Depresyonda İştahsızlık ve Aşırı Yeme: İştah Neden Değişir?

Depresyonda iştahsızlık da aşırı yeme de görülebilir. İştah neden değişir, kilo değişimi ne zaman önemlidir, öğünler nasıl korunur? Yazıyı okuyun.

Ankara'da tek başına yaşayan yirmi dokuz yaşında bir mühendis düşünün. Son iki aydır buzdolabını açtığında içindekilere bakıp kapatıyor. Gün boyu birkaç kraker, akşam bir bardak çayla geçiştiriyor. Annesi telefonda "Sesin çok cılız geliyor, yemek yiyor musun?" diye sorduğunda "Yiyorum anne" diyor. Aynı şehirde bir başkası ise tam tersini yaşıyor: Gece yarısı mutfağa gidip ne yediğini tam fark etmeden bir paket bisküviyi bitiriyor, sabah kendine kızıyor. İki tablo birbirinin zıttı gibi görünse de aynı kökten beslenebilir. Depresyonda iştahsızlık da, iştahın artması da sık görülen değişimlerdir. Bu yazıda iştahın depresyonda neden değiştiğini, hangi belirtilerin dikkat gerektirdiğini ve beslenmeyi korumak için atabileceğiniz küçük ama işe yarayan adımları anlatıyorum.

Depresyon İştahı Nasıl Etkiler?

İştah yalnızca midenin boş olup olmadığıyla ilgili değildir. Ne zaman acıktığımız, neyi canımızın istediği, yemekten ne kadar keyif aldığımız; beynin ödül, stres ve enerji düzenleme sistemlerinin ortak ürünüdür. Depresyon bu sistemlerin hepsini etkilediği için iştahın da değişmesi şaşırtıcı değildir.

Depresyon tanı ölçütlerinde iştah ve kilo değişimi iki yönlü olarak yer alır: Bazı kişilerde iştah belirgin biçimde azalır ve kilo kaybı görülür; bazılarında ise iştah artar, özellikle tatlıya ve hamur işine yönelim belirginleşir ve kilo alımı olur. Aynı kişi farklı depresif dönemlerde farklı tablolar da yaşayabilir.

Bu değişimin bir önemi daha var: İştah, ruh halinin en somut göstergelerinden biridir. Kişi bazen kendi duygusal durumunu fark etmeden, "Son zamanlarda hiçbir şey yiyesim gelmiyor" ya da "Akşamları kendimi durduramıyorum" diye anlatır. Bu cümleler, değerlendirmede önemli ipuçlarıdır.

Üstelik iki uç aynı gün içinde de görülebilir. Sabah boğazından bir şey geçmeyen, öğlen yemeğini atlayan biri, akşam saatlerinde açlık ve yorgunluğun birleşmesiyle kontrolsüz biçimde yiyebilir. Ardından gelen pişmanlık, ertesi sabah "Bugün hiç yemeyeceğim" kararını doğurur ve döngü yeniden başlar. Bu yüzden iştah değişimini değerlendirirken yalnızca ne kadar yendiğine değil, günün hangi saatinde ve hangi duyguyla yendiğine de bakmak gerekir.

Depresyonda İştahsızlık Neden Olur?

İştahın azalmasının arkasında birkaç mekanizma birlikte çalışır.

Yemekten alınan keyfin azalması

Depresyonun temel belirtilerinden biri, daha önce keyif veren şeylerden zevk alamamaktır. Yemek de bu şeylerden biridir. En sevdiğiniz yemek bile tatsız, "karton gibi" gelebilir. Yemek bir keyif olmaktan çıkıp bir yük haline geldiğinde, onu atlamak kolaylaşır.

Stres sisteminin etkisi

Yoğun stres ve kaygı, vücudu bir tür alarm durumuna sokar. Bu durumda sindirim geri plana düşer; mide düğümlenir, boğaz tıkanır gibi olur, bulantı hissedilebilir. Depresyona kaygı da eşlik ediyorsa, iştahsızlık daha belirgin olabilir.

Enerji ve motivasyon kaybı

Yemek yemek bir dizi küçük adım gerektirir: alışveriş yapmak, hazırlamak, pişirmek, sofraya oturmak, bulaşığı yıkamak. Depresyonda bu adımların her biri ağır gelebilir. Kişi aslında açtır, ama yemek hazırlamak gözünde büyüdüğü için öğünü geçiştirir. Bu durum özellikle yalnız yaşayanlarda belirgindir. Duş almak, ev işleri gibi diğer öz bakım alanlarındaki zorlanmaları depresyonda kendine bakamamak yazısında ele alıyorum.

Değersizlik ve "hak etmeme" düşünceleri

Bazı kişilerde yemek yemek, kendine bakmanın bir biçimi olarak algılanır ve "Ben buna değmem" düşüncesiyle birlikte ihmal edilir. Bu, özellikle kendine yönelik yoğun eleştirinin olduğu depresyonlarda görülebilir.

Depresyonda İştah Neden Artar?

İştahın artması da depresyonun en az iştahsızlık kadar yaygın bir yüzüdür; ama genellikle daha az konuşulur, çünkü kişi bunu bir irade sorunu olarak görüp utanır.

Yemek bir duygu düzenleme aracına dönüştüğünde

Tatlı, hamur işi ve yağlı yiyecekler, beynin ödül sistemini hızlı ve kısa süreli olarak uyarır. Çökkün bir ruh halinde bu kısa rahatlama çok çekici gelir. Yemek, boşluğu, yalnızlığı ya da can sıkıntısını birkaç dakikalığına bastırır. Ardından gelen suçluluk ve pişmanlık ise ruh halini daha da aşağı çeker ve döngü yeniden başlar. Bu örüntüyü daha ayrıntılı tanımak isterseniz duygusal yeme yazısına göz atabilirsiniz. Duygusal yemenin herkeste zaman zaman görülebileceğini, ama depresyonla birlikte sıklaştığında ayrıca ele alınması gerektiğini de eklemek isterim. Burada sorun tek başına yemek değil, yemeğin üstlendiği görevdir.

Yorgunluk ve hızlı enerji arayışı

Depresyondaki yorgunluk, bedeni hızlı enerji veren yiyeceklere yönlendirebilir. Özellikle uykunun bozulduğu dönemlerde, açlık ve tokluk sinyallerini düzenleyen sistemler de etkilenir; kişi daha sık acıkır ve daha zor doyar.

Akşam ve gece saatleri

İştah artışı genellikle günün belirli saatlerinde yoğunlaşır. Gündüz iş ya da sorumluluklarla bir şekilde geçen gün, akşam yalnız kalındığında ağırlaşır. Televizyonun karşısında ya da telefonda gezinirken yenen atıştırmalıklar, o boşluğu doldurmanın bir yoluna dönüşür.

İştah, çoğu zaman midenin değil, günün nasıl geçtiğinin sesidir.

İştah Değişiminin Günlük Hayattaki Yansımaları

İştah ve kilo değişimi yalnızca bireysel bir deneyim değildir; çevremizdeki insanlar da bunu fark eder ve çoğu zaman yorum yapar. Türkiye'de sofra, sevginin ve aidiyetin önemli bir ifadesidir. Bu yüzden iştahsız biri sık sık "Bir lokma bir şey ye", "Bu kadar az yenir mi?" ısrarlarıyla karşılaşır. Bu ısrarlar sevgiden kaynaklansa da kişide baskı ve suçluluk yaratabilir.

Kilo değişimi de görünür bir konudur. Bayram ziyaretlerinde, düğünlerde ya da aile sofralarında "Ne kadar zayıflamışsın, hasta mısın?" ya da "Maşallah, kilo almışsın" gibi yorumlar, zaten kendini kötü hisseden birinin yaralarına dokunabilir. Kişi bu yüzden aile toplantılarından kaçmaya, yalnız yemeye başlayabilir; bu da yalnızlığı artırır.

Yalnız yaşayanlarda durum farklı bir biçimde ağırlaşır. Kimse sofraya çağırmadığında öğünler kolayca kaybolur. Paket servis uygulamaları, hazır yiyecekler ve düzensiz saatler, hem iştahsızlığı hem de aşırı yemeyi kolaylaştırır. Hayat pahalılığının mutfak alışverişini zorlaştırdığı dönemlerde ise beslenme kalitesi daha da düşebilir; ucuz ve doyurucu ama besleyiciliği düşük yiyecekler öne çıkar.

Yakınlar sofrada nasıl destek olabilir?

Depresyondaki bir yakınınızın tabağına bakıp "Hiç yemedin" demek, iyi niyetli olsa da kişinin üzerindeki baskıyı artırır. Onun yerine sofrada yemek konusunu merkeze koymadan, sohbeti başka yöne taşımak daha rahatlatıcıdır. Sevdiği bir yemeği az miktarda hazırlamak, "Ye" demek yerine "Ben çay koyuyorum, yanına bir dilim ekmek peynir ister misin?" gibi küçük ve seçenek sunan teklifler yapmak işe yarar. Kilo ve beden üzerine yorumlardan, özellikle başkalarının yanında, kaçınmak gerekir. Aşırı yemeyle zorlanan biri için de aynı ilke geçerlidir: Eleştiri ve yasaklar yerine birlikte yapılan bir akşam yürüyüşü, sofrada geçirilen sakin ve ekransız bir akşam yemeği çok daha destekleyicidir.

Depresyonda İştahsızlık ve Aşırı Yemeyle Baş Etmek

Depresyonda iştahsızlık yaşayan biri için de, iştahı artmış biri için de temel ilke aynıdır: düzen ve şefkat.

Depresyonda beslenmeyi düzenlemek için iştahın geri gelmesini beklemek genellikle işe yaramaz. Burada da davranış önce gelir; iştah ve keyif çoğu zaman sonra gelir.

İştahsızlık için

• Açlığa göre değil, saate göre yiyin. Gün içinde üç ana ve bir iki ara öğün için sabit saatler belirleyin ve telefonunuza hatırlatıcı kurun. Açlık sinyalleri zayıfladığında saat bir yol gösterici olur.
• Küçük porsiyonlarla başlayın. Dolu bir tabak gözünüzü korkutabilir. Küçük bir tabağa az miktarda yemek koymak, "Bunu bitirebilirim" hissi yaratır.
• Zahmetsiz yiyecekler listesi hazırlayın. Yoğurt, peynir, yumurta, simit, meyve, kuruyemiş, haşlanmış nohut gibi hazırlaması kolay ve besleyici seçenekleri evde bulundurun. Yemek yapmaya gücünüzün yetmediği günler için hazır bir "B planı" olsun.
• Sıvıları ihmal etmeyin. Katı yiyecek boğazınızdan geçmiyorsa çorba, ayran, süt gibi sıvı seçenekler başlangıç olabilir. Su içmeyi de takip edin.
• Yalnız yemek zorunda kalmayın. Mümkünse haftada birkaç öğünü bir yakınınızla, bir arkadaşınızla ya da aile sofrasında yiyin. Paylaşılan sofra, yemeği yeniden sosyal ve anlamlı bir deneyime dönüştürebilir.

Aşırı yeme için

• Kendinizi cezalandırmayın. Sert diyetler ve aç kalma, akşam saatlerinde kontrolün daha da kaybolmasına yol açabilir. Düzenli öğünler, aşırı yeme ataklarını azaltmanın temelidir.
• Tetikleyici saatleri fark edin. Bir hafta boyunca ne zaman, ne yediğinizi ve o anda nasıl hissettiğinizi not edin. Çoğu kişi aşırı yemenin belirli saatlerde ve belirli duygularla, örneğin yalnızlık ya da can sıkıntısıyla birlikte geldiğini fark eder.
• Duraklama alanı yaratın. Mutfağa yöneldiğinizde kendinize "Şu an aç mıyım, yoksa başka bir şeye mi ihtiyacım var?" diye sorun. Bazen bir arkadaşı aramak, kısa bir yürüyüş ya da sıcak bir duş, yemeğin sağladığı rahatlamanın yerini alabilir.
• Ortamı düzenleyin. Atıştırmalıkları göz önünden kaldırmak, yemeği tabakta ve masada yemek, ekran karşısında paketten yemekten kaçınmak, farkında olmadan yeme miktarını azaltır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

İştah değişimi tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmana ve gerektiğinde bir hekime başvurmak önemlidir:

• Kısa sürede belirgin ve istemsiz kilo kaybı ya da kilo alımı varsa
• Günlerdir neredeyse hiç yemek yiyemiyor ya da yeterince sıvı alamıyorsanız
• İştah değişimine çökkünlük, keyif alamama, umutsuzluk ya da yoğun yorgunluk eşlik ediyorsa
• Kontrol edemediğiniz yeme atakları ve ardından kusma, aşırı egzersiz ya da aç kalma gibi telafi davranışları varsa
• Kilonuz ve bedeninizle ilgili düşünceler gününüzün büyük kısmını kaplıyorsa
• Yaşamın anlamsız olduğu, ölmek ya da kendinize zarar vermek gibi düşünceler aklınızdan geçiyorsa; böyle bir durumda kendinizi güvende hissetmiyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın

İştah ve kilo değişimine yol açabilen tiroit sorunları, şeker hastalığı ya da sindirim sistemi hastalıkları gibi bedensel durumların dışlanması için hekim değerlendirmesi de önemlidir. Kullandığınız bir ilaç iştahınızı etkiliyor olabilir; bu durumda ilacınızı kendi başınıza bırakmak yerine hekiminizle konuşun.

Terapide İştah Değişimi Nasıl Ele Alınır?

Terapide iştah değişimi, depresyonun genel tablosunun bir parçası olarak ele alınır. Bilişsel davranışçı terapide önce bir yeme ve ruh hali kaydı tutulur; hangi saatlerde, hangi duygularla ve hangi düşüncelerle yemenin azaldığı ya da arttığı görünür hale getirilir.

İştahsızlık ön plandaysa, düzenli öğün planı davranışsal aktivasyonun bir parçası olarak gündeme gelir. Yemek hazırlamayı kolaylaştıracak küçük adımlar planlanır, sofra yeniden sosyal bir etkinlik olarak hayata eklenmeye çalışılır. "Buna değmem", "Yesem ne olacak" gibi düşünceler incelenir.

Aşırı yeme ön plandaysa, yemeğin hangi duygusal ihtiyacı karşıladığı birlikte araştırılır. Yalnızlık, boşluk ya da öfke gibi duygularla baş etmenin başka yolları geliştirilir. Kendini suçlama ve sert diyet döngüsünün yerine daha şefkatli ve düzenli bir yaklaşım kurulmaya çalışılır. Yeme bozukluğu belirtileri varsa, değerlendirme ve tedavi planı buna göre şekillenir; gerektiğinde bir hekim ve diyetisyenle iş birliği yapılır.

Depresyonla ilişkili bireysel çalışmalar hakkında depresyon ve duygu durumu sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

İştahım hiç yokken kendimi yemeye zorlamalı mıyım?

Büyük porsiyonlarla kendinizi zorlamak yerine düzenli saatlerde küçük miktarlar yemek daha uygulanabilir bir yoldur. Kolay sindirilen ve besleyici seçenekler başlangıç için uygundur. Günlerdir neredeyse hiç yiyemiyorsanız bir hekime başvurmanız önemlidir.

Depresyonda kilo almak normal mi?

Depresyonun bazı biçimlerinde iştah artışı ve kilo alımı sık görülür. Bu bir irade zayıflığı değil, depresyonun bedendeki yansımalarından biridir. Ruh hali düzeldikçe yeme düzeni de çoğu zaman dengelenir; bu süreçte kendinizi cezalandırmak yerine düzenli öğünlere odaklanmak daha yararlıdır.

Akşamları tatlı krizlerim neden artıyor?

Akşam saatleri, gün içinde bastırılan yorgunluğun ve duyguların yüzeye çıktığı zamanlardır. Tatlı ise kısa süreli bir rahatlama sağlar. Gün içinde öğün atlamamak, akşam için başka küçük rahatlama yolları planlamak ve bu saatlerdeki duygularınızı fark etmek krizleri azaltmaya yardımcı olabilir.

Depresyonda iştahsızlık ne zaman tehlikeli hale gelir?

Kısa sürede belirgin kilo kaybı, sıvı alımının da azalması, baş dönmesi, halsizlikten ayakta duramama ya da günlerce neredeyse hiç yemek yiyememe durumlarında beklemeden bir hekime başvurulmalıdır. Bu tablolar bedensel sağlığı doğrudan etkileyebilir.

• #depresyonda iştahsızlık
• #depresyonda aşırı yeme
• #iştah değişimi
• #kilo değişimi
• #beslenme ve ruh hali

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler