Çocuk Yapma Baskısı: Ne Zaman Çocuk Sorusuyla Baş Etmek

Çocuk yapma baskısı çiftleri nasıl yıpratır? Aileden ve çevreden gelen ne zaman çocuk sorusuna verilebilecek yanıtlar ve çift olarak ortak duruş önerileri.

Düğünden üç ay sonra ilk soru geliyor, bir kına gecesinde, yarı şaka: "Eee, ne zaman müjdeyi alıyoruz?" Bir yıl sonra soru ciddileşiyor: "Hayırdır, bir sorun mu var?" İki yıl sonra kayınvalide pazar kahvaltısında iç çekiyor: "Ölmeden bir torun görsem." Komşu teyze asansörde göbeğinize bakıyor. İş yerindeki kutlamada biri "Sıra sizde" diyor. Bu sorular hiç bitmiyor ve her biri, sizin ikiniz dışında herkesin bu konuda söz sahibi olduğu hissini biraz daha güçlendiriyor. Çocuk yapma baskısı Türkiye'de evli çiftlerin büyük kısmının bir dönem karşılaştığı, ama çoğunun gülümseyerek geçiştirdiği bir yüktür. Kimileri için bu sorular sadece sinir bozucudur; kimileri içinse yıllardır süren bir tedavinin, bir düşüğün ya da henüz verilmemiş bir kararın tam ortasına saplanan bir iğnedir. Bu yazıda bu baskının nereden geldiğini, çiftleri nasıl etkilediğini ve bu sorularla kendinizi ve ilişkinizi koruyarak nasıl baş edebileceğinizi ele alıyoruz.

Çocuk Yapma Baskısı Nedir? "Ne Zaman Çocuk?" Sorusunun Bilinmeyen Yüzü

Çocuk yapma baskısı, bir çiftin çocuk sahibi olup olmama ve ne zaman olacağı konusunda aileden, akrabalardan, arkadaşlardan ya da iş çevresinden gelen beklenti, soru ve yorumlarla karşı karşıya kalmasıdır. Bu baskı farklı biçimlerde kendini gösterebilir:

• Doğrudan sorular: "Ne zaman çocuk yapacaksınız?", "Daha ne bekliyorsunuz?"
• Uyarılar: "Yaşın geçiyor", "Sonra istersin ama olmaz", "Çocuk yapmayan evlilik yürümez"
• Kıyaslar: "Kuzenin senden sonra evlendi, iki çocuğu oldu"
• Duygusal yükleme: "Ölmeden torun görmek istiyorum", "Annenin tek isteği bu"
• İma ve şakalar: Bir içecek reddedildiğinde "Yoksa?" diye bakışmalar, bebek kıyafetleri hediye edilmesi
• Pratik müdahale: Hoca, şifalı bitki, doktor önerileri; "Şu doktora git, herkes ondan olmuş"

Bu soruların çoğu iyi niyetlidir ya da en azından öyle sanılır. Soran kişi çoğu zaman merak eder, sevinç paylaşmak ister ya da kendi beklentisini dile getirir. Ancak soran için birkaç saniyelik bir cümle, cevap veren için çok daha ağır bir yük taşıyabilir.

Bu Soruyu Neden Bu Kadar Çok Duyarız?

Evlilik ve çocuk aynı paketin parçası sayılır

Türkiye'de pek çok aile için evliliğin doğal devamı çocuktur. Çocuk, bir ailenin "tamamlanması" olarak görülür. Bu yüzden çocuksuz bir evlilik, çevrenin gözünde eksik ya da geçici bir durum gibi algılanabilir.

Büyükanne ve büyükbaba olma isteği

Anne babalar için torun, kendi hayatlarının yeni bir anlamı ve devamıdır. Özellikle emekli olmuş, evi sessizleşmiş anne babalar için torun beklentisi, kendi yalnızlıklarına ve yaşlanma kaygılarına bir yanıt gibi görünür. "Ölmeden bir torun görsem" cümlesinin arkasında çoğu zaman ölüm ve yalnızlık korkusu vardır.

Sınırların belirsizliği

Geniş aile kültüründe çiftin kararları genellikle "ailenin meselesi" olarak görülür. Kimin ne zaman evleneceği, nerede oturacağı, kaç çocuk yapacağı herkesin yorum yapabileceği konular arasında yer alır. Batılı toplumlarda özel sayılabilecek bir konu, burada sofra sohbetinin parçasıdır.

Sosyal medyanın sessiz baskısı

Baskı her zaman bir soru olarak gelmez. Instagram'da arka arkaya gelen gebelik duyuruları, cinsiyet öğrenme partileri, ilk adım videoları; okul arkadaşlarının WhatsApp profil fotoğraflarında beliren bebekler... Kimse size bir şey sormasa da bu görüntüler "Herkes ilerliyor, biz geride kaldık" duygusunu besleyebilir. Bu duyguyu fark ettiğinizde, ekranda gördüğünüzün başkalarının hayatından seçilmiş anlar olduğunu hatırlamak ve gerekirse bazı hesapları bir süreliğine sessize almak işe yarayabilir.

Kadına yönelen beklenti

Bu soruların çok büyük kısmı kadına yöneltilir. Kadının yaşı, "biyolojik saati", kariyeri ve bedeni daha fazla gözlem altındadır. Erkek eşe ise çoğu zaman sadece şaka yollu bir "Hadi aslanım" denir. Bu dengesizlik, kadının baskıyı çok daha yoğun yaşamasına neden olur. Evlilik öncesinde yaşanan benzer bir baskı dönemi için evlilik baskısı yazısına da göz atabilirsiniz; pek çok çift için "Ne zaman evleniyorsun?" sorusu, düğünden hemen sonra "Ne zaman çocuk?" sorusuna dönüşür.

Çocuk Yapma Baskısı Çiftleri Nasıl Etkiler?

Bu baskı, çiftlerde hem bireysel hem de ilişkisel düzeyde iz bırakabilir:

• Kaygı ve öfke: Aile buluşmalarından önce gerginlik, sorulardan kaçmak için bahaneler üretme, buluşmalardan sonra saatlerce süren öfke
• Sosyal geri çekilme: Bayram ziyaretlerinden, düğünlerden, çocuklu arkadaşlarla buluşmalardan kaçınmak
• Çift içi gerilim: Eşlerden birinin ailesinden gelen baskının, eşler arasında suçlamaya dönüşmesi: "Annene bir şey söylesene!"
• Karar sürecinin bozulması: Çocuk sahibi olma kararının, gerçekten istenip istenmediği düşünülmeden, sırf sorular bitsin diye alınması
• Kendini yetersiz hissetme: Özellikle kadınlarda "Bir şeyler eksik mi?" sorusunun kimliğe sızması
• İlişkinin keyfinin kaybolması: Evliliğin ilk yıllarındaki keşif ve paylaşımın, sürekli dışarıdan gelen bir beklenti tarafından gölgelenmesi

Bazı çiftler bu baskı altında, aslında henüz hazır olmadıkları bir dönemde çocuk sahibi olmaya karar verir. Bu kararın ardından gelen gebelik ve bebeklik dönemi, hazırlıksız yakalanmış bir çift için çok daha zorlayıcı olabilir.

Sorunun Arkasında Görünmeyen Hikâyeler

"Ne zaman çocuk?" sorusunu soranların çoğu, karşısındaki çiftin ne yaşadığını bilmez. Oysa bu sorunun cevabı her zaman "Henüz düşünmedik" değildir. Sessizliğin ardında şu hikâyeler olabilir:

• Doğurganlık sorunları: Aylardır, belki yıllardır süren tedaviler, tüp bebek denemeleri, her ay yaşanan umut ve hayal kırıklığı
• Gebelik kayıpları: Kimseye söylenmemiş bir düşük, sessizce tutulan bir yas
• Ekonomik kaygılar: Kira, hayat pahalılığı, iş güvencesizliği, kreş masrafları karşısında "Şu anda bir çocuğa bakamayız" gerçeği
• Sağlık sorunları: Gebeliği riskli kılan bir hastalık ya da ilaç tedavisi
• Kararsızlık ya da isteksizlik: Eşlerden birinin ya da ikisinin henüz hazır olmaması ya da hiç çocuk istememesi
• Dünyaya dair kaygılar: Deprem, ekonomik belirsizlik, iklim kaygısı gibi nedenlerle bu dünyaya çocuk getirmekle ilgili derin tereddütler; bu konuda bu dünyaya çocuk getirmek yazısı fikir verebilir

Bir çiftin çocuğu yoksa, bunun nedenini sormak yerine sevgiyle beklemek, çoğu zaman en nazik tutumdur.

Diyelim ki üç yıldır tedavi gören bir çift, her bayram ziyaretinde aynı soruyla karşılaşıyor. Kadın, yeni bir tüp bebek denemesinin olumsuz sonuçlandığını öğrendiği haftanın sonunda kayınvalidesinin evine gidiyor. Sofrada bir akraba, "Siz hâlâ ne bekliyorsunuz?" diye soruyor ve masadaki herkes gülüyor. Kadın tuvalete gidip ağlıyor, sonra yüzünü yıkayıp sofraya dönüyor. Eşi o akşam ne olduğunu ancak eve dönerken arabada öğreniyor. O günden sonra çift, tedavi sürecini en yakın iki kişiyle paylaşmaya ve büyüklere "Bu konuyu artık sormamanızı rica ediyoruz" demeye karar veriyor.

Ne Zaman Çocuk Sorusuna Nasıl Yanıt Verilir?

Çocuk yapma baskısı karşısında herkes için geçerli tek bir yanıt yoktur. Soranın kim olduğu, ona ne kadar yakın olduğunuz ve o anki duygu durumunuz, vereceğiniz yanıtı belirler. Aşağıdaki seçenekleri ihtiyacınıza göre kullanabilirsiniz:

Kısa ve kapatıcı yanıtlar

Uzak akrabalar, komşular ya da iş arkadaşları için genellikle kısa bir yanıt yeterlidir:

• "Zamanı gelince sizinle de paylaşırız."
• "O bizim aramızda bir konu."
• "Şimdilik böyle çok iyiyiz."

Bu yanıtlar kaba değildir; yalnızca konunun özel olduğunu belirtir.

Yakınlar için açıklayıcı yanıtlar

Anne babalarınız gibi yakın kişilere biraz daha açık olmak isteyebilirsiniz. Ama ne kadar paylaşacağınıza siz karar verirsiniz: "Anne, bu konuyu biz de düşünüyoruz ama her soruda kendimizi baskı altında hissediyoruz. Bir gelişme olursa ilk sana söyleyeceğiz, söz." Bu tür bir cümle hem kaygıyı yatıştırır hem de sınırı belirler.

Gerçeği paylaşmak

Doğurganlık sorunu yaşıyorsanız ve paylaşmak istiyorsanız, bunu söylemek bazen soruların durmasını sağlar. "Bir süredir denemeler yapıyoruz ve bu konu bizim için çok hassas" demek, karşı tarafın empati kurmasına yardım edebilir. Ancak bunu paylaşmak zorunda değilsiniz; mahremiyetinizi korumak da tamamen meşrudur.

Sınırı net çizmek

Sorular ısrarla devam ediyorsa ve sizi yıpratıyorsa, daha kararlı bir cümle gerekebilir: "Bu konuyu konuşmak bizi üzüyor, artık sormamanızı rica ediyoruz." Bu cümleyi kurmak zor olabilir, ama ilişkinin uzun vadede sağlıklı kalmasına yardım eder.

Çift Olarak Ortak Bir Zemin Bulmak

Çocuk yapma baskısıyla baş etmenin en güçlü yolu, çiftin aynı tarafta durmasıdır. Bunun için şunları konuşmak yararlı olabilir:

• Gerçekten ne istiyoruz? Ailelerin beklentisini bir kenara bırakarak, ikiniz de çocuk sahibi olmak istiyor musunuz? Ne zaman? Hangi koşullar oluştuğunda?
• Ne kadar paylaşacağız? Tedavi, düşük ya da karar süreçleriyle ilgili bilgiyi kimlerle paylaşmak istiyorsunuz?
• Kim, kime yanıt verecek? Her eşin kendi ailesinden gelen sorulara kendisinin yanıt vermesi, gelin ya da damadın tek başına yükü taşımasını önler.
• Hangi ortamlarda nasıl davranacağız? Bayram sofrası, düğün, aile grubu gibi ortamlarda biriniz zorlanırsa diğeri nasıl destek olacak? Ortak bir işaret, konuyu değiştirme ya da erken kalkma planı belirlemek işe yarayabilir.

Eşlerden biri çocuk isterken diğeri istemiyorsa, dışarıdan gelen baskı bu iç anlaşmazlığı daha da keskinleştirebilir. Bu durumda önce kendi aranızda, dışarıdaki sesleri bir kenara bırakarak konuşmanız gerekir.

Son olarak, ilişkinizin yalnızca bu konu etrafında dönmemesine dikkat edin. Birlikte yürüyüşe çıkmak, yeni bir şehir görmek, ortak bir hobi edinmek, evliliğinizin bugünkü hâlinin de değerli olduğunu hatırlatır. Çocuğu olsun ya da olmasın, bir çift zaten bir ailedir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:

• Aile buluşmaları sizin için ciddi bir kaygı kaynağına dönüştüyse ve onlardan kaçmaya başladıysanız
• Çocuk konusunu her konuştuğunuzda eşinizle kavga ediyorsanız
• Doğurganlık tedavisi ya da gebelik kaybı sürecinde yoğun hüzün, umutsuzluk ya da öfke yaşıyorsanız
• Çocuk sahibi olma kararını gerçekten istediğiniz için mi yoksa baskı nedeniyle mi verdiğinizi ayırt edemiyorsanız
• Uyku, iştah ya da enerji düzeniniz uzun süredir bozuksa

Terapide Bu Baskı Nasıl Ele Alınır?

Çift terapisi, eşlerin çocuk konusundaki gerçek isteklerini, korkularını ve beklentilerini güvenli bir ortamda konuşmalarına alan açar. Dışarıdan gelen baskı ile çiftin kendi kararı birbirinden ayrıştırılır; her bir eşin kendi ailesiyle nasıl sınır koyabileceği birlikte planlanır.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) çerçevesinde, "Çocuk yapmazsak ailem bizi asla kabul etmez", "Çocuğu olmayan kadın eksiktir", "Bu soruya sert cevap verirsem ayıp olur" gibi düşünceler incelenir. Bu düşüncelerin kaynağı ve gerçekliği sorgulanır; daha dengeli bakış açıları ve somut iletişim becerileri geliştirilir. Zor sorulara verilecek yanıtlar seanslarda prova edilebilir.

Doğurganlık tedavisi ya da gebelik kaybı yaşayan çiftlerde terapi, bu sürecin getirdiği yası, belirsizliği ve ilişki üzerindeki yükü ele alır. Bu süreçte eşlerin birbirine destek olma biçimleri farklı olabilir; birinin konuşmak, diğerinin susmak istemesi gibi farklar terapide anlaşılır hâle gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk istemediğimizi aileye söylemeli miyiz?

Bu tamamen sizin kararınızdır ve bunun için hazır olmanız gerekmez. Bazı çiftler açıkça söylemenin soruları azalttığını, bazıları ise ailenin bu kararı kabul etmekte zorlandığını görür. Söylemeye karar verirseniz, bunu çift olarak birlikte ve sakin bir zamanda yapmak daha kolay olur.

Tüp bebek sürecindeyiz ve kimse bilmiyor. Soruları nasıl atlatabiliriz?

Kısa ve konuyu kapatan yanıtlar bu dönemde çok işe yarar. Güvendiğiniz bir iki kişiye durumu anlatmak, aile toplantılarında sizi koruyacak bir destekçi edinmenizi sağlayabilir. Bu dönemde bazı kalabalık buluşmalara katılmamak da kendinizi korumanın meşru bir yoludur.

Kayınvalidem "Ölmeden torun görmek istiyorum" diyor ve suçluluk hissediyorum. Ne yapmalıyım?

Onun isteğini anlamak ile o isteği yerine getirmek zorunda olmak farklı şeylerdir. Bu cümlenin arkasındaki yalnızlık ve yaşlanma kaygısını görebilir, ona başka yollarla ilgi gösterebilirsiniz. Ancak çocuk sahibi olma kararı, bir başkasının duygusal ihtiyacını karşılamak için verilecek bir karar değildir.

Arkadaşlarım hep çocuklarından bahsediyor, kendimi dışlanmış hissediyorum. Bu normal mi?

Evet, yaşam evreleri farklılaştığında arkadaşlıklarda böyle mesafeler oluşabilir. Duygularınızı yakın bir arkadaşınızla paylaşmak, çocuk konusunun dışında ortak ilgi alanları bulmak ya da sizinle benzer dönemde olan kişilerle bağ kurmak bu hissi hafifletebilir.

• #çocuk sahibi olmak
• #aile baskısı
• #evlilik
• #çift ilişkisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler