, öngörülen yasın en karmaşık biçimlerinden birini yaratır. Yakınınız bedensel olarak yanınızdadır; ama hafızası, kişiliği ve sizinle olan ilişkisi yavaş yavaş kaybolur. Annenizin sizi kız kardeşiyle karıştırması, babanızın evinin yolunu bulamaması, ortak anılarınızı hatırlamaması, her gün yeniden yaşanan bir kayıp gibidir.

Uzmanların "belirsiz kayıp" dediği bu durumda kişi, yakınının hem burada hem de değil olduğu bir arada kalmışlık hisseder. Yas tutmak için bir ölüm yoktur, ama tanıdığınız kişi giderek uzaklaşmaktadır. Bu süreç yıllarca sürebilir ve bakım verenin kendi hayatını tamamen askıya almasına yol açabilir. Demanslı bir yakına bakmanın özgün zorluklarını demans hasta yakını yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Öngörülen Yasla Baş Etmek İçin Neler Yapabilirsiniz?

Kalan zamanı anlamlı kılmaya odaklanın

Ölümü engelleyemeyiz; ama kalan zamanın nasıl geçeceği üzerinde bir miktar söz sahibi olabiliriz. Yakınınızın sevdiği bir yemeği yapmak, eski fotoğraflara birlikte bakmak, gençlik hikâyelerini dinlemek, sesini kaydetmek, en sevdiği türküyü birlikte dinlemek, bu dönemi yalnızca bir hastalık süreci olmaktan çıkarır.

Söylemek istediklerinizi ertelemeyin

Teşekkür etmek, özür dilemek, "Seni seviyorum" demek ya da birlikte geçmişi anmak için doğru anı beklemeyin. Bu konuşmalar her zaman büyük ve duygusal olmak zorunda değildir; bazen elini tutup "İyi ki babamsın" demek yeterlidir. Pek çok yakın, ölümden sonra en çok bu konuşmaları yapabildikleri için teselli bulduklarını anlatır.

Hastanın isteklerini öğrenin

Uygun bir zamanda ve hastanın hazır olduğu ölçüde, onun bakım tercihlerini, nerede olmak istediğini, kimleri görmek istediğini, cenazesi ya da vasiyetiyle ilgili isteklerini konuşmak hem ona hem de size bir yol haritası sunar. Bu konuşmalar ölümü çağırmaz; aksine hastanın sesini son döneme kadar duyulur kılar.

Hastanın hekimiyle yapılan görüşmelere mümkünse yanınızda bir yakınınızla gitmek ve sorularınızı önceden bir kâğıda yazmak da işinizi kolaylaştırır. Yoğun kaygı anlarında duyulan bilgiler kolayca unutulur; not almak, sonradan "Doktor ne demişti?" belirsizliğinin yarattığı ek kaygıyı azaltır.

Bakım yükünü paylaşın

Her şeyi tek başınıza üstlenmek, hem sizi tüketir hem de hastaya verdiğiniz bakımın niteliğini düşürür. Kardeşlerinize somut görevler verin; uzakta olanlar bile ilaç takibi, hastane randevuları ya da maddi destek gibi konularda sorumluluk alabilir. Evde bakım hizmetleri, belediyelerin hasta yakınlarına yönelik destekleri ve sağlık kurumlarının sosyal hizmet birimleri hakkında bilgi almak da yükünüzü hafifletebilir.

Kendinize küçük nefes alanları açın

Günde yarım saatlik bir yürüyüş, bir arkadaşla telefonda konuşmak ya da hastanenin bahçesinde tek başına bir çay içmek, bencillik değil, bu uzun yolu sürdürebilmeniz için gereklidir. Dinlenmiş bir bakım veren, hastasının yanında daha sakin ve daha mevcut olabilir.

Çelişkili duygularınızı yargılamayın

Sevgi ile öfkenin, özlem ile bitmesini isteme duygusunun aynı anda yaşanması öngörülen yasın doğasında vardır. Bu duyguları güvendiğiniz biriyle paylaşmak, onların gücünü azaltır ve sizi utançtan korur. Yakınınızın teşhisinden sonra hastanın kendisinin yaşadığı psikolojik süreci anlamak isterseniz kanser psikolojisi yazısı da yardımcı olabilir.

Vedalaşmak bir anda olmaz; bazen aylara yayılır ve her gün küçük bir parçası yaşanır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Ölümcül hastalığı olan bir yakına eşlik etmek, insanın yaşayabileceği en zorlu deneyimlerden biridir ve destek almak için kriz anını beklemek gerekmez. Özellikle şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Uykusuzluk, yoğun kaygı ya da sürekli ağlama günlük işlevinizi belirgin biçimde etkiliyorsa,
• Suçluluk ya da "bitmesini isteme" düşünceleri sizi çok yoğun biçimde meşgul ediyorsa,
• Kendi sağlığınızı, işinizi ve ailenizi tamamen ihmal ettiğinizi fark ediyorsanız,
• Hastayla vakit geçirmekten kaçındığınızı, duygusal olarak uzaklaştığınızı hissediyorsanız,
• Aile içi çatışmalar bakım sürecini çekilmez hale getirmişse,
• Umutsuzluk içinde yaşamanın anlamsız olduğunu düşünüyor ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri varsa, acil durumlarda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Uyku ve kaygı belirtileri çok yoğunsa, bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi de sürece dahil edilebilir.

Terapide Öngörülen Yas Nasıl Ele Alınır?

Terapi, hasta yakınına bütün çelişkili duygularını yargılanmadan konuşabileceği bir alan sunar. Bu, hastaneye ve eve sığmayan duyguların dile gelebildiği nadir yerlerden biri olabilir.

Terapide genellikle şu konular üzerinde çalışılır:

• Duyguları adlandırmak ve normalleştirmek: Hüzün, öfke, suçluluk ve rahatlama isteğinin bir arada olabileceğini kabul etmek.
• Kaygıyla çalışmak: Sürekli kötü haber bekleme hali, felaket senaryoları ve tetikte olma durumuyla baş etme becerileri geliştirmek.
• Bakım yükünü düzenlemek: Sınır koymak, yardım istemek, görev paylaşımını planlamak ve kendi ihtiyaçlarınıza yer açmak.
• Zor konuşmalara hazırlanmak: Teşhisin paylaşılması, son isteklerin konuşulması ya da vedalaşma gibi konuları nasıl ele alacağınızı birlikte düşünmek.
• Ölüm sonrasına hazırlık: Yakınınızın ölümünden sonra neler yaşayabileceğinizi önceden konuşmak ve destek kaynaklarınızı belirlemek.

Bilişsel davranışçı terapi, bu süreçteki kaygı ve suçluluk örüntülerini ele almada kullanılan yaklaşımlardan biridir. Hastasının yanından uzun süre ayrılamayan bakım verenler için görüşmeler online olarak da yapılabilir; bu konuda online terapi sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Hasta yakınımın ölmesini beklediğimi hissediyorum, kötü biri miyim?

Hayır. Uzun ve acılı bir süreçte "Artık bitsin" duygusu, çoğu zaman hem yakınınızın acısının sona ermesini hem de kendi yükünüzün hafiflemesini istemekten doğar. Bu, sevginizin eksik olduğunu göstermez. Bu duyguyu güvendiğiniz biriyle ya da bir uzmanla konuşmak, taşıdığınız utancı hafifletebilir.

Teşhisi ondan saklamalı mıyız?

Bu kararın tek bir doğru yanıtı yoktur ve hastanın kişiliği, istekleri ve hastalığın seyri göz önünde bulundurulmalıdır. Ancak saklamanın hem hasta hem de aile için ağır bir yük yaratabileceğini, vedalaşma fırsatlarını da kısıtlayabileceğini bilmek önemlidir. Bu konuyu hastanın hekimiyle ve gerekirse bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, daha dengeli bir karar vermenize yardımcı olur.

Öngörülen yas, ölümden sonraki yası hafifletir mi?

Bazı kişiler için önceden yaşanan yas, ölümü daha hazırlıklı karşılamayı sağlar; bazıları ise ölümden sonra yasın yeniden ve yoğun biçimde geldiğini anlatır. Her iki deneyim de olağandır. Önemli olan, ölümden sonra da kendinize yas tutmak için zaman ve alan tanımaktır.

Hasta dedelerini çocuklara nasıl anlatmalıyız?

Çocuklara hastalığı yaşlarına uygun, sade ve dürüst bir dille anlatmak, "Dede çok hasta, doktorlar elinden geleni yapıyor ama iyileşmeyebilir" gibi açık ifadeler kullanmak önemlidir. Dedeleriyle resim çizmek, ona mektup yazmak ya da birlikte vakit geçirmek, çocukların da vedalaşmasına yardımcı olur. Soruları geçiştirilmediğinde çocuklar, kaybı daha az korkuyla karşılayabilir.

• #öngörülen yas
• #hasta yakını olmak
• #ölümcül hastalık
• #palyatif bakım

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler