Boşanmanın Ergene Etkisi: Ergenlik Çağında Ayrılan Anne Baba

Boşanmanın ergene etkisi nasıl görülür? Ergen çocuğa ayrılık nasıl anlatılır, sadakat çatışması nasıl önlenir, hangi işaretler destek gerektirir?

"Siz zaten yıllardır mutsuzdunuz, ben biliyordum." On altı yaşındaki bir gencin boşanma haberine verdiği bu yanıt, pek çok ebeveyni şaşırtır. Küçük çocuklara boşanmayı anlatmak için masallar, basit cümleler, oyuncak bebekler kullanılır. Ergenle ise başka bir konuşma yapılır: O, evdeki sessiz akşam yemeklerini, kapalı kapılar ardındaki tartışmaları çoktan fark etmiştir; sorularıyla, öfkesiyle, bazen de soğuk bir mesafeyle karşınıza çıkar. Boşanmanın ergene etkisi, küçük yaştaki çocuklardan farklı bir yol izler; çünkü genç hem ailenin dağılmasıyla hem de kendi kimliğini kurma çabasıyla aynı anda uğraşır. Bu yazıda ergenlik çağında anne babası ayrılan gençlerde neler görülebileceğini, ebeveynlerin bu süreçte neyi kolaylaştırıp neyi zorlaştırdığını ve gerektiğinde nasıl destek alınabileceğini ele alıyorum.

Ergen Boşanmayı Küçük Çocuktan Farklı Nasıl Yaşar?

Küçük çocuklar boşanmayı çoğu zaman kendi davranışlarıyla ilişkilendirir: "Ben yaramazlık yaptığım için babam gitti." Ergenler ise boşanmanın nedenlerini çok daha iyi anlayabilecek bilişsel olgunluktadır. Bu, işlerini kolaylaştırmaz; aksine, yaşananları daha derinden sorgulamalarına yol açar.

Ergen, ebeveynlerini artık yalnızca "annem" ve "babam" olarak değil, hataları, zaafları ve tercihleri olan iki yetişkin olarak görmeye başlar. Boşanma süreci bu görüşü hızlandırır. Kimi genç taraf tutar ve ebeveynlerden birini suçlar; kimi ikisine de öfkelenir; kimi ise ilişkilere dair karamsar bir inanç geliştirir: "Evlilik zaten yürümüyor, kimseye güvenilmez."

Ergenlik aynı zamanda gencin aileden yavaş yavaş uzaklaşıp arkadaşlarına yöneldiği bir dönemdir. Ailesi dağılırken kendisi de evden uzaklaşmak isteyen bir genç, bu iki hareketin arasında sıkışabilir: Arkadaşlarıyla dışarı çıktığında annesini yalnız bıraktığı için suçluluk duyar, evde kaldığında ise kendi hayatını kaçırdığını düşünür.

Ergenler evin ekonomik durumunu da yakından izler. Hayat pahalılığının zaten zorladığı bir dönemde tek gelirle geçinmeye çalışan bir evde genç, dershane ya da kurs ücretini dile getirmekten, yeni bir ayakkabı istemekten çekinmeye başlayabilir. Bazıları sessizce harçlığından tasarruf eder, bazıları "Üniversiteyi okumasam da olur" gibi kararlar vermeye kalkışır. Gence maddi durumu dürüstçe ama onu sorumlu tutmadan anlatmak, bu sessiz fedakârlıkların önüne geçer.

Boşanmanın Ergene Etkisi Nasıl Görülür?

Her genç boşanmaya farklı tepki verir ve bu tepkiler zaman içinde değişebilir. İlk haftalarda sakin görünen bir genç aylar sonra öfkelenebilir; ilk tepkisi gözyaşı olan bir genç ise beklenenden hızlı uyum sağlayabilir. Sık görülen tepkilerden bazıları şunlardır:

• Öfke ve isyan: Kurallara itiraz etmek, sert konuşmak, "Siz kendi hayatınızı mahvettiniz, benimkine karışmayın" gibi cümleler
• İçe kapanma: Odasına çekilmek, konuşmamak, sevdiği etkinliklerden uzaklaşmak
• Okul performansında düşüş: Dikkat dağınıklığı, ödevleri ihmal, devamsızlık
• Riskli davranışlar: Eve geç gelmek, sigara ya da alkol denemek, ebeveynin denetiminden kaçmak
• Bedensel yakınmalar: Baş ağrısı, mide ağrısı, uyku düzensizliği
• Erken olgunlaşma: Ebeveyninin duygusal yükünü üstlenmek, onun sırdaşı ya da teselli edicisi olmak
• Rahatlama: Uzun süre çatışmalı bir evde yaşamış gençlerde boşanma bir rahatlama getirebilir. Bu rahatlamanın ardından bazen suçluluk gelir: "Ayrıldıklarına sevindim, bu kötü bir şey mi?"

Burada sayılan tepkiler kendi başına bir bozukluk anlamına gelmez; büyük bir değişime verilen anlaşılır yanıtlardır. Önemli olan bu tepkilerin süresi, şiddeti ve gencin hayatını ne kadar etkilediğidir.

Boşanma Değil, Boşanmanın Biçimi Belirleyici

Boşanmanın ergene etkisi üzerine yapılan çalışmalar, en belirleyici etkenin boşanmanın kendisinden çok, ebeveynler arasındaki çatışmanın sürüp sürmemesi olduğunu gösterir. Boşanma sonrasında ebeveynlerin birbirleriyle saygılı bir iletişim kurabildiği ailelerde gençler genellikle zamanla uyum sağlar. Çatışmanın mahkeme salonlarında, telefonlarda ve gencin üzerinden sürdüğü ailelerde ise zorluklar uzar.

Gencin yükünü artıran durumların başında şunlar gelir:

Haberci yapılmak. "Babana söyle, bu ayki parayı yatırmamış", "Annene sor, bayramda seni bırakacak mı?" Ebeveynler arasında mesaj taşıyan genç, iki tarafın öfkesinin ortasında kalır.

Sadakat çatışması. Bir ebeveynin diğerini kötülediği, gencin öbür evden mutlu döndüğünde surat asılan ailelerde genç, iki ebeveyni arasında seçim yapmak zorunda hissedeceği bir gerilim yaşar. Babasının yeni evinde güzel bir hafta sonu geçiren genç, eve dönünce bunu annesinden saklamaya başlar.

Sırdaş yapılmak. Ebeveynin boşanmanın ayrıntılarını, diğer ebeveynin hatalarını, kendi yalnızlığını ve maddi sıkıntılarını gençle paylaşması, onu bir yetişkin arkadaş konumuna getirir. Genç bu rolü sevgiyle üstlenebilir, ama bu yük onun yaşına ait değildir.

Ani ve çok sayıda değişiklik. Ev, okul, mahalle, arkadaş çevresi, ekonomik koşullar aynı anda değişirse genç, tutunacak hiçbir dal bulamaz. Ayrılık sonrası anneanne ya da babaanne evine taşınmak, Türkiye'de sık görülen bir durumdur ve kendi içinde ayrı bir uyum gerektirir.

Çevrenin sözleri. Akrabaların "Yazık, parçalanmış bir ailenin çocuğu oldu" gibi acıyan bakışları ya da sınıf arkadaşlarının soruları, gencin utanç duymasına yol açabilir. Gence bu tür sorulara ne kadar cevap vermek istediğine kendisinin karar verebileceğini söylemek rahatlatıcıdır.

Ergen Çocuğa Boşanma Nasıl Anlatılır?

Gençle bu konuşmayı yapmak için mükemmel bir zaman yoktur, ama bazı ilkeler konuşmayı kolaylaştırır. Daha küçük kardeşler de varsa, onlara yönelik anlatım farklı olacaktır; bu konuda boşanma çocuğa nasıl anlatılır yazısı yaşa göre ayrıntılı öneriler sunuyor.

• Mümkünse birlikte anlatın. İki ebeveynin aynı masada, aynı kararı açıklaması gence "Annemle babam ayrılsa da benim konusunda birlikte hareket edebiliyor" mesajını verir.
• Dürüst ama sınırlı olun. Ergen, kararın nedenini bilmek isteyecektir. "Birlikte mutlu olamıyoruz, çok denedik" gibi genel bir açıklama yeterlidir. Aldatma, borç ya da mahkeme süreci gibi yetişkinlere ait ayrıntıları paylaşmak, genci taraf tutmaya iter.
• Somut bilgi verin. Gençler belirsizlikten çok etkilenir. Nerede yaşayacağı, okulunun değişip değişmeyeceği, hafta sonlarının nasıl geçeceği, odasının, eşyalarının ne olacağı gibi soruların yanıtları mümkün olduğunca net olsun.
• Sorumluluğu üstlenin. "Bu bizim kararımız, senin bununla bir ilgin yok" demek gerekir. Ergenler de suçluluk duyabilir; özellikle evdeki tartışmaların bir kısmı onunla ilgili konular yüzünden çıktıysa.
• Tepkisine alan tanıyın. Genç bağırabilir, kapıyı çarpıp gidebilir ya da hiçbir şey söylemeden "Tamam" diyebilir. Hiçbiri konuşmanın başarısız olduğu anlamına gelmez. Konuşma tek bir akşamla bitmez; sonraki günlerde ve haftalarda kapıyı açık tutun.

Ergen, boşanmanın nedenlerinden çok, boşanmadan sonra kendisi için nelerin değişip nelerin değişmeyeceğini bilmeye ihtiyaç duyar.

Boşanmanın Ergene Etkisini Hafifletmek İçin Neler Yapılabilir?

Çatışmayı gencin dünyasından uzak tutun. Tartışmaları gencin duymayacağı yerlerde, mümkünse yazılı ve kısa mesajlarla yapın. Gencin telefonunu ebeveynler arası iletişim kanalı olarak kullanmayın.

Diğer ebeveyni kötülemeyin. Eski eşinize ne kadar kırgın olursanız olun, gencin önünde onu aşağılamak, gencin kendi kimliğinin bir parçasını aşağılamaktır. Genç, her iki ebeveyninden de bir şeyler taşır.

Tutarlı bir ortak düzen kurun. Kuralların, ders saatlerinin, ekran sürelerinin iki evde tamamen aynı olması gerekmez; ama temel konularda uzlaşmak, gencin bir evi diğerine karşı kullanmasını önler. Bu konuda ortak ebeveynlik yazısı pratik öneriler içeriyor.

Gencin görüşünü alın, kararı ona bırakmayın. Ergenler hangi evde ne kadar zaman geçirmek istediklerine dair görüş bildirebilir ve bu görüşler önemsenmelidir. Ancak "Kiminle yaşamak istiyorsun?" sorusunu doğrudan ona yüklemek, bir ebeveyni seçme sorumluluğunu omuzlarına bırakır.

Gencin kendi hayatını koruyun. Hafta sonu programı belirlenirken gencin maçları, kursları, arkadaş buluşmaları göz önünde bulundurulsun. On beş yaşındaki bir genç için babasının evine gitmek uğruna her cumartesi arkadaşlarından kopmak, ilişkiyi zorlaştırır. Esneklik, gencin iki evle de bağını korumasına yardım eder.

Bayramları ve özel günleri planlayın. Türkiye'de bayramlar, aile büyüklerinin ziyaret edildiği önemli günlerdir. Bu günlerin hangi ebeveynle nasıl geçirileceğini önceden ve sakin bir dille konuşmak, son dakika kavgalarını ve gencin "Kimi kıracağım?" kaygısını azaltır.

Kendi yasınızı yaşayın, ama gence yaslanmayın. Boşanma sizin için de bir kayıptır. Arkadaşlarınızdan, ailenizden ya da bir uzmandan destek almak, gencin sizin duygusal yükünüzü taşımasını önler.

Yeni ilişkilerde acele etmeyin. Yeni bir partneri gençle tanıştırmadan önce ilişkinin ciddi ve kalıcı olduğundan emin olun. Ergenler bu konuda çoğu zaman küçük çocuklardan daha hassastır.

Anne Babası Ayrılan Gençlere Birkaç Söz

Bu bölüm, bu yazıyı okuyan gençlere sesleniyor.

Anne babanızın ayrılması, sizin hayatınızda verilmiş ama sizin vermediğiniz bir karardır. Bu yüzden öfkeli, üzgün, şaşkın ya da rahatlamış hissetmeniz son derece anlaşılırdır; bu duyguların birkaçını aynı gün içinde yaşamanız da öyle.

• Seçim yapmak zorunda değilsiniz. İki ebeveyninizi de sevmeye, ikisiyle de vakit geçirmeye hakkınız var.
• Haberci olmayı reddedebilirsiniz. "Bunu ona kendin söyler misin?" demek saygısızlık değil, kendinizi korumaktır.
• Sırlarınızı kime anlatacağınıza siz karar verirsiniz. Arkadaşlarınızla paylaşmak istemiyorsanız "Ailevi bir durum" demek yeterlidir.
• Kendi hayatınıza devam etmek ihanet değildir. Maça gitmek, arkadaşlarınızla gülmek, sevdiğiniz şeyleri yapmak, evdeki üzüntüye saygısızlık anlamına gelmez.
• Konuşabileceğiniz birini bulun. Rehber öğretmeniniz, güvendiğiniz bir akrabanız ya da bir uzman, yükü tek başınıza taşımamanıza yardım eder.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Boşanma sürecinde gencin üzgün, öfkeli ya da kafası karışık olması beklenen bir durumdur. Ancak şu işaretler, profesyonel destek almanın yararlı olabileceğini gösterir:

• Gencin çökkünlüğü, içe kapanması ya da öfkesi birkaç ay geçmesine rağmen azalmıyor, artıyorsa
• Okul başarısında belirgin ve süregen bir düşüş, devamsızlık varsa
• Alkol, madde kullanımı ya da tehlikeli davranışlar başladıysa
• Genç ebeveynlerden biriyle görüşmeyi tamamen reddediyorsa
• Uyku, iştah ya da kilo değişiklikleri belirginse
• Genç umutsuzluktan, yaşamın anlamsızlığından söz ediyor ya da kendine zarar veriyorsa; böyle bir durumda acil olarak 112'yi arayın

Bazen destek gence değil, ebeveynlere gerekir. İki ebeveynin çatışmayı yönetmekte zorlandığı durumlarda ebeveyn danışmanlığı, gencin yükünü dolaylı olarak azaltır.

Terapide Boşanma Süreci Nasıl Ele Alınır?

Terapide ergene öncelikle yaşadıklarını yargılanmadan anlatabileceği, iki ebeveynden bağımsız bir alan sunulur. Pek çok genç, anne ya da babasını üzmemek için gerçek duygularını evde dile getiremez. Terapi odası, bu duyguların güvenle konuşulabildiği bir yer olur.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) çerçevesinde "Bu benim yüzümden oldu", "Bir daha kimseye güvenemem", "Hayatım mahvoldu" gibi düşünceler incelenir ve daha dengeli bakış açıları geliştirilir. Öfke, kaygı ve kayıp duygularıyla baş etme becerileri üzerinde çalışılır. Sadakat çatışması yaşayan gençlerle, iki ebeveyni de sevmenin mümkün ve meşru olduğu üzerine konuşulur.

Gerektiğinde ebeveynlerle ayrı ya da birlikte görüşmeler yapılarak gencin ihtiyaçları doğrultusunda ortak bir dil oluşturulur. Gençlerle yürütülen çalışmalar hakkında ayrıntılı bilgi için ergen danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Velayet konusunda ergenin görüşü dikkate alınır mı?

Türkiye'de velayet davalarında, görüş bildirebilecek yaştaki çocukların görüşü genellikle dinlenir ve bu konuda uzman raporlarından yararlanılır. Ancak hukuki ayrıntılar her dosyada farklı olabileceği için bu konuyu bir avukatla konuşmak gerekir. Psikolojik açıdan önemli olan, gencin görüşünün sorulması ama nihai kararın yükünün ona bırakılmamasıdır.

Boşanmadan sonra gencin notları düştü, bu kalıcı mı?

Boşanma gibi büyük bir değişimin ardından dikkat ve motivasyonda geçici bir düşüş sık görülür. Ev düzeni oturdukça ve ebeveynler arasındaki gerilim azaldıkça pek çok gencin akademik performansı toparlanır. Düşüş bir dönemi aşıyorsa rehber öğretmenle iş birliği yapmak ve altta yatan duygusal yükü konuşmak yerinde olur.

Genç diğer ebeveyninin yanına gitmek istemiyorsa ne yapmalıyım?

Önce bu isteksizliğin nedenini anlamaya çalışın; bazen arkadaş programı, bazen yeni bir partnerin varlığı, bazen de gencin size sadakat duygusu bu isteksizliğin arkasında olabilir. Genç zorla gönderilmemeli, ama ilişkinin tamamen kopmasına da göz yumulmamalıdır. Güvenlikle ilgili ciddi bir endişe varsa bunu mutlaka bir uzmanla değerlendirin.

Boşanmanın ergene etkisi yıllar sonra da ortaya çıkabilir mi?

Bazı gençler süreci görece sakin geçirir, ama ilk romantik ilişkilerinde, evden ayrılırken ya da kendi evlilik kararlarını verirken eski duygular yeniden canlanabilir. Bu, gencin bir yerde "takıldığı" anlamına gelmez; yeni yaşam dönemleri eski deneyimlerin yeniden anlamlandırılmasını gerektirir. O dönemde konuşabilecek birinin olması işini kolaylaştırır.

• #boşanma
• #ergen psikolojisi
• #ortak ebeveynlik
• #aile değişimi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler