Çocuk Paylaşmıyor: Oyuncağını Vermeyen Çocuğu Zorlamalı mı?

Çocuk paylaşmıyor, misafir çocuğa oyuncağını vermiyorsa zorlamalı mı? Paylaşmanın yaşa göre gelişimi, zorlamanın etkileri ve paylaşmayı öğretmenin yolları.

Komşunuz üç yaşındaki oğluyla çaya gelmiş. Siz çayı demlerken salondan bir çığlık yükseliyor: Misafir çocuk, sizin çocuğunuzun doğum gününde aldığı dinozor setinden birini eline almış, sizinki ise bütün gücüyle geri çekiyor. "Benim! Vermem!" Komşunuz "Aman olsun, oynamasın" diyor ama yüzünüz kızarıyor. Hemen araya girip "Ayıp oluyor, ver bakayım, misafir o" diyerek oyuncağı elinden alıyorsunuz. Çocuğunuz yere yatıp ağlıyor; siz mahcup, misafir mahcup, akşam tatsız. Pek çok aile benzer bir anı yaşamıştır. Çocuk paylaşmıyor diye kaygılanmak anlaşılır bir durumdur; ama paylaşmak, zorla öğretildiğinde değil, gelişimine uygun biçimde desteklendiğinde gerçek bir beceriye dönüşür. Bu yazıda paylaşmanın yaşa göre nasıl geliştiğini, zorlamanın neden ters tepebileceğini ve bunun yerine neler yapabileceğinizi ele alıyoruz.

Çocuk Paylaşmıyor: Bu Bencillik mi?

Küçük bir çocuğun oyuncağını vermek istememesi, yetişkin gözüyle bakıldığında bencillik gibi görünebilir. Oysa gelişimsel açıdan durum oldukça farklıdır.

İki-üç yaşındaki bir çocuk için "benim" kavramı yeni keşfedilmiş ve çok değerli bir şeydir. Çocuk, ebeveyninden ayrı bir birey olduğunu fark ettiği bu dönemde, eşyaları da benliğinin bir uzantısı olarak görür. Oyuncağını vermek, onun için kendinden bir parçayı vermek gibidir. Ayrıca bu yaştaki çocuklar zaman kavramını henüz tam olarak kavrayamaz; "Biraz sonra geri alırsın" sözü, onlara "Belki hiç geri gelmeyecek" diye duyulabilir.

Paylaşma becerisi kabaca şu sırayla gelişir:

• 2 yaş civarı: Sahiplenme en yoğun hâlindedir. "Benim" kelimesi gün boyunca tekrar edilir. Bu yaşta gönüllü paylaşım beklemek gerçekçi değildir.
• 3–4 yaş: Sıra beklemeyi yetişkin desteğiyle öğrenmeye başlar. Yine de en sevdiği eşyalar konusunda direnç devam eder.
• 4–5 yaş: Ortak oyunlar arttıkça paylaşmanın oyunu daha eğlenceli hâle getirdiğini fark eder. Pazarlık yapmaya başlar: "Sen bunu al, ben şununla oynayayım."
• 6 yaş ve sonrası: Adalet kavramı belirginleşir. Çocuk başkasının duygularını daha iyi anlar ve paylaşmayı arkadaşlığın bir parçası olarak görmeye başlar.

Yani üç yaşındaki bir çocuğun dinozorunu vermemesi, onun ileride bencil bir insan olacağını göstermez. Aksine, sahiplenme duygusunun gelişmesi, paylaşmanın ön koşuludur: Ancak bir şeyin sahibi olduğunu bilen biri, onu gönüllü olarak verebilir.

Paylaşmanın yalnızca oyuncakla sınırlı olmadığını da hatırlamak gerekir. Çocuklar ebeveynin kucağını, dikkatini, anneanne evindeki salıncağı ve hatta söz sırasını da paylaşmak zorunda kalır. Bazı çocuklar oyuncak konusunda oldukça cömertken, annesinin ilgisi bir başka çocuğa yöneldiğinde çok zorlanır. Bu nedenle "çocuğum paylaşmıyor" gözlemini yaparken, neyi ve kiminle paylaşmakta zorlandığına bakmak tabloyu daha net gösterir.

Çocuklar Neden Paylaşmak İstemez?

Yaşın getirdiği gelişimsel nedenlerin yanında, çocuğun paylaşmaya direnç göstermesinin başka sebepleri de olabilir:

• Eşyanın özel bir anlamı vardır: Uyku arkadaşı olan peluş, dedesinin aldığı araba ya da kendi yaptığı bir yapboz, çocuk için sıradan bir oyuncak değildir. Yetişkinlerin de her eşyasını paylaşmadığını hatırlamak gerekir.
• Kontrol ihtiyacı: Gün boyunca pek çok kararı başkalarının verdiği küçük bir çocuk için oyuncakları üzerindeki söz hakkı, kontrol hissettiği nadir alanlardan biridir.
• Yeni kardeş: Ev hayatına yeni bir bebek katıldığında, çocuk sevginin ve ilginin bölündüğünü hisseder. Oyuncaklarını daha sıkı korumaya başlaması bu duyguyla bağlantılı olabilir. Bu süreci kardeş kıskançlığı yazımızda ayrıntılı ele aldık.
• Kendi alanının sık sık ihlal edilmesi: Geniş ailede, kalabalık bir evde büyüyen ya da sürekli "kardeşine ver" denen bir çocuk, elindekini sıkı sıkıya tutmayı öğrenebilir.
• Kaygı ve güvensizlik: Taşınma, okul değişikliği ya da ebeveyn ayrılığı gibi belirsiz dönemlerde çocuk, eşyalarını bir tür güven kaynağı olarak görebilir.

Zorla Paylaştırmak Neden İşe Yaramaz?

Misafirlikte ya da parkta çocuğun elinden oyuncağı alıp diğer çocuğa vermek, o an için sorunu çözer gibi görünür. Ancak bu yaklaşım çocuğa farkında olmadan başka şeyler öğretebilir:

• Güçlü olan alır: Çocuk, yetişkin istediğinde elindekinin alınabileceğini görür. Bir dahaki sefere kendisi de bir başkasının elinden oyuncak kapabilir; çünkü gördüğü model budur.
• Paylaşmak kayıptır: Zorla verilen her oyuncak, paylaşmayı keyifli bir deneyim değil, bir kayıp olarak kodlar. Bu da gönüllü paylaşmayı zorlaştırır.
• Duygularım önemsiz: "Ayıp, ver" cümlesi, çocuğun hissettiği öfke ve üzüntüyü yok sayar. Çocuk duygularının yanlış olduğunu öğrenir ama o duygular kaybolmaz.
• Diğer çocuk da bir şey öğrenir: Oyuncağı isteyen çocuk, ağlayarak ya da ısrar ederek istediğini alabileceğini öğrenir.

Türkiye'de bu konuda kültürel bir baskı da vardır. "Misafir çocuğa her şey verilir", "Abla olan verir", "Küçüğe ver, o anlamaz" gibi kalıplar sık duyulur. Bu sözler misafirperverlik ve cömertlik gibi değerli duygulardan beslenir; ama büyük kardeşin ya da ev sahibi çocuğun ihtiyaçlarını sürekli geri plana atmak, bu değerleri sevdirmek yerine onlara karşı bir kırgınlık yaratabilir.

Bayram ziyaretlerinde, kuzenlerin bir araya geldiği kalabalık evlerde bu baskı daha da artar. Akrabaların gözü önünde "çocuk paylaşmıyor" görüntüsü, ebeveyne kendi yetiştirme biçiminin sınava girdiği hissini verebilir. Böyle anlarda kendinize şunu hatırlatmak işe yarar: Asıl amacınız o an akrabalara iyi görünmek değil, çocuğunuza uzun vadede işe yarayacak bir beceri kazandırmaktır.

Çocuk Paylaşmıyor Diye Ne Yapmalı? Paylaşmayı Öğretmenin Yolları

"Hayır" deme hakkını da tanıyın

Paylaşmayı öğretmek, çocuğun hiçbir zaman "hayır" diyemeyeceği anlamına gelmez. Yetişkinler olarak biz de arabamızı, telefonumuzu ya da en sevdiğimiz kitabı herkese vermeyiz. Çocuğa "Bu senin oyuncağın, şu an vermek istemiyorsan sorun değil. Ama Kerem'in oynayabileceği başka bir şey bulalım" demek, hem sınırını korumayı hem de karşısındakini düşünmeyi aynı anda öğretir. Kendi sınırlarına saygı gösterildiğini deneyimleyen çocuk, ileride başkalarının sınırlarına da daha kolay saygı gösterir; ergenlikte arkadaş baskısına "hayır" diyebilmenin temeli de burada atılır.

Sıra sistemini öğretin

"Paylaş" demek yerine "sıra" kavramını kullanmak, küçük çocuklar için çok daha anlaşılırdır. "Şu an Ayşe kırmızı arabayla oynuyor. O bitirince sıra sende." Sıra, sahiplik duygusunu zedelemeden adil bir düzen sunar. Çocuk elindeki oyuncakla gerçekten oynayıp bitirdiğinde vermeyi öğrenir; bu da paylaşmanın gönüllü yanını korur.

Zamanlayıcı ya da kum saati kullanmak bu süreci somutlaştırır: "Saat çalınca sıra Ayşe'de." Böylece kararı veren ebeveyn değil, nesne olur ve tartışma azalır.

Misafir öncesi hazırlık yapın

Misafir gelmeden önce çocuğunuzla birlikte "özel" oyuncaklarını seçin ve onları başka bir odaya kaldırın. Geri kalanların ortak oyuncaklar olduğunu konuşun: "Bunlar Kerem gelince birlikte oynayacağınız oyuncaklar." Bu basit adım hem çocuğun sınırlarına saygı gösterir hem de misafirlikteki çatışmaları belirgin biçimde azaltır.

Ortak oyun fırsatları yaratın

Tek kişilik oyuncaklar yerine birlikte kullanılan malzemeler (büyük bir yapı seti, boya kalemleri ve kocaman bir kâğıt, kumda kale yapmak) paylaşmayı doğal hâle getirir. Birlikte bir kule yapan iki çocuk, aslında paylaşmayı deneyimliyordur.

Duyguyu dile getirin, empatiyi besleyin

"Bu senin çok sevdiğin araba, vermek istemiyorsun. Anlıyorum." Ardından diğer çocuğun duygusunu da görünür kılın: "Bak, Kerem de onunla oynamak istediği için üzgün görünüyor. Ne yapabiliriz?" Bu soru, çocuğa çözümün bir parçası olma fırsatı verir. Empatiyi gündelik hayatta beslemenin başka yolları için çocuğa empati öğretmek yazımıza göz atabilirsiniz.

Gönüllü paylaşımı fark edin

Çocuğunuz kendiliğinden bir şey paylaştığında bunu fark edin ve sonucunu gösterin: "Bisküvini kardeşinle paylaştın, bak nasıl sevindi." Paylaşmanın karşı tarafta yarattığı sevinci görmek, dışarıdan gelen ödüllerden çok daha güçlü bir motivasyon kaynağıdır.

Siz de paylaşın

Çocuklar paylaşmayı en çok evdeki yetişkinleri izleyerek öğrenir. "Elmamı seninle bölüşeyim mi?", "Kalemimi ödünç verebilirim" gibi gündelik paylaşımlar, paylaşmanın doğal bir şey olduğunu sözsüz biçimde öğretir. Komşuya bir tabak yemek götürmek, ihtiyacı olana kıyafet vermek gibi aile içi alışkanlıklar da bu öğrenmenin parçasıdır.

Kardeşler arasında sınırları koruyun

Büyük kardeşin bazı eşyaları yalnızca kendine ait olmalıdır. Küçük kardeşin ulaşamayacağı bir rafa ya da kutuya koymak, büyük çocuğun güvende hissetmesini sağlar. Ortak oyuncaklar için ise sıra kuralı her iki kardeşe de eşit biçimde uygulanmalıdır. "O küçük, ona ver" yerine "Sen bitirince sıra onda" demek, büyük kardeşin adalet duygusunu korur.

Parkta ve kreşte ortak dil kullanın

Kreş öğretmenleri genellikle sıra sistemini kullanır. Öğretmenle aynı dili kullanmak, çocuğun evde ve okulda tutarlı bir mesaj almasını sağlar. Parkta başka bir çocuk oyuncağınızı istediğinde, çocuğunuzun "Ben bitirince sana veririm" demesine destek olabilirsiniz; bu cümle hem sınır koyar hem de nazikçe bir söz verir.

Paylaşmak, elinden alınan bir şey olduğunda değil, kendi elleriyle verdiği bir şey olduğunda çocuğun değerine dönüşür.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Paylaşmakta zorlanmak, okul öncesi dönemde neredeyse her çocukta görülür ve çoğunlukla yaşla birlikte azalır. Ancak şu durumlarda bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Okul çağına geldiği hâlde paylaşmaya ya da sıra beklemeye hiç tahammül edemiyor, her durumda kriz çıkıyorsa
• Paylaşma anlaşmazlıkları sık sık vurma, ısırma ya da başka çocuklara zarar verme ile sonuçlanıyorsa
• Eşyalarını aşırı derecede biriktiriyor, en küçük bir nesnenin bile yerinin değişmesine yoğun tepki veriyorsa
• Arkadaşları onunla oynamak istemiyor ve bu durum çocuğu belirgin biçimde mutsuz ediyorsa
• Paylaşamama, genel bir kaygı, öfke ya da sosyal iletişim güçlüğünün parçası gibi görünüyorsa

Ebeveyn olarak kendi gözleminize de güvenin: Paylaşma sorunları son birkaç ayda belirgin biçimde artmışsa, aynı dönemde evde ya da okulda neyin değiştiğini düşünmek önemli bir ipucu verebilir. Bu davranışlar tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak çocuğun duygusal ihtiyaçlarını ve sosyal becerilerini daha bütüncül biçimde değerlendirmeye fırsat sunar.

Terapide Paylaşma Güçlüğü Nasıl Ele Alınır?

Paylaşma güçlüğü nadiren tek başına bir terapi gerekçesidir; genellikle kardeş kıskançlığı, kaygı, öfke yönetimi ya da arkadaşlık güçlükleri gibi daha geniş bir tablonun parçası olarak ele alınır.

Oyun terapisi: Oyun odasında çocuk, oyuncaklar ve terapistle kurduğu ilişki içinde sahiplenme, kontrol ve sınır kavramlarını güvenli biçimde deneyimler. Çocuk merkezli oyun terapisinde çocuğun duyguları kabul görür, sınırlar ise tutarlı biçimde korunur. Bu deneyim, çocuğun hem kendi ihtiyaçlarını hem de başkalarının sınırlarını tanımasına yardımcı olur.

Ebeveyn rehberliği: Ebeveynlerle birlikte evdeki paylaşma çatışmalarının nerede ve nasıl ortaya çıktığı incelenir; sıra sistemi, kardeşler arası adalet ve misafirlik hazırlıkları gibi somut adımlar planlanır. Ebeveynin kendi mahcubiyet duygusuyla nasıl baş edebileceği de konuşulur.

Sosyal beceri çalışması: Okul çağındaki çocuklarla müzakere etme, sıra isteme, "hayır" diyebilme ve uzlaşma bulma becerileri rol oyunlarıyla çalışılabilir.

Bu süreç hakkında daha fazla bilgi için çocuk ve oyun terapisi sayfasını inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk paylaşmayı kaç yaşında öğrenir?

Sıra beklemeyi yetişkin desteğiyle üç-dört yaş civarında öğrenmeye başlar. Gönüllü ve empatiye dayalı paylaşım ise genellikle beş-altı yaştan sonra belirginleşir. Her çocuğun hızı farklıdır; mizaç ve ailedeki deneyimler bu süreci etkiler.

Kendi oyuncağını vermiyor ama başkasınınkini almak istiyor, bu normal mi?

Okul öncesi dönemde oldukça normaldir. Çocuk henüz "benim istediğim" ile "başkasının hakkı" arasında denge kuramaz. Burada da aynı kural geçerlidir: Başkasının oyuncağı için de sıra beklenir. Kuralı her iki yönde de tutarlı uygulamak, çocuğun adalet duygusunu geliştirir.

Kreşte öğretmen paylaşmadığından şikâyetçi, ne yapmalıyım?

Öğretmenle hangi durumlarda zorlandığını konuşun: Belirli oyuncaklar mı, belirli çocuklar mı, günün belirli saatleri mi? Evde ve okulda aynı sıra dilinin kullanılması çocuğun işini kolaylaştırır. Durum kısa sürede düzelmezse, altta başka bir zorluk olup olmadığını değerlendirmek gerekebilir.

Misafir çocuk oyuncağı kırarsa ne yapmalıyım?

Önce çocuğunuzun üzüntüsünü kabul edin; sevdiği bir şeyin kırılması gerçekten üzücüdür. Misafir çocuğu suçlamadan durumu sakinleştirin, daha sonra çocuğunuzla birlikte tamir etmeyi deneyebilirsiniz. Bu deneyim, bir dahaki misafirlikte hangi oyuncakların kaldırılacağına birlikte karar vermek için iyi bir fırsattır.

• #çocuk paylaşmıyor
• #paylaşmayı öğretmek
• #sıra beklemek
• #misafirlikte çocuk

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler