Üniversite mezunu kadın işsizliği Çorum'un da içinde olduğu bölgede belirgin. Verilerle bekleme döneminin ruh sağlığına etkisini ve baş etme yollarını okuyun.
Dört yıl boyunca vize, final, staj ve bitirme projesiyle geçen bir hayat; ardından mezuniyet töreni, kep atma, aile fotoğrafları... Ve sonra uzun bir sessizlik. Sabahları ilan sitelerine bakmak, gönderilen başvurulardan dönüş beklemek, akrabaların "Hâlâ bir şey çıkmadı mı?" sorusuna her seferinde farklı bir cevap aramak. Üniversite mezunu kadın işsizliği, Çorum'un da içinde yer aldığı Orta Karadeniz'de dikkat çekici bir boyutta. Mek'in (2023) TÜİK verilerine dayanan çalışmasına göre TR83 bölgesinde (Samsun, Tokat, Çorum, Amasya) 2021'de yükseköğretim mezunu kadınların yaklaşık beşte biri işsizdi; aynı eğitimdeki erkeklerde bu oran on dörtte bir civarındaydı. Bu yazıda bu farkın arkasındaki olası etkenlere ve en önemlisi diplomasıyla "bekleme odasında" kalan genç kadınların yaşadığı psikolojik sürece odaklanacağım.
Üniversite Mezunu Kadın İşsizliği: Bölge Verileri Ne Söylüyor?
Çorum için cinsiyete ve eğitim düzeyine göre ayrılmış işsizlik verisi il düzeyinde yayımlanmıyor. Bu nedenle en yakın gösterge, Çorum'un dahil olduğu TR83 bölgesi.
Eğitimli kadınlar ile erkekler arasındaki fark. Mek'in (2023) çalışmasına göre 2021'de TR83'te yükseköğretim mezunu kadınların işsizlik oranı yüzde 19,9, erkeklerinki yüzde 7,3. Yani bölgede üniversite mezunu bir kadının işsiz olma olasılığı, aynı eğitimdeki bir erkeğin yaklaşık 2,7 katı. Türkiye genelinde yükseköğretim mezunu kadınların işsizlik oranı yüzde 16,8; bölgedeki oran bunun üzerinde.
Genç kadınlar daha çok etkileniyor. Aynı çalışmaya göre TR83'te 15–24 yaş grubundaki kadınların işsizlik oranı yüzde 24, aynı yaştaki erkeklerin yüzde 12,4. Türkiye'de 15–24 yaş kadın işsizliği yüzde 28,7.
Genel tablo ise farklı görünüyor. Bölgede tüm eğitim düzeylerinde kadın işsizliği yüzde 9,4 ile Türkiye'nin (yüzde 14,7) altında. TÜİK'in İstatistiklerle Kadın 2022 bültenini aktaran kaynaklara göre TR83'te kadın istihdam oranı yüzde 33,8 ile 26 bölge içinde üçüncü en yüksek. Ancak bu yüksek oranı önemli ölçüde tarımdaki ücretsiz aile işçiliği taşıyor; istihdamdaki kadınların yüzde 54'ü lise altı eğitimli, yüzde 11'i okuma yazma bilmiyor.
Eğitim, katılımı artırıyor. TÜİK'in İstatistiklerle Kadın 2024 bültenine göre Türkiye'de yükseköğretim mezunu kadınların işgücüne katılma oranı yüzde 68,9; lise altı eğitimli kadınlarda bu oran yüzde 26,8. Yani üniversite mezunu kadınlar çalışmak istiyor ve iş arıyor; sorun isteksizlikte değil, istek ile olanak arasındaki boşlukta.
Girişimcilikte de fark var. Hitit Üniversitesi'nde yapılan bir yüksek lisans tezine (Özdilli, 2024) göre 2022'de Çorum Ticaret ve Sanayi Odası kayıtlarında kadınlar ortakların yaklaşık yüzde 12'sini, yetkililerin yaklaşık yüzde 15'ini oluşturuyordu.
Kısacası tablo şunu söylüyor: bölgede kadınlar tarlada ve evde çalışıyor; ancak eğitim alıp nitelikli bir işe girmek isteyen kadınların önünde ciddi bir eşik var.
Bu verileri okurken nelere dikkat etmeli?
- Eğitim düzeyine göre kadın işsizliği verisi Çorum'a değil, dört ili kapsayan TR83 bölgesine ait. Çorum'un kendi değeri bundan farklı olabilir.
- Veriler 2021 yılına ait. Ekonomik koşullar değiştikçe oranlar da değişir.
- İşsizlik oranı yalnızca iş arayanları kapsar. İş bulma umudunu yitirip aramayı bırakan kadınlar bu orana girmez; bu nedenle gerçek tablo daha geniş olabilir.
- Rakamlar bir eğilim gösterir; tek tek kadınların hikâyelerini, tercihlerini ve koşullarını anlatmaz.
Diploma Neden İşe Dönüşmüyor? Olası Yapısal Etkenler
Bu farkı tek bir nedene bağlamak mümkün değil. Yine de bölge verileri birkaç olası etkene işaret ediyor.
İş olanaklarının yapısı. Bölgede istihdamın önemli bir kısmı tarım ve imalat sanayiinde. Bu sektörlerde üniversite mezunu kadınlara uygun pozisyonlar sınırlı olabilir. Hizmet sektörü ve beyaz yakalı işler büyükşehirlerde daha çeşitli.
Hareketlilik kısıtları. Erkekler iş için başka bir şehre gitmeyi daha kolay göze alabiliyor. Genç kadınlar için ise aile beklentileri, evlilik planları ya da güvenlik kaygıları başka bir şehre taşınmayı zorlaştırabiliyor. Bu da iş arama alanını daraltıyor.
Bakım sorumlulukları. TÜİK'in 2023 verilerine göre Türkiye'de 3 yaşından küçük çocuğu olan 25–49 yaş arası kadınların istihdam oranı yüzde 27,1; erkeklerde yüzde 90,1. Evlilik ve çocukla birlikte bakım yükü büyük ölçüde kadına kalıyor ve işgücü piyasasına giriş ertelenebiliyor.
Toplumsal cinsiyet beklentileri. Bir il düzeyi çalışmasında Çorum, cinsiyet eşitsizliği endeksinde 81 il içinde 47. sırada gösteriliyor (OKA Bölge Planı'nda aktarılan bir çalışmaya göre, 2022). Kadının çalışmasının "ek gelir" olarak görülmesi ya da bazı mesleklerin "kadına uygun değil" diye tanımlanması, seçenekleri daraltabilir.
Sosyal ağlar. Küçük şehirlerde işe girişte tanıdık ve referans ağları önemli rol oynar. Özdilli'nin (2024) tezi de Çorum'da kadınların girişimci olma olasılığını "gruplar ve ağlar" türünden sosyal sermayenin artırdığını buldu. Bu ağlara erişimi sınırlı olan kadınlar dezavantajlı kalabilir.
Bu etkenlerin hiçbiri tek başına belirleyici değildir ve her kadının hikâyesinde farklı bir ağırlıkla yer alır. Olumlu gelişmeler de var. OKA'nın kadın istihdamına yönelik programları ve Çorum OSB ile birlikte yürütülen kaynakçılık eğitimleri gibi uygulamalar, kadınların daha önce "erkek işi" sayılan alanlara girişine kapı aralıyor.
Üniversite Mezunu Kadın İşsizliği Psikolojik Olarak Nasıl Yaşanır?
İşsizlik yalnızca ekonomik bir durum değildir; kişinin kendisine, geleceğine ve çevresine bakışını derinden etkiler. Üniversite mezunu kadınlar için bu deneyimin kendine özgü katmanları vardır.
"Bunca emek boşa mı gitti?" duygusu
Yıllarca ders çalışmış, sınavlarla, harçlarla, yurt hayatıyla mücadele etmiş biri için mezuniyetin ardından gelen belirsizlik, emeğin karşılıksız kaldığı hissini doğurabilir. Bu his zamanla hayal kırıklığına ve öfkeye dönüşebilir.
Öğrenilmiş çaresizlik
Her olumsuz dönüş ya da hiç dönmeyen başvuru, "ne yaparsam yapayım sonuç değişmeyecek" inancını güçlendirebilir. Psikolojide öğrenilmiş çaresizlik olarak bilinen bu durum, kişinin aramayı bırakmasına ve fırsatları görmemesine yol açabilir.
Kimlik ve özgüven sarsıntısı
Üniversite yıllarında "öğrenci" kimliği gündelik hayata bir yapı ve anlam verir. Mezuniyetle bu kimlik sona erer, ama yerine "çalışan" kimliği gelmez. Arada kalan kişi kendini tanımlamakta zorlanabilir: "Ben neyim şimdi?"
Aile ve çevre baskısı
Küçük şehirlerde herkes herkesi tanır. Komşuların, akrabaların soruları iyi niyetli olsa bile utanç ve yetersizlik duygusunu derinleştirebilir. Bazı genç kadınlar için işsizlik dönemi, evlilik konusunda artan baskıyla da iç içe geçer: "İş bulamadıysan bari evlen."
Ekonomik bağımlılık
Eğitimini tamamlamış bir yetişkin olarak hâlâ aileden harçlık almak, özerklik duygusunu zedeler. Kendi kararlarını verme, kendi hayatını kurma isteği ile ekonomik bağımlılık arasındaki gerilim kaygıyı artırabilir.
Hayatı askıya almak
Bekleme dönemi uzadıkça pek çok genç kadın hayatının başka alanlarını da "iş bulunca" sonrasına erteler: ayrı eve çıkmak, bir hobiye başlamak, tatile gitmek, hatta arkadaşlarla buluşmak. "Önce iş, sonra hayat" düşüncesi anlaşılırdır; ama bu erteleme, keyif ve anlam kaynaklarını da kurutur. Böylece bekleme odası yalnızca iş açısından değil, hayatın bütünü açısından daralmaya başlar. Oysa iş aranırken de anlamlı bir hayat kurulabilir ve bu, iş arama sürecine gereken enerjiyi de besler.
Kıyaslama tuzağı
Sosyal medyada iş bulan, yurt dışına giden ya da büyükşehirde kariyer yapan arkadaşların paylaşımları, "herkes ilerliyor, bir ben yerimde sayıyorum" duygusunu güçlendirebilir. Mezuniyet sonrası iş bulamamanın duygusal etkilerini mezun olup iş bulamamak yazısında da ele almıştım.
Bu duygular uzun sürdüğünde depresif belirtilere, uyku sorunlarına ve sosyal geri çekilmeye yol açabilir. İşsizliğin genel psikolojik etkilerini merak ediyorsanız işsizlik psikolojisi yazısına göz atabilirsiniz.
Bekleme Odasından Çıkmak İçin Pratik Öneriler
Diyelim ki Hitit Üniversitesi'nden mezun olmuş, Osmancık'ta ailesiyle yaşayan yirmi dört yaşında bir kadın, bir buçuk yıldır kendi alanında iş arıyor. Günleri birbirine benzemeye başlamış, arkadaşlarıyla görüşmeyi azaltmış, akşamları uyuyamıyor. Böyle bir durumda işe yarayabilecek adımlar şunlar olabilir:
- Güne yapı kazandırın. İş aramak bir iş gibi ele alınabilir: belirli saatlerde başvuru, belirli saatlerde beceri geliştirme, belirli saatlerde dinlenme. Yapı, belirsizliğin yarattığı dağınıklığı azaltır.
- Küçük ve kontrol edilebilir hedefler koyun. "İş bulmak" sizin tam kontrolünüzde değildir; ama "bu hafta beş başvuru yapmak" ya da "bir sertifika programına kaydolmak" kontrolünüzdedir.
- Becerilerinizi canlı tutun. Çevrim içi kurslar, gönüllü çalışmalar, staj ya da yarı zamanlı işler hem özgeçmişinizi güçlendirir hem de kendinizi işe yarar hissetmenizi sağlar.
- Ağınızı genişletin. Mezunlar derneği, meslek odaları, kalkınma ajansının programları ve kadın kooperatifleri gibi yapılar hem iş bağlantısı hem sosyal destek sağlayabilir.
- Çevreye bir cevabınız olsun. "Şu alanlarda başvuru yapıyorum, şu kursa devam ediyorum" gibi kısa ve net bir cümle, her soruda yeniden savunmaya geçme yükünü azaltır.
- Ailenizle beklentileri konuşun. Ekonomik katkı, ev içi sorumluluklar ve zaman çizelgesi hakkında açık bir konuşma, sessiz gerginlikleri önler.
- Kıyaslamayı sınırlayın. Sosyal medyaya ayırdığınız zamanı azaltmak ve kendi ilerlemenizi kendi geçmişinizle karşılaştırmak, kendinize karşı daha adil olmanızı sağlar.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
İş arama sürecinde moral bozukluğu, kaygı ve öfke yaşamak doğaldır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir:
- Umutsuzluk ve değersizlik duyguları haftalardır sürüyor ve giderek ağırlaşıyorsa
- İş aramayı tamamen bıraktıysanız ve bunun nedeni "nasılsa olmayacak" düşüncesiyse
- Uyku ve iştah düzeniniz belirgin biçimde değiştiyse
- Arkadaşlarınızdan ve sosyal hayattan uzaklaştıysanız
- Aileyle gerginlikler sürekli hâle geldiyse
- İş görüşmeleri öncesinde yoğun kaygı ve panik belirtileri yaşıyorsanız
- Yaşamın anlamsız olduğuna dair düşünceler sıklaştıysa
Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız bu bir acil durumdur; vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Terapide İş Arama Süreci ve Değersizlik Duygusu Nasıl Ele Alınır?
Terapi işsizliği ortadan kaldıramaz; ama bu dönemi daha az yıpranarak geçirmeye ve iş arama sürecinde daha etkili olmaya yardımcı olabilir.
Bilişsel davranışçı terapi (BDT) çerçevesinde "Ben yeterince iyi değilim", "Kimse beni işe almaz", "Ailemi hayal kırıklığına uğrattım" gibi otomatik düşünceler belirlenir ve gerçekçilikleri birlikte değerlendirilir. Davranışsal etkinleştirme ile günlük hayata anlam ve ustalık hissi veren etkinlikler eklenir. İş görüşmesi kaygısı yaşayanlar için kaygı yönetimi ve prova çalışmaları da bu sürecin parçası olabilir.
Şema terapi bakış açısıyla, "başarısızlık" ya da "kusurluluk" şemaları güçlü olan kişilerde her olumsuz dönüş, çocukluktan gelen derin bir "yetersizim" inancını tetikleyebilir. Bu şemaları fark etmek, işsizliği kişisel bir değer yargısına dönüştürmeden yaşamaya yardımcı olur.
Bazı danışanlarla çalışırken aile ile sınır koyma ve kendi hayat planını savunma becerileri de gündeme gelir. Bireysel terapi bu dönemde kişinin kendi değerini iş durumundan ayırabilmesi için güvenli bir alan sunar. Ben de Çorum'da yüz yüze ve online görüşmelerle çalışıyorum.
Sıkça Sorulan Sorular
Çorum'da üniversite mezunu kadınların işsizlik oranı ne kadar?
Bu veri il düzeyinde yayımlanmıyor. Çorum'un da içinde olduğu TR83 bölgesinde, Mek'in (2023) TÜİK verilerine dayanan çalışmasına göre 2021'de yükseköğretim mezunu kadınların işsizlik oranı yüzde 19,9, erkeklerinki yüzde 7,3 idi.
Uzun süre iş bulamamak depresyona yol açar mı?
Uzun süreli işsizlik depresyon için bir risk etkenidir, ancak herkes depresyon yaşamaz. Sosyal destek, günlük yapı ve umudu canlı tutan küçük adımlar koruyucu olabilir. Belirtiler haftalarca sürüyorsa bir uzmandan değerlendirme almak faydalıdır.
Ailemin sürekli iş sorması beni çok geriyor, ne yapabilirim?
Ailenizin sorularının çoğu zaman kaygıdan ve ilgiden kaynaklandığını hatırlamak yardımcı olabilir. Onlara düzenli ve kısa bilgi vermek, hangi tür desteğe ihtiyaç duyduğunuzu açıkça söylemek ve hangi soruların sizi incittiğini sakin bir dille paylaşmak gerginliği azaltabilir.
İş bulamadığım için kendi alanım dışında bir işe girmeli miyim?
Bu kişisel bir karardır ve tek bir doğru cevabı yoktur. Alan dışı bir iş ekonomik bağımsızlık, sosyal temas ve günlük yapı sağlayabilir; aynı zamanda kendi alanınızdaki aramayı sürdürmenize engel olmayabilir. Kararı verirken değerlerinizi, maddi ihtiyaçlarınızı ve uzun vadeli hedeflerinizi birlikte tartmak yardımcı olur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
