Hasta İş Arkadaşına Destek: Mesai Arasında Doğru Yaklaşım

Hasta iş arkadaşına destek olmak isteyip ne diyeceğini bilemeyenler için öneriler: mahremiyete saygı, somut yardım, işe dönüş ve yöneticinin rolü.

Yıllardır aynı ofisi, aynı çay ocağını, aynı servis güzergâhını paylaştığınız bir iş arkadaşınızın ciddi bir hastalık geçirdiğini öğrendiğinizde çoğu zaman iki duygu bir arada gelir: Yanında olmak istersiniz ama ne yapacağınızı bilemezsiniz. Mesaj atsanız rahatsız mı edersiniz? Hiç sormasanız ilgisiz mi görünürsünüz? İşe döndüğünde hastalığından söz etmek mi gerekir, yoksa hiçbir şey olmamış gibi mi davranmak? Hasta iş arkadaşına destek olmak, aile ya da yakın arkadaş desteğinden farklı bir denge gerektirir; çünkü iş yeri hem bir topluluk hem de mahremiyetin, performansın ve hiyerarşinin olduğu bir alandır. Bu yazıda iş arkadaşınız hastalık sürecindeyken, izin dönemindeyken ve işe döndüğünde nasıl bir tutum geliştirebileceğinizi ele alıyorum.

Hasta İş Arkadaşı Neler Hisseder?

Ciddi bir hastalık geçiren çalışan, tedavi kaygısının yanında işle ilgili pek çok soruyla da uğraşır. Bu soruları anlamak, nasıl destek olacağınızı kestirmenizi kolaylaştırır.

• Mahremiyet kaygısı: "Herkes öğrenecek mi?", "Benim hakkımda konuşulacak mı?" Bazı çalışanlar hastalıklarını yalnızca birkaç kişiyle paylaşmak ister.
• İşini kaybetme korkusu: Uzun izinler, sık raporlar ve tedavi günleri, kişinin "Gözden düşer miyim, terfim etkilenir mi?" diye kaygılanmasına yol açabilir.
• Geride kalma hissi: Projelerin, toplantıların ve ofis gündeminin onsuz devam ettiğini görmek, bir tür dışlanmışlık duygusu yaratabilir.
• Yük olma utancı: İş arkadaşlarının kendi işlerini üstlendiğini bilmek, suçluluk ve borçluluk hissi doğurabilir.
• "Hasta" kimliğine sıkışma: İşe döndüğünde artık yalnızca "hastalık geçiren kişi" olarak görülme korkusu.

Hastalık, iş arkadaşlarında da farklı tepkiler doğurabilir. Bazıları kendi sağlık kaygılarıyla yüzleştiği için konudan kaçar, bazıları ne diyeceğini bilemediği için koridorda göz göze gelmemeye çalışır, bazıları ise aşırı ilgiyle kişiyi bunaltır. Bu tepkilerin çoğu kötü niyetten değil, belirsizlik ve beceriksizlik duygusundan kaynaklanır. Hasta iş arkadaşına destek vermek isteyen biri için ilk adım, kendi rahatsızlığını fark edip onu yönetmek, ardından karşısındakinin ihtiyacına odaklanmaktır.

Bu nedenle iş yerinde destek, çoğu zaman büyük jestlerden çok küçük, saygılı ve düzenli davranışlardan oluşur.

Hasta İş Arkadaşına Destek Olurken Temel İlkeler

Mahremiyete saygı gösterin

Hastalıkla ilgili bilgi, kişinin kendisine aittir. Bir iş arkadaşınızın hastalığını başkasından duyduysanız, bunu ofiste konuşmamaya, ayrıntı sormamaya ve bilgiyi yaymamaya özen gösterin. "Kimseye söyleme ama…" diye başlayan sohbetler, hasta kişinin kontrol duygusunu ciddi biçimde zedeler. Hastalığını iş yerinde paylaşıp paylaşmamanın çalışan açısından nasıl bir karar olduğunu hastalığımı iş yerinde söylemeli miyim yazısında ele aldım.

Onun belirlediği çerçevede kalın

Bazı insanlar hastalığını açıkça konuşmak ister, bazıları ise iş yerini hastalıktan uzak tutmak ister. Ne kadar konuşmak istediğini anlamanın en kolay yolu, kısa ve açık uçlu bir cümleyle kapıyı aralayıp karar hakkını ona bırakmaktır.

Somut yardım teklif edin

"Bir şeye ihtiyacın olursa söyle" cümlesi iyi niyetlidir ama sorumluluğu hastaya bırakır. Bunun yerine somut ve reddedilmesi kolay teklifler daha işlevseldir: "Bu hafta haftalık raporu ben hazırlayabilirim", "Tedavi günlerinde müşteri aramalarını ben karşılayayım mı?"

Normalliği koruyun

İş arkadaşınız hâlâ aynı mizah anlayışına, aynı futbol takımına, aynı mesleki merakına sahip. Onu yalnızca hastalığıyla anmak yerine işle ilgili fikirlerini sormak, ofis şakalarına dahil etmek, kendini hâlâ ekibin bir parçası olarak hissetmesine yardımcı olur.

Hasta İş Arkadaşına Ne Söylenmeli, Ne Söylenmemeli?

Aşağıdaki cümleler kurgusal örneklerdir; amaç, iş yerine özgü durumlarda tutum farkını görmektir.

Kaçınmanız iyi olabilecek cümleler:

• "Hangi evrede, doktor ne diyor?" (İş yerinde tıbbi ayrıntı sormak, mahremiyet sınırını zorlar.)
• "Ben senin yerinde olsam hemen istifa ederdim, sağlık her şeyden önemli." (Kişinin kendi kararını yargılar.)
• "Senin işlerin bize kaldı ama olsun." (Takdir gibi görünse de suçluluk yaratır.)
• "İyi ki raporlusun, keşke ben de biraz dinlenebilsem." (Hastalığı bir tatil gibi gösterir.)
• "Toplantıda sana ağır iş vermeyelim, nasılsa yorulursun." (Kişinin yerine karar verir ve onu dışlayabilir.)

Söylemeyi deneyebileceğiniz cümleler:

• "Seni düşünüyorum. Konuşmak istersen buradayım, istemezsen de anlarım."
• "Projede şu kısmı ben takip edebilirim, senin için uygun mu?"
• "Döndüğünde seni bilgilendirmemi istediğin bir konu var mı?"
• "Seni özledik; toplantılarda fikirlerin eksik kalıyor."

Bazen en anlamlı destek, kahve molasında hiçbir şey sormadan ona da bir çay koymak, yemeğe çıkarken "Sen de gelir misin?" diye sormaktır.

İş yerinde destek, hastalığı büyütmeden kişiyi görmek; acımadan, ama yalnız da bırakmadan yanında durmaktır.

İzin Döneminde Bağlantıyı Sürdürmek

Uzun bir tedavi izni sırasında iş arkadaşları çoğu zaman "Rahatsız etmeyelim" diye tamamen sessizleşir. Bu sessizlik, hasta kişi tarafından unutulmak olarak algılanabilir. Öte yandan sürekli iş mesajları göndermek de dinlenmesini engeller.

Dengeyi kurmak için şunlara dikkat edebilirsiniz:

• Kısa ve yanıt beklemeyen mesajlar: "Seni düşündük, geçmiş olsun. Yanıt vermene gerek yok." Böyle bir mesaj, kişiye yük bindirmeden bağın sürdüğünü gösterir.
• İş dışı küçük paylaşımlar: Ofisten bir fotoğraf, ekipçe sevdiği bir şakanın hatırlatılması, çay ocağındaki yeni kupa.
• Ortak bir ekip kartı ya da video: Bayram ya da yılbaşı gibi dönemlerde ekipçe hazırlanan bir not, kişinin kendini hatırlanmış hissetmesini sağlar.
• İş bilgisini kişinin isteğine göre verin: Bazı çalışanlar izindeyken işten tamamen kopmak, bazıları ise önemli gelişmelerden haberdar olmak ister. Bunu baştan sormak iyi olur.

Diyelim ki muhasebe biriminde çalışan bir ekip, aylardır tedavi gören arkadaşlarına her ay sonu kısa bir sesli mesaj gönderiyor: Kapanış yine stresli geçti, kantinin menüsü değişti, yeni gelen stajyer yazıcıyı yine bozdu. Mesajlarda iş baskısı yok, yalnızca "Seni unutmadık" duygusu var. Bu küçük gelenek, arkadaşlarının işe döndüğü gün yabancılık hissetmemesine yardımcı oluyor.

İşe Dönüş: İlk Haftalarda Nasıl Davranılmalı?

Hastalık sonrası işe dönüş, çoğu zaman hem heyecan hem kaygı getirir. Kişi bir yandan normal hayatına dönmek ister, öte yandan yorgunluk, dikkat güçlüğü ya da görünüşündeki değişikliklerle nasıl karşılanacağından endişe eder.

• Abartılı karşılamalardan kaçının. Kapıda toplanıp alkışlamak bazı kişilere iyi gelirken bazılarını çok utandırabilir. Basit bir "Hoş geldin, seni görmek güzel" çoğu zaman yeterlidir.
• Görünüşüyle ilgili yorum yapmayın. "Ne kadar zayıflamışsın", "Saçların ne güzel çıkmış" gibi yorumlar iyi niyetli olsa da kişinin bedenine dikkat çeker.
• Kademeli uyuma alan açın. İlk haftalarda iş yükünün azaltılması ya da çalışma saatlerinin düzenlenmesi gerekebilir. Bunları yönetici ve çalışan birlikte belirlemelidir; iş arkadaşlarının görevi, bu düzenlemeleri kıskançlıkla ya da dedikoduyla karşılamamaktır. İş yerinde yapılabilecek esnek düzenlemelerle ilgili makul düzenlemeler yazısına göz atabilirsiniz.
• Performans beklentisini zamana yayın. Tedavi sonrası yorgunluk, haftalarca hatta aylarca sürebilir. Kişinin eski temposuna hemen dönmesini beklemek, onu kendini yetersiz hissetmeye iter.
• Kaçırdıklarını nazikçe aktarın. Yokluğunda değişen yazılımlar, yeni gelen çalışanlar, değişen müşteri dosyaları kişiyi bir anda bunaltabilir. Bir iş arkadaşının ilk günlerde kısa bir "güncelleme sohbeti" yapması, ona hem bilgi hem de ekibe yeniden kabul edildiği hissini verir.
• Tedavi günlerine anlayış gösterin. İşe dönen kişinin kontrol randevuları ya da tedavi seansları sürebilir. Bu günlerde toplantı saatlerini esnetmek, yokluğunu "yine yok" diye yorumlamamak önemlidir.

Kanser tedavisi sonrası işe dönüşün kendine özgü yanlarını kanser tedavisi sonrası işe dönmek yazısında ayrıntılı olarak ele aldım.

Yaşa ve kariyer dönemine göre farklılıklar

İş arkadaşınızın yaşı ve kariyerinde bulunduğu dönem, hastalığın ona neler hissettirdiğini ve işe dönüşte nelere ihtiyaç duyduğunu da etkiler.

Genç çalışan: Yirmili yaşlarında, kariyerinin başındaki biri için hastalık, "Daha yeni başlamıştım" duygusunu ve yaşıtlarının gerisinde kalma korkusunu getirir. Deneme süresinde ya da yeni işe girmiş biri, hastalığını saklamaya daha çok eğilimli olabilir. Bu kişiye ekibin bir parçası olduğunu hissettirmek ve kariyer gelişimiyle ilgili kaygılarını küçümsememek önemlidir.

Orta yaş çalışan: Çocuk büyüten, evin geçimine katkı sunan bir çalışan için en büyük kaygı genellikle gelir ve iş güvencesidir. İş yerindeki tutumların bu kaygıyı artırmaması, örneğin "Senin yerine birini mi alıyorlar?" gibi dedikoduların önlenmesi gerekir.

Emekliliğe yakın çalışan: İleri yaştaki bir çalışan, hastalığın ardından erken emekliliği düşünebilir ya da "Artık işe yaramıyorum" duygusuna kapılabilir. Deneyiminin hâlâ değerli olduğunu göstermek, örneğin genç çalışanlara rehberlik etmesini istemek, kendini değerli hissetmesini destekler.

Hasta İş Arkadaşına Destekte Yöneticinin ve Ekibin Rolü

Yöneticiler, hasta çalışanla ilgili tutumun ekibe nasıl yayılacağını belirlemede kilit rol oynar. Gizliliği korumak, çalışanla birebir ve düzenli iletişim kurmak, iş yükünü adil biçimde yeniden dağıtmak ve ekibi gereksiz dedikodudan uzak tutmak yöneticinin sorumluluğundadır. Hasta çalışanın görevlerini üstlenen ekip üyelerinin yorgunluğunu görmek ve takdir etmek de önemlidir; aksi takdirde gizli bir kırgınlık birikip hasta kişiye yönelebilir.

İş arkadaşlarından biri bu süreçte kendisi de zorlanıyorsa, örneğin yakın arkadaşının hastalığı ona kendi kayıplarını hatırlatıyorsa, bunu fark etmek ve gerektiğinde destek almak da önemlidir. Kurumların çalışan destek programları ya da insan kaynakları birimleri bu konuda yönlendirme yapabilir.

Ekip içinde ortak bir dil oluşturmak da yararlıdır. Hasta çalışanın izniyle, ekibe yalnızca gerekli olan bilgi verilebilir: "Arkadaşımız bir süre tedavi nedeniyle izinde olacak; işleri şu şekilde paylaşacağız; kendisine kısa iyi dilek mesajları gönderebilirsiniz ama sağlık ayrıntılarını sormayalım." Böyle net bir çerçeve, hem söylentilerin önüne geçer hem de iş arkadaşlarının nasıl davranacaklarını bilmemekten kaynaklanan kaygısını azaltır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Hasta iş arkadaşına destek vermek bazen sizi de duygusal olarak zorlayabilir. Özellikle uzun süre birlikte çalıştığınız birinin ağır bir hastalık geçirmesi, ölüm, kayıp ve kendi sağlığınızla ilgili kaygıları tetikleyebilir. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir:

• İş arkadaşınızın hastalığıyla ilgili düşüncelerin uykunuzu ve işinizi belirgin biçimde etkilemesi
• Kendi sağlığınızla ilgili yoğun ve sürekli kaygı
• İş arkadaşınızı kaybettiyseniz, yasın haftalar geçmesine rağmen işlevselliğinizi zorlaması
• Hasta çalışan olarak, işe dönüş sürecinde yoğun kaygı, utanç ya da umutsuzluk yaşamak

Kendinizde ya da bir iş arkadaşınızda yaşamına son verme düşüncelerini ya da ölmek istediğine dair sözleri fark ederseniz bunu ciddiye alın; acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.

Terapide Bu Süreç Nasıl Ele Alınır?

Hastalık geçiren bir çalışan için terapide işe dönüş kaygısı, mahremiyet sınırlarını belirleme, iş yerinde ne söyleyip ne söylemeyeceğine karar verme ve "Eskisi kadar verimli değilim" düşüncesiyle başa çıkma gibi konular üzerinde çalışılabilir. Bilişsel davranışçı yaklaşım, performansla ilgili felaketleştiren düşünceleri fark etmeye ve gerçekçi hedefler koymaya yardımcı olabilir.

Hasta bir iş arkadaşına destek olan ya da onu kaybeden çalışanlar için ise duyguları adlandırmak, kendi sağlık kaygılarıyla çalışmak ve yas sürecine alan açmak öne çıkabilir. Bu konularda bireysel terapi yüz yüze ya da yoğun iş temposuna uyum sağlayacak biçimde online olarak sürdürülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hasta iş arkadaşımı hastanede ziyaret etmeli miyim?

Bu, iş arkadaşınızla ne kadar yakın olduğunuza ve onun isteğine bağlıdır. Ziyaret etmeden önce mesajla sormak en saygılı yoldur. Yakın değilseniz kısa bir mesaj ya da ekipçe gönderilen bir not çoğu zaman daha uygundur.

İş arkadaşım hastalığını gizliyorsa ve ben öğrendiysem ne yapmalıyım?

Bilgiyi kimseyle paylaşmayın ve ona da öğrendiğinizi söylemek zorunda hissetmeyin. Normal tutumunuzu sürdürmeniz, o hazır olduğunda kendisinin anlatmasına alan bırakır.

İşlerini üstlenmekten yoruldum ama söylemeye utanıyorum. Bu normal mi?

Evet, çok anlaşılır bir durumdur. Yorgunluğunuzu hasta iş arkadaşınıza değil, yöneticinize iletmek doğru adrestir. İş yükünün adil biçimde dağıtılması, hem sizin hem de ekibin sürdürülebilirliği için gereklidir.

İşe dönen arkadaşıma hastalığını hiç sormamalı mıyım?

Hiç sormamak, bazı kişilere yok sayılmış gibi gelebilir. Kısa ve açık uçlu bir cümle ("Nasıl hissediyorsun, işe uyum nasıl gidiyor?") kapıyı aralar; gerisini onun belirlemesine bırakır.

• #iş yerinde hastalık
• #iş arkadaşı
• #işe dönüş
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler