Acıyarak Bakılmak: Vah Vah Sözlerinin Hastada Bıraktığı İz

Acıyarak bakılmak hastada nasıl bir iz bırakır? Acıma ile şefkat arasındaki farkı, yaşa göre etkilerini ve hastanın da yakınların da yapabileceklerini okuyun.

Markette sırada bekliyorsunuz. Arkanızdaki kadın başörtünüzün altından görünen saçsız alnınıza bakıyor, sonra başını iki yana sallayıp yanındakine fısıldıyor: "Vah vah, gencecik." Ya da tekerlekli sandalyenizle bir düğüne gidiyorsunuz; herkes sizi gördüğünde sesini alçaltıyor, gözlerini kaçırıyor, size doğrudan değil yanınızdaki kişiye "Nasıl, iyi mi?" diye soruyor. Ağır ya da görünür bir hastalıkla yaşayan pek çok kişi, en çok bu anlarda yorulduğunu anlatır. Acıyarak bakılmak, hastaya bir anda yalnızca "zavallı biri" olarak görüldüğü hissini verir. Bu yazıda acımanın neden yaralayıcı olabileceğini, şefkatten nasıl ayrıldığını, farklı yaşlarda nasıl yaşandığını ve hem hastanın hem de çevresinin bu konuda neler yapabileceğini ele alıyorum.

Acıyarak Bakılmak Neden Bu Kadar Yaralayıcıdır?

Acıma, çoğu zaman iyi niyetten doğar. Kişi karşısındakinin acısını görür, üzülür ve bu üzüntüyü ifade etmek ister. Ancak acımanın içinde, fark edilmese de bir mesafe vardır: Acıyan kişi kendini "iyi durumda olan", karşısındakini ise "kötü durumda olan" olarak konumlar. Bu mesafe, hastaya eşit bir insan olarak değil, yukarıdan bakılan biri olarak görüldüğünü hissettirebilir.

Acıyarak bakılmak hastada şu duygulara yol açabilir:

• Utanç: Hastalığın kişinin kendi kusuru ya da eksikliği gibi algılandığı hissi.
• Değersizlik: "Artık bir işe yaramıyorum, insanlar bana sadece üzülüyor" düşüncesi.
• Kimliğin kaybolması: Öğretmen, usta, anne, sporcu olan kişinin yalnızca "hasta" olarak görülmesi.
• Yalnızlık: İnsanların ona doğal davranmaması nedeniyle gerçek bir bağ kuramamak.
• Öfke: Sürekli acınası görülmekten bıkmak ve buna tepki göstermek; sonra da bu öfke yüzünden "nankör" görülmekten korkmak.

Zamanla bazı hastalar bu bakışlardan kaçmak için sosyal ortamlardan uzaklaşır. Düğünlere, bayram ziyaretlerine, cuma namazına, mahalle kahvesine gitmeyi bırakır. Bu çekilme yalnızlığı artırır ve ruh hâlini olumsuz etkileyebilir.

Acımanın gündelik dili

Türkçede hastalık karşısında kullanılan pek çok kalıp, farkında olmadan acıma taşır: "Vah vah", "Yazık", "Kıyamam", "Allah beterinden saklasın", "Garibim". Bu sözler kuşaklar boyunca bir dayanışma ifadesi olarak kullanılmıştır ve söyleyen çoğu zaman yalnızca üzüntüsünü dile getirmek ister. Ancak hasta açısından aynı cümleyi gün içinde onlarca kez duymak, hastalığın tek kimlik hâline geldiği hissini güçlendirir. Özellikle "beterinden saklasın" gibi ifadeler, hastanın durumunun başkalarının korktuğu bir "beter" olarak görüldüğünü hissettirebilir. Bu kalıpları tamamen yasaklamak gerekmez; ama yerine daha kişisel, daha eşit bir cümle kurmayı denemek fark yaratır.

Acıma, Empati ve Şefkat Arasındaki Fark

Bu üç kavram sık karıştırılır; ama hastanın deneyiminde çok farklı izler bırakır.

Acıma, "Senin hâlin ne kötü, iyi ki ben senin yerinde değilim" duygusunu, çoğu zaman söylenmeden taşır. Odak hastanın eksikliği ve talihsizliğidir.

Empati, karşıdakinin duygusunu anlamaya çalışmaktır: "Bu senin için çok zor olmalı." Odak hastanın yaşadığı duygudur ve iki kişi arasında eşitlik korunur.

Şefkat ise empatinin bir adım ötesidir; anlamakla kalmaz, yardım etme isteğini de içerir ama hastanın onurunu ve özerkliğini gözetir: "Bu senin için zor, sana nasıl destek olabilirim?"

Diyelim ki bir annenin kolu bir ameliyat sonrasında hareket kısıtlılığı yaşıyor. Acıyan bir akraba "Vah yavrum, artık çocuklarına bile yemek yapamıyorsun" der. Empati kuran biri "Elini eskisi gibi kullanamamak seni çok zorluyor olmalı" der. Şefkatli bir yaklaşım ise "Bu hafta yemekleri birlikte yapalım mı, sen tarif ver ben doğrayayım" diye teklif eder. Üçüncüsü, kadının hâlâ evin yemeğini bilen, karar veren biri olduğunu kabul eder.

Acıyarak Bakılmak Farklı Yaşlarda Nasıl Hissettirir?

Çocuk hasta

Çocuklar yetişkinlerin yüz ifadelerini ve ses tonlarını çok iyi okur. Hastalığı nedeniyle sürekli "Yavrucak", "Kıyamam sana" sözleriyle karşılanan bir çocuk, kendini kırılgan ve diğer çocuklardan farklı algılamaya başlayabilir. Okulda öğretmenin onu sürekli koruması, oyunlara katmaması ya da sınıfa "Arkadaşınız hasta, ona iyi davranın" diye tanıtması, iyi niyetli olsa da çocuğun damgalanmasına yol açabilir. Çocuk, hastalığına rağmen yapabildikleriyle görülmeye ihtiyaç duyar. Resmini beğenmek, bir oyundaki başarısını kutlamak, ona sınıfta küçük sorumluluklar vermek, "hasta çocuk" etiketinin önüne geçer.

Ergen hasta

Ergenlikte akranların bakışı, yetişkinlerin bakışından çok daha güçlüdür. Saç dökülmesi, bir protez, kilo değişimi ya da sık devamsızlık, gencin "acınacak biri" olarak görülme korkusunu artırır. Pek çok genç, acıyarak bakılmaktansa hastalığını saklamayı tercih eder. Bu nedenle ergen hastaya yaklaşırken ona sürekli hastalığını hatırlatmamak, ilgi alanları, müzik zevki ve arkadaşlıkları üzerinden ilişki kurmak önemlidir. Beden görünümüyle ilgili kaygıları beden imajı yazısında ayrıntılı ele aldım.

Yetişkin hasta

Yetişkinler için acıma, çoğu zaman yetkinliklerinin sorgulanması biçiminde gelir. İş yerinde "Sen yorulma, biz hallederiz" denilerek önemli projelerden uzak tutulmak, ev içinde kararların artık başkalarınca alınması, kişinin kendini işe yaramaz hissetmesine yol açabilir. Yetişkin hasta, ihtiyaç duyduğu desteği almakla kendi kararlarını vermeye devam etmek arasında bir denge arar. Bir iş arkadaşının "Bu projeyi sana vermeyelim, zaten yeterince derdin var" demesi, iyi niyetli bir koruma gibi görünse de kişinin mesleki kimliğini elinden alabilir. Bunun yerine "Bu projede yer almak ister misin, yoksa şu dönem yükünü hafif mi tutalım?" diye sormak, kararı kişinin kendisine bırakır.

Yaşlı hasta

Yaşlı hastalar, acımanın en kolay "çocuklaştırma" biçimine büründüğü gruptur. Yüksek sesle, yavaş yavaş, bir çocukla konuşur gibi konuşmak; "Teyzecim, şimdi ilacını içeceğiz, tamam mı?" gibi cümleler; kişinin yanında, onun hakkında üçüncü şahıs gibi konuşmak, onurunu zedeler. Yaşlı bir hasta yaşamı boyunca bir aileyi büyütmüş, bir meslek sürdürmüş, kararlar vermiştir. Hastalık bu birikimi silmez. Ona torunlarını, eski işini, gençlik anılarını sormak; bir aile meselesinde akıl danışmak, yaşlı hastaya hâlâ saygı duyulan bir büyük olduğunu hissettirir.

Hastaya acıyarak bakmak onu hastalığının içine hapseder; ona eşit bir insan olarak bakmak ise hastalığın ötesindeki hâlini görmesine yardım eder.

Yakınlar ve Çevre Ne Yapabilir?

Acıyarak bakmak çoğu zaman bilinçli bir tercih değildir; bir alışkanlıktır. Bu alışkanlığı fark etmek ve küçük değişiklikler yapmak, hasta için büyük fark yaratabilir. Aşağıdaki cümleler kurgusal örneklerdir.

Acıma içeren sözler:

• "Vah vah, Allah kimseyi bu hâle düşürmesin."
• "Yazık, gencecik yaşta."
• "Kıyamam, hiçbir şey yapamıyorsun artık."
• "Ah, eskiden ne kadar güçlüydün."

Eşitliği koruyan sözler:

• "Seni görmek güzel. Son zamanlarda ne izliyorsun, ne okuyorsun?"
• "Bu konuda senin fikrini almak istiyorum."
• "Bugün nasılsın? Gerçekten merak ediyorum."
• "Yardıma ihtiyacın olursa söyle, ama ne zaman istediğine sen karar ver."

Aile içinde acıma çoğu zaman aşırı korumayla birlikte gelir. Hastanın hiçbir işe elini sürdürmemek, her kararı onun yerine vermek, onu misafir gibi ağırlamak sevgiden kaynaklanır; ama zamanla hastanın kendini evin bir bireyi değil, bakılan bir nesne gibi hissetmesine yol açabilir. Hastaya hâlâ yapabildiği görevleri bırakmak, sofrada fikrini sormak, aile kararlarına onu da katmak, acımanın yerine saygıyı koyar.

Bunun yanında bazı davranış ipuçları da işe yarar:

• Doğrudan hastayla konuşun. Yanındaki refakatçiye değil, ona hitap edin.
• Göz teması kurun, gözlerinizi kaçırmayın. Görünür bir değişiklik karşısında uzun uzun bakmak da, hiç bakamamak da rahatsız edicidir; doğal bir göz teması en rahatlatıcı olanıdır.
• Yardım etmeden önce sorun. Tekerlekli sandalyeyi izinsiz itmek, elindeki bardağı alıvermek gibi davranışlar özerkliği zedeler.
• Eski ilişkinizi sürdürün. Birlikte şakalaştığınız biriyle şakalaşmayı bırakmayın; tartıştığınız konularda tartışmaya devam edin.

Hastaya somut ve onurlu biçimde nasıl destek olunabileceğini hastaya nasıl yardım edilir yazısında ayrıntılı ele aldım.

Hasta Olarak Acıyan Bakışlarla Nasıl Baş Edilir?

Çevrenin tutumunu her zaman değiştiremeyebilirsiniz; ama kendi tepkilerinizi ve sınırlarınızı belirleyebilirsiniz.

• Kısa ve net yanıtlar hazırlayın. "Vah vah" diyen birine "Teşekkür ederim, ama ben iyiyim, hayatımı sürdürüyorum" demek, konuşmayı başka bir yöne çevirmenizi sağlar.
• Konuşmayı yönlendirin. "Hastalığımı konuşmak yerine senin işlerini dinlemek isterim" diyerek sohbetin odağını değiştirebilirsiniz.
• Acımanın arkasındaki kaygıyı görmeye çalışın. Bazı insanlar acıdıkları için değil, ne diyeceklerini bilemedikleri için bu kalıplara sığınır. Bunu fark etmek, öfkenizi biraz yatıştırabilir.
• Sizi eşit gören insanlarla daha fazla zaman geçirin. Enerjinizi, size hastalığınızdan önceki gibi davranan kişilere ayırmak sizi korur.
• Ne kadar paylaşacağınıza siz karar verin. Herkese hastalığınızın ayrıntılarını anlatmak zorunda değilsiniz. "Tedavim sürüyor, doktorlarımla takip ediyoruz" gibi kısa bir cümle, meraklı sorulara yeterli bir yanıttır.
• Kendinize acımakla kendinize şefkat göstermeyi ayırın. Zorlandığınızı kabul etmek ("Bu gerçekten zor bir dönem") kendinize şefkattir; "Benim hayatım bitti, ben zavallıyım" düşüncesi ise çevreden alınan acıma bakışının içselleşmiş hâli olabilir.

Diyelim ki uzun bir tedavinin ardından ilk kez bir aile düğününe katılan biri, masasına her gelenin başını sallayarak "Geçmiş olsun, çok geçirdin" dediğini fark ediyor. Bir süre sonra kendisi konuyu değiştirmeye başlıyor: "Sağ ol, şimdi iyiyim. Gelin hanım çok güzel olmuş, değil mi?" Bu küçük yönlendirme, hem ona hem karşısındakine rahat bir nefes aldırıyor.

Bazen en etkili yol, yakınlarınızdan biriyle bu konuyu açıkça konuşmaktır: "Bana acıyarak bakmanızı istemiyorum, beni eskisi gibi görmeniz bana daha iyi geliyor." Bu cümle, pek çok aile üyesinin ne yapacağını bilmediği için rahatlamasını sağlar.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Çevrenin acıyan bakışları zamanla kişinin kendine bakışını da etkileyebilir. Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Bakışlardan kaçmak için evden çıkmamaya, sosyal ortamlardan uzak durmaya başladıysanız
• Kendinizi sürekli değersiz, yük ya da "eksik" hissediyorsanız
• Uzun süredir hiçbir şeyden keyif alamıyor, çökkün hissediyorsanız
• Öfkeniz yakın ilişkilerinizi belirgin biçimde zorlamaya başladıysa
• Görünüşünüzdeki değişiklikler nedeniyle aynaya bakamıyorsanız

Yaşamın anlamsız olduğu, ölmenin daha iyi olacağı ya da kendinize zarar verme düşünceleri aklınızdan geçiyorsa, bu durumu yalnız taşımayın. Acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Terapide Bu Deneyim Nasıl Ele Alınır?

Terapi, hastalıkla birlikte sarsılan benlik algısını yeniden yapılandırmak için güvenli bir alan sunar. Bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde "Herkes bana acıyor, ben artık zavallı biriyim" gibi düşünceler incelenir ve kişinin hastalığa rağmen sürdürdüğü rolleri, değerleri ve becerileri görünür kılınır. Sosyal ortamlardan kaçınma örüntüsü varsa, kişinin kendini hazır hissettiği hızda bu ortamlara adım adım dönmesi planlanabilir.

Şema terapi bakış açısıyla, kusurluluk ya da utanç gibi erken dönem şemalarının hastalıkla birlikte nasıl yeniden alevlendiği fark edilebilir. Çökkün ruh hâli öne çıkıyorsa depresyon ve duygu durumu alanındaki çalışmalar sürecin bir parçası olabilir. Aile görüşmelerinde ise yakınların acıma yerine şefkat dilini nasıl geliştirebileceği üzerinde çalışılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hastaya üzüldüğümü hiç belli etmemeli miyim?

Üzüntünüzü saklamak zorunda değilsiniz; önemli olan bu duyguyu hastanın üzerine bir yük olarak bırakmamaktır. "Bunu yaşadığın için üzgünüm, yanındayım" demek empatidir. Sürekli "vah vah" demek ise hastayı sizin duygunuzla ilgilenmek zorunda bırakabilir.

Çocuğumun sınıf arkadaşlarının ona acımasını nasıl önleyebilirim?

Öğretmenle iş birliği yapmak ve çocuğun hastalığının sınıfa nasıl anlatılacağına çocukla birlikte karar vermek önemlidir. Odak, çocuğun farklılığı değil, onunla nasıl oynanabileceği ve neler yapabildiği olmalıdır.

Hasta yakınım kendine acıyor, ona nasıl yaklaşmalıyım?

Bu duygu, hastalığın getirdiği kayıplara verilen anlaşılır bir tepki olabilir. Duygusunu küçümsemeden dinlemek, ardından onun hâlâ yapabildiklerini ve değer verdiği şeyleri birlikte hatırlamak yardımcı olur. Bu hâl uzun süredir devam ediyorsa profesyonel destek önermeyi düşünebilirsiniz.

Acıyarak bakan birine kızmak haksızlık mı?

Kızgınlık anlaşılır bir tepkidir; çoğu zaman görülmeme ve küçümsenme hissinden doğar. Bu duyguyu fark edip uygun bir dille sınır koymak hem sizi korur hem de karşınızdakine farkında olmadığı bir şeyi gösterebilir.

• #hasta psikolojisi
• #acıma ve şefkat
• #hastalık ve damgalanma
• #hastaya yaklaşım

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler