Hasta Arkadaşa Ne Denmez? İyi Niyetle Söylenen Ama Kıran Cümleler

Hasta arkadaşa ne denmez, iyi niyetli sözler neden incitebilir? Ağır hasta bir arkadaşa söylenmemesi gereken cümleleri ve yerine söylenebilecekleri okuyun.

Yıllardır tanıdığınız bir arkadaşınızın ağır bir hastalık tanısı aldığını öğrendiniz. Mesaj kutusunu açıyorsunuz, birkaç kelime yazıyorsunuz, siliyorsunuz. "Ya yanlış bir şey söylersem?" Bu kaygı, aslında ne kadar önemsediğinizin bir işareti. Ama aynı kaygı, bazen hiç ses vermemenize, bazen de panikle aklınıza gelen ilk teselli cümlesini söylemenize yol açabiliyor. Hasta arkadaşa ne denmez sorusu, tam da bu yüzden çok aranan bir soru. Bu yazıda iyi niyetle söylenen ama hasta arkadaşı farkında olmadan incitebilen cümleleri, bu cümlelerin neden kırıcı olabildiğini ve yerine neler söyleyebileceğinizi ele alıyorum. Amaç kusursuz konuşmak değil; arkadaşınızın yanında, onu yormadan durabilmek.

İyi Niyetli Sözler Neden İncitebilir?

Ağır bir hastalıkla karşılaşan biriyle konuşurken çoğumuz bir tür çaresizlik hissederiz. Hastalığı ortadan kaldıramayız, acıyı alamayız. Bu çaresizlik, bizi hızlıca "düzeltmeye" yönelik cümleler kurmaya iter. Oysa bu cümleler çoğu zaman karşımızdakinin değil, bizim kaygımızı yatıştırmaya hizmet eder.

Kırıcı olabilen sözlerin ortak özellikleri şunlardır:

• Duyguyu küçültürler. "Bu da geçer" ya da "Daha kötüsü de olabilirdi" gibi cümleler, arkadaşınızın şu anda yaşadığı korkuyu ve üzüntüyü yok sayar.
• Sorumluluğu hastaya yüklerler. Ruh hâlini, düşünce biçimini ya da yaşam tarzını hastalıkla ilişkilendiren sözler, kişide suçluluk yaratır.
• Konuşmayı konuşana çevirirler. Kendi deneyimlerinizi ya da başkalarının hikâyelerini anlatmak, arkadaşınızın derdinin geri plana düşmesine neden olabilir.
• Yanıt verme yükü yaratırlar. Uzun sorular, sürekli bilgi isteyen mesajlar, yorgun bir hastaya bir görev daha yükler.

Bunu bilmek, kendinizi suçlamanız için değil, daha bilinçli bir dil kurabilmeniz için önemlidir.

Hasta Arkadaşa Ne Denmez? Sık Duyulan Kırıcı Cümleler

Aşağıdaki cümleler kurgusal örneklerdir; ama hasta yakınlarının ve hastaların sık duyduğunu anlattığı türdendir. Her birinin altında neden yorucu olabileceğini açıkladım.

"Her şeyin bir hayrı vardır."

İnanç ve maneviyat birçok insan için önemli bir güç kaynağıdır. Ancak bu cümle, hastalığın henüz başında, kişi korku ve öfkeyle boğuşurken söylendiğinde, yaşadığı acının anlamsızlaştırıldığı hissini uyandırabilir. Arkadaşınız kendisi böyle bir anlam bulmak isterse buna eşlik edebilirsiniz; ama bu anlamı onun yerine siz koymayın.

"Güçlü ol, sen yenersin bunu."

Bu cümle cesaret vermek için söylenir. Ancak hastalığı bir "savaş" olarak kurmak, işler kötüye gittiğinde kişinin kendini "yenilmiş" ya da "yeterince güçlü olmamış" hissetmesine yol açabilir. Hastalığın seyri kişinin iradesine bağlı değildir.

"Pozitif düşün, moralini yüksek tut."

Belki de en sık duyulan cümle budur. Arkadaşınızın üzülmeye, korkmaya, ağlamaya hakkı vardır. Sürekli olumlu olma baskısı, onun gerçek duygularını saklamasına ve daha yalnız hissetmesine neden olabilir. Bu baskının etkilerini pozitif düşün baskısı yazısında daha ayrıntılı ele aldım.

"Ben de geçen yıl çok hastalanmıştım, ne demek istediğini anlıyorum."

Empati kurmak için söylenir ama çoğu zaman kıyaslamaya dönüşür. Ağır bir hastalığı yaşayan kişi için bir grip ya da küçük bir ameliyat deneyimiyle karşılaştırılmak, yaşadığının küçümsenmesi gibi gelebilir.

"Teyzemin arkadaşı da aynı hastalıktan…"

Başkalarının hikâyeleri, iyi sonuçlansa da kötü sonuçlansa da çoğu zaman işe yaramaz. Kötü sonuçlanan hikâyeler korkuyu büyütür; iyi sonuçlananlar ise "O başardıysa sen de başarmalısın" baskısı yaratabilir.

"Şu bitkiyi denedin mi? Şu doktora git."

Tedaviyle ilgili öneriler, hastayı ve aileyi kafa karışıklığına sürükler. Tıbbi kararlar, kişinin kendi hekimiyle birlikte verilir. Arkadaşınız sizden bir bilgi istemedikçe, tedavi önerisinde bulunmamak en saygılı tutumdur.

"Nasıl oldu? Sigara mı içiyordun, kontrollere gitmiyor muydun?"

Hastalığın nedenini sorgulamak, farkında olmadan suçlayıcı bir ton taşır. Kişi zaten "Neden ben?" sorusuyla boğuşurken, bir de çevresinden bu soruları duymak ağır gelebilir.

"Çok iyi görünüyorsun, hiç hasta gibi değilsin."

İltifat niyetiyle söylense de bu cümle, kişinin yaşadığı görünmeyen zorlukları yok sayabilir. Bazı hastalar, iyi görünmenin "aslında o kadar da kötü değilmiş" anlamına geldiği kaygısını taşır.

"Ne zaman iyileşeceksin?"

Belirsizlik içinde yaşayan biri için bu sorunun cevabı çoğu zaman yoktur. Soru, kişiye cevap veremeyeceği bir yük bindirir.

Yaşa Göre Hasta Arkadaşa Ne Denmez?

Hastalığı olan arkadaşınızın yaşı ve hayat dönemi, hangi cümlelerin daha hassas olduğunu belirleyebilir.

Genç bir arkadaşa: Ergenlik ya da genç yetişkinlikte akranlar en önemli destek kaynağıdır. "Saçların çıkınca yine eskisi gibi olursun" ya da "Bu yaşta da hasta mı olunur?" gibi cümleler, gencin kimlik ve görünüş kaygılarını derinleştirebilir. Genç bir arkadaş için en kıymetli şey çoğu zaman, eskisi gibi esprilere, dedikodulara, gruptaki planlara dahil edilmektir.

Çalışan ya da çocuk büyüten bir yetişkine: "İşi kafana takma" ya da "Çocukları düşünme, sen kendine bak" demek, kişinin en önemli kaygılarını hafife almak gibi algılanabilir. Bu yaş grubunda kişi çoğu zaman hem kendi hastalığını hem de ailesinin geleceğini düşünür.

Yaşlı bir arkadaşa: "Bu yaşta bunlar olur" gibi cümleler, hastalığı olağan bir yaşlılık durumu gibi göstererek kişinin duygularını küçültebilir. Ayrıca yaşlı bir arkadaşla onun yerine yakınlarıyla konuşmak, onurunu zedeleyebilir. Ona doğrudan hitap etmek, kendi kararlarına saygı göstermek önemlidir.

Peki Ne Denir? Kırıcı Cümlelerin Yerine Söylenebilecekler

Ne söylenmeyeceğini bilmek önemli, ama yerine neyin konulacağını bilmek daha da önemlidir. Aşağıdaki cümleler kurgusal örneklerdir; bunları kendi dilinize uyarlayabilirsiniz.

• Duygusunu kabul eden: "Bu çok zor bir şey. Ne hissediyorsan hissetmekte haklısın."
• Dürüst ve sade olan: "Ne diyeceğimi bilmiyorum, ama seni çok düşünüyorum."
• Seçim hakkı tanıyan: "Hastalıktan konuşmak ister misin, yoksa bugün başka şeylerden mi bahsedelim?"
• Yanıt yükü bindirmeyen: "Aklımdasın. Cevap yazmana gerek yok, sadece bilmeni istedim."
• Bağı sürdüren: "Geçen hafta konuştuğumuz diziyi izledim, sen de izleyince konuşalım."

Mesajlarda ve sosyal medyada dikkat edilecekler

Bugün destek çoğu zaman yüz yüze değil, telefon ekranı üzerinden verilir. Yazılı iletişimde ses tonu ve yüz ifadesi olmadığı için cümleler daha sert ya da daha soğuk algılanabilir. Mesajlaşırken hasta arkadaşa ne denmez sorusunun birkaç ek cevabı vardır:

• Arkadaşınızın hastalığını, onun izni olmadan sosyal medyada ya da ortak gruplarda paylaşmayın. "Hepimiz dua edelim" gibi iyi niyetli bir paylaşım bile, mahremiyetinin çiğnendiğini hissettirebilir.
• Mesajı okuyup cevap vermediğinde "Neden yazmıyorsun, merak ediyoruz" diye üst üste yazmayın. Yorgun, ağrılı ya da sadece konuşmak istemiyor olabilir.
• Uzun sesli mesajlar yerine kısa, yanıt beklemeyen notlar bırakın.
• Ortak arkadaş gruplarında, arkadaşınız hakkında onun bilmediği konuşmalar yapmaktan kaçının. Bilgi yalnızca onun paylaşmak istediği kadarıyla dolaşmalı.

Ortak bir dil kurmak

Bazı arkadaşlıklarda mizah çok önemli bir yer tutar. Hastalık, bu mizahı bir anda ortadan kaldırmak zorunda değildir. Arkadaşınız kendi durumuyla ilgili şakalar yapıyorsa ona eşlik etmek, onu "hasta" değil, "arkadaş" olarak görmeye devam ettiğinizi gösterir. Ancak hastalıkla ilgili şakayı başlatan siz değil, o olmalıdır. Hangi konularda espri yapılabileceğini, hangilerinin hassas olduğunu zamanla onun tepkilerinden öğrenirsiniz.

Kelimeleriniz yetmediğinde sessizlik de bir dildir. Yanında oturmak, elini tutmak, birlikte bir şey izlemek, çoğu zaman en anlamlı destektir. Somut yardım teklifleri ise ayrı bir başlık; birçok kişi "Bir şeye ihtiyacın olursa söyle" der ama bu teklif genellikle kullanılmaz. Bunun yerine belirli bir gün ve iş önermek daha işe yarar.

İyi bir arkadaş olmak için doğru cümleyi bulmak zorunda değilsiniz; yanında kalmaya devam etmeniz çoğu zaman yeterlidir.

Yanlış Bir Şey Söylediyseniz Ne Yapmalısınız?

Hepimiz bazen yanlış bir şey söyleriz. Önemli olan bunu fark ettiğimizde ilişkiyi onarabilmektir.

• Kısa ve içten bir özür dileyin. "Geçen gün öyle söylemiştim, düşününce seni kırmış olabileceğimi fark ettim. Özür dilerim." Uzun açıklamalar yapmak ya da kendinizi savunmak gerekmez.
• Ondan ders çıkarın, ama gergin bir dikkatle konuşmaya dönüşmesin. Bir cümlenin kırıcı olduğunu fark etmek, sonraki konuşmalarda daha dikkatli olmanızı sağlar. Ancak her kelimeyi tartarak, kasılarak konuşmak da doğallığı ortadan kaldırır. Arkadaşınız büyük olasılıkla sizden kusursuz cümleler değil, eski samimiyetinizi bekliyordur. Diyelim ki yıllardır birlikte maç izlediğiniz bir arkadaşınız var; hastalıktan sonra da ona maç sonrası her zamanki gibi yazmak, özenle seçilmiş teselli sözlerinden daha iyi gelebilir.
• Kendinizi aşırı suçlamayın. Özrün ardından uzun süre kendinizi kötü hissettiğinizi göstermek, arkadaşınıza sizi teselli etme yükü bindirebilir.
• Uzaklaşmayın. Yanlış bir şey söyleme korkusuyla arkadaşınızdan uzaklaşmak, çoğu zaman yanlış bir cümleden daha fazla incitir. Hastalık sürecinde arkadaşlarının ortadan kaybolması, hastaların en sık dile getirdiği kırgınlıklardan biridir. Bu konu hasta arkadaştan kaçmak yazısında ayrıca ele alınıyor.

Sizin Duygularınız da Önemli

Ağır hasta bir arkadaşın yanında olmak, sizin için de zor olabilir. Korku, üzüntü, çaresizlik ya da kendi sağlığınıza dair kaygılar ortaya çıkabilir. Bazı insanlar bu duyguları yaşadıkları için kendilerini bencil hisseder; oysa bunlar yakın birinin hastalığına verilen doğal tepkilerdir.

Kendi duygularınızı taşımanın sağlıklı bir yolu, onları hasta arkadaşınızla değil, başka bir destek çevresiyle paylaşmaktır. Arkadaşınızın yanında zaman zaman duygulanmanız sorun değildir; ancak sürekli ağlamanız ya da korkularınızı ona anlatmanız, onun sizi teselli etmek zorunda kalmasına yol açabilir. Ortak arkadaşlarla konuşmak, günlük yazmak ya da gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek, hem size hem de arkadaşınızla ilişkinize iyi gelebilir.

Aile ve arkadaş çevresinin genel tutumu için kanser hastasına nasıl davranılır yazısı da yol gösterici olabilir; orada anlatılan ilkelerin birçoğu farklı ağır hastalıklar için de geçerlidir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Arkadaşınızın hastalığı sizi beklediğinizden daha fazla etkileyebilir. Aşağıdaki durumlarda bir uzmanla konuşmak yararlı olabilir:

• Arkadaşınızı düşündükçe yoğun kaygı ya da panik hissetmek
• Onunla iletişim kurmaktan tamamen kaçınmak ve bundan dolayı yoğun suçluluk duymak
• Kendi sağlığınıza dair kaygıların gündelik hayatınızı etkilemesi
• Uyku ve iştah düzeninizde belirgin değişiklikler
• Arkadaşınızı kaybetme ihtimaline dair düşüncelerin zihninizi sürekli meşgul etmesi

Arkadaşınızın kendisinde umutsuzluk, "Yaşamanın anlamı kalmadı" gibi sözler ya da kendine zarar verme düşünceleri fark ederseniz, bunu geçiştirmeyin; onu yalnız bırakmadan ailesiyle ve tedavi ekibiyle paylaşın, acil durumlarda 112'yi arayın.

Terapide Hasta Bir Yakına Destek Olmak Nasıl Ele Alınır?

Psikolojik destek, hem hastalıkla yaşayan kişi hem de onun çevresindekiler için alan açabilir. Hasta arkadaşı olan biriyle çalışırken sık ele alınan konular şunlardır:

• "Yanlış bir şey söyleyeceğim" kaygısının kaynağını anlamak
• Zor konuşmaları önceden prova etmek
• Kaçınma davranışının ardındaki korkuyu fark etmek
• Kendi ölüm ve hastalık kaygılarıyla çalışmak
• Arkadaşınızı kaybetme ihtimaline dair öngörücü yası anlamlandırmak

Bilişsel davranışçı terapi bu konularda düşünce ve davranış kalıplarını anlamaya yardımcı olabilir. Bireysel terapi, hem yakınınızın hastalığına dair duygularınızı hem de bu süreçte kendinize nasıl bakacağınızı konuşabileceğiniz bir alan sunar.

Sıkça Sorulan Sorular

Hasta arkadaşımı aramaya çekiniyorum, hiç aramasam daha mı iyi?

Hiç aramamak çoğu zaman daha fazla incitir. Ne diyeceğinizi bilmediğinizi dürüstçe söylemek bile değerlidir. Kısa bir mesajla başlayıp, arkadaşınızın ne kadar konuşmak istediğine göre ilerleyebilirsiniz.

Hastalığı hakkında soru sormak doğru mu?

Merak doğal, ama bilgi edinme ihtiyacınız arkadaşınızın anlatma isteğinin önüne geçmemeli. "Anlatmak istersen dinlerim" demek, kontrolü ona bırakır. Ayrıntıları kendisi paylaşmak isterse dinleyin; istemezse ısrar etmeyin.

Arkadaşım çok öfkeli, bana da kızıyor. Ne yapmalıyım?

Ağır bir hastalık karşısında öfke anlaşılır bir tepkidir ve çoğu zaman size değil, duruma yöneliktir. Kişisel algılamamaya çalışın, sakin kalın ve sınırlarınızı nazikçe koruyun. Kendiniz çok yorulursanız, bir süre mesafe alıp sonra tekrar yaklaşmak da mümkündür.

Hastalıktan hiç bahsetmemek daha iyi olmaz mı?

Bazı arkadaşlar hastalık dışında şeylerden konuşmayı tercih eder, bazıları ise yaşadıklarını paylaşmak ister. En doğrusu, ona sormak ve tercihine saygı göstermektir. Konuyu tamamen görmezden gelmek ise yalnız bırakılmış hissine yol açabilir.

• #hasta arkadaş
• #iletişim
• #destek olmak
• #hasta psikolojisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler