Diyalektik Davranış Terapisi (DBT) Nedir? Temel Beceriler ve Uygulama

Diyalektik davranış terapisi (DBT) nedir, kimler için geliştirildi? Farkındalık, sıkıntıya dayanma, duygu düzenleme ve ilişki becerilerini örneklerle okuyun.

Bazı insanlar için duygular yavaş yavaş yükselen bir dalga gibi değil, bir anda vuran bir fırtına gibidir. Küçük bir mesajın geç yanıtlanması saatler süren bir panik ve öfkeye dönüşür, bir eleştiri günlerce süren bir çöküşe yol açar. Ardından gelen pişmanlık da en az ilk duygu kadar yakıcıdır. Eğer bu tarif size tanıdık geliyorsa, "Bende bir şey bozuk" diye düşünmüş olabilirsiniz. Diyalektik davranış terapisi, tam da bu kadar yoğun duygularla yaşayan insanların, duygularını yok etmeden onlarla baş edebilmesi için geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Bu yazıda DBT olarak da bilinen bu yöntemin nasıl ortaya çıktığını, "diyalektik" kelimesinin ne anlama geldiğini, dört temel beceri alanını ve gündelik hayatta deneyebileceğiniz bazı becerileri anlatıyoruz.

Diyalektik Davranış Terapisi Nedir?

Diyalektik davranış terapisi, 1980'li ve 1990'lı yıllarda ABD'li psikolog Marsha Linehan tarafından geliştirilmiş, bilişsel davranışçı terapi temelli bir yaklaşımdır. Linehan, başlangıçta kendine zarar verme davranışları ve tekrarlayan intihar düşünceleri olan kişilerle çalışırken standart bilişsel davranışçı yöntemlerin bu grupta yetersiz kaldığını gözlemledi. Danışanlar, sürekli "değişmeleri" gerektiğini duyduklarında kendilerini anlaşılmamış ve yargılanmış hissediyor, terapiyi bırakıyordu.

Linehan'ın çözümü, değişim odaklı davranışçı teknikleri, Zen geleneğinden ilham alan kabul ve farkındalık uygulamalarıyla birleştirmek oldu. "Diyalektik" kelimesi de buradan gelir: Birbirine karşıt görünen iki gerçeğin aynı anda doğru olabileceğini kabul etmek. DBT'nin temel diyalektiği şudur:

Kendinizi olduğunuz gibi kabul ediyorsunuz ve aynı zamanda değişmeniz gerekiyor.

Bu iki fikir birbirini dışlamaz. Kişi, acısının anlaşıldığını ve tepkilerinin bir mantığı olduğunu hissettiğinde, değişim için gereken adımları atmaya daha hazır olur. Terapist de hem derin bir anlayış ve onaylama, hem de kararlı bir değişim beklentisi arasında sürekli bir denge kurar.

Diyalektik Davranış Terapisi Kimler İçin Geliştirildi?

DBT ilk olarak sınırda kişilik bozukluğu tanısı almış ve kronik intihar düşünceleri yaşayan kişiler için geliştirilmiştir. Bu tanının ancak kapsamlı bir uzman değerlendirmesiyle konabileceğini ve bir kişiyi tanımlayan bir etiket olmadığını hatırlatmak gerekir. Zamanla DBT'nin ve özellikle beceri eğitiminin daha geniş bir grupta yararlı olabileceği görüldü. Bugün şu alanlarda uyarlanarak kullanılmaktadır:

• Yoğun ve hızlı değişen duygularla yaşayan kişiler
• Kendine zarar verme davranışları olanlar
• Duygusal yeme ve tıkınma atakları
• Madde kullanımıyla birlikte görülen duygu düzenleme güçlükleri
• Travma sonrası yaşanan yoğun duygusal tepkiler
• Ergenler ve aileleri için uyarlanmış programlar

Duygular neden bu kadar yoğun? Biyososyal bakış

Linehan, yoğun duygu düzenleme güçlüklerini "biyososyal" bir modelle açıklar. Bu modele göre bazı insanlar doğuştan duygusal olarak daha hassastır: Duyguları daha kolay tetiklenir, daha yoğun yaşanır ve sakinleşmesi daha uzun sürer. Bu hassasiyet, duyguların ciddiye alınmadığı, küçümsendiği ya da cezalandırıldığı bir ortamla buluştuğunda zorluk büyür. Linehan buna "geçersiz kılan çevre" der.

Türkiye'de pek çok kişi bu tür cümleleri tanır: "Bunda ağlayacak ne var?", "Abartma, kimse senin kadar dert etmiyor", "Kız çocuğu öyle bağırmaz", "Erkek adam üzülmez." Bu sözleri söyleyen ebeveynlerin çoğu kötü niyetli değildir; kendi öğrendikleri gibi davranırlar. Ancak duygusal olarak hassas bir çocuk, bu ortamda duygularını tanımayı ve düzenlemeyi öğrenemez. Ya duygularını bastırır ya da duyulmak için onları giderek daha yüksek sesle ifade eder. Yetişkinlikte bu, "ya hiç ya hep" biçiminde yaşanan duygulara dönüşebilir.

Standart DBT Programının Bileşenleri

Tam kapsamlı bir DBT programı tek bir seanstan ibaret değildir; birkaç bileşenin birlikte yürütüldüğü yapılandırılmış bir tedavi modelidir:

1. Bireysel terapi: Haftalık görüşmelerde kişinin hedefleri, zorlandığı durumlar ve yaşadığı krizler ele alınır. Danışan genellikle her gün duygularını, dürtülerini ve kullandığı becerileri kaydettiği bir günlük kartı doldurur.
2. Beceri eğitimi grubu: Haftada bir yapılan, sınıf düzenine benzeyen gruplarda dört beceri modülü sistematik biçimde öğretilir ve ev ödevleriyle pekiştirilir.
3. Seanslar arası beceri koçluğu: Kişi zor bir anda, öğrendiği becerileri uygulamakta zorlandığında terapistinden kısa telefon desteği alabilir. Bu desteğin sınırları önceden açıkça belirlenir.
4. Terapist danışma ekibi: DBT terapistleri düzenli olarak bir ekip olarak toplanır ve birbirlerine destek olur. Çünkü yoğun krizlerle çalışmak terapist için de zorlayıcıdır.

Bu yapı nedeniyle tam kapsamlı DBT, bu alanda özel eğitim almış ekipler tarafından uygulanır. Bazı terapistler ise yalnızca DBT becerilerini bireysel terapi içinde öğretir; bu da "DBT temelli beceri çalışması" olarak adlandırılabilir.

Dört Temel Beceri Modülü

DBT'nin en çok bilinen ve en kolay aktarılabilen kısmı, dört beceri modülüdür.

1. Bilinçli farkındalık

Diğer tüm becerilerin temelidir. Kişinin şu an ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve bedeninde ne olduğunu yargılamadan fark etmesini sağlar. DBT'de "bilge zihin" kavramı önemlidir: Sadece duygularla hareket eden "duygusal zihin" ile sadece mantıkla hareket eden "akılcı zihin" arasında, ikisini de hesaba katan bir iç bilgelik. Farkındalık uygulamaları hakkında daha fazla bilgi için mindfulness yazımıza bakabilirsiniz.

2. Sıkıntıya dayanma

Durumu hemen değiştiremediğiniz anlarda, işleri daha da kötüleştirmeden o anı atlatabilmek için kullanılan becerilerdir. Örneğin DUR becerisi: Durun, bir adım geri çekilin, durumu gözlemleyin, ardından farkındalıkla ilerleyin. Ya da beden kimyasını hızla değiştiren yöntemler: yüzü soğuk suyla ıslatmak, kısa ve yoğun bir fiziksel hareket, yavaş nefes verme. Bu modülün bir başka önemli kavramı "radikal kabul"dür: Değiştiremediğiniz bir gerçeğe karşı savaşmayı bırakmak. Bu, onu onaylamak değil, enerjinizi değiştirebileceğiniz şeylere yönlendirmektir.

3. Duygu düzenleme

Duyguları tanımayı, adlandırmayı, onlara karşı daha az savunmasız olmayı ve istenmeyen duyguların şiddetini azaltmayı hedefler. Burada sık kullanılan becerilerden biri **"zıt eylem"**dir: Bir duygunun sizi itmeye çalıştığı davranışın tersini yapmak. Örneğin utanç sizi saklanmaya iterken, durum gerçekten utanmayı gerektirmiyorsa başınızı kaldırıp konuşmaya devam etmek. Bir diğeri, düzenli uyku, beslenme ve hareket gibi temel ihtiyaçlara dikkat ederek duygusal kırılganlığı azaltmaktır. Bu konuyu duygu düzenleme becerisi yazımızda daha ayrıntılı ele alıyoruz.

4. Kişilerarası etkililik

İlişkilerde ihtiyaçlarınızı ifade etmeyi, sınır koymayı ve "hayır" diyebilmeyi, bunu yaparken hem ilişkiyi hem de öz saygınızı koruyarak öğretir. Örneğin bir talepte bulunurken durumu nesnel biçimde tarif etmek, duygunuzu ifade etmek, ne istediğinizi açıkça söylemek ve karşı tarafın kazancını belirtmek gibi adımlardan oluşan yapılandırılmış iletişim kalıpları kullanılır.

Diyalektik Davranış Terapisi Ne Kadar Sürer, Araştırmalar Ne Söylüyor?

Standart DBT programları genellikle en az altı ay ile bir yıl arasında planlanır; dört beceri modülünün tamamlanması ve becerilerin günlük hayata yerleşmesi zaman alır. Ergenlere ya da belirli sorunlara uyarlanmış programlar daha kısa olabilir. Süre, kişinin hedeflerine ve ilerlemesine göre değerlendirilir.

DBT, araştırma desteği güçlü olan psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Kontrollü çalışmalar, özellikle kendine zarar verme davranışlarının, intihar girişimlerinin ve acil servis başvurularının azalmasında ve duygu düzenleme becerilerinin gelişmesinde yararlı olabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte, sonuçların kişiden kişiye değiştiğini ve programın gerektirdiği yoğun katılımın herkes için kolay olmadığını da belirtmek gerekir. Haftalık bireysel seans, beceri grubu ve ev ödevleri ciddi bir zaman ve emek yatırımıdır.

Türkiye'de tam kapsamlı DBT programları henüz sınırlı sayıda merkezde ve çoğunlukla büyük şehirlerde bulunmaktadır. Bu nedenle pek çok kişi DBT becerilerini, bilişsel davranışçı terapi içinde ya da kısa süreli beceri gruplarında öğrenmektedir.

Günlük Hayatta Deneyebileceğiniz DBT Becerileri

Aşağıdaki çalışmalar DBT becerilerinden esinlenmiştir. Terapinin yerini tutmaz; ancak yoğun duygularla baş etmenize bir başlangıç sağlayabilir.

• Duygunuza isim verin: Yoğun bir duygu geldiğinde "Kötüyüm" demek yerine daha kesin bir sözcük bulmaya çalışın: kırgınlık mı, utanç mı, kıskançlık mı, korku mu? Duyguyu adlandırmak, yoğunluğunu bir miktar azaltabilir.
• Gerçekleri kontrol edin: "Bu duygunun şiddeti, gerçekte olan şeyle orantılı mı?" diye sorun. Arkadaşınızın mesajınıza iki saattir yanıt vermemesi, onun sizi terk ettiği anlamına mı geliyor, yoksa başka açıklamalar da olabilir mi?
• Soğuk su: Duygusal bir fırtınanın ortasındayken yüzünüzü birkaç saniye soğuk suyla ıslatın. Bu, bedenin sakinleşme tepkisini harekete geçirebilir. Kalp ritmiyle ilgili bir sağlık sorununuz varsa bu yöntemi denemeden önce hekiminize danışın.
• Bir kriz kartı hazırlayın: Sakin olduğunuz bir anda, zor anlarda işe yarayan beş şeyi bir kartın ya da telefon notunun içine yazın: kimi arayabileceğiniz, hangi müziğin iyi geldiği, hangi kısa yürüyüş rotasının sizi rahatlattığı gibi.
• Kendinize bir onaylama cümlesi söyleyin: "Bu kadar zorlanmam anlaşılır bir şey, çünkü..." diye başlayan bir cümle kurun. Kendini onaylamak, duyguyu büyütmek değil, onunla savaşmayı bırakmaktır.

Diyelim ki bir genç kadın, sevgilisinin akşamki planı son dakikada iptal etmesinin ardından yoğun bir terk edilme korkusu ve öfkeyle sarsılıyor. Eskiden bu anlarda art arda mesaj atar, ardından kendini suçlayarak gece boyu ağlardı. Bu kez önce yüzünü soğuk suyla yıkıyor, sonra duygusunu adlandırıyor: "Korku ve kırgınlık." Gerçekleri kontrol ediyor: İptalin nedeni iş yerindeki bir acil durum. Mesajlarını bir saat erteliyor ve sakinleştiğinde kısa, net bir cümleyle hayal kırıklığını ifade ediyor. Duygu kaybolmuyor; ama bu kez onu yönetmeyi başarıyor.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yoğun duygular insan olmanın bir parçasıdır. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önemlidir:

• Duygularınız sık sık kontrol edemeyeceğiniz bir yoğunluğa ulaşıyor ve ilişkilerinizi, işinizi ya da okulunuzu zedeliyorsa
• Duygusal acıyla baş etmek için kendinize zarar veriyorsanız ya da bunu düşünüyorsanız
• Ani öfke patlamaları, dürtüsel harcamalar, alkol ya da madde kullanımı gibi davranışlar sonrası yoğun pişmanlık yaşıyorsanız
• İlişkileriniz sürekli yoğun bir yakınlık ve ani kopuşlar arasında gidip geliyorsa
• Kronik bir boşluk duygusu taşıyorsanız
• Yaşamınıza son verme düşünceleri aklınızdan geçiyorsa

Kendinize zarar verme düşünceleri ya da intihar düşünceleri yaşıyorsanız bunları yalnız taşımayın. Güvendiğiniz biriyle ve bir ruh sağlığı uzmanıyla en kısa sürede konuşun; acil durumlarda 112'yi arayın. Kendine zarar verme davranışını anlamak için kendine zarar verme yazımız da yol gösterici olabilir.

Terapide Yoğun Duygular Nasıl Ele Alınır?

Tam kapsamlı DBT, bireysel terapi, beceri grubu, telefon koçluğu ve terapist ekibiyle yürütülen ve özel eğitim gerektiren bir programdır. Klinik Psikolog Eda Erkan Alapala, Kognitif ve Davranışçı Terapiler Derneği'nde EABCT standartlarında dört yıllık Bilişsel Davranışçı Terapi eğitimini tamamlamış bir klinik psikologdur; standart DBT programı yürütmemektedir. Bununla birlikte DBT, bilişsel davranışçı geleneğin bir parçasıdır ve duyguları tanıma, adlandırma, sıkıntıya dayanma ve kişilerarası iletişim gibi beceriler, bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde danışanın ihtiyacına göre çalışılabilir.

Depresyon ve duygu durumu alanındaki çalışmalarda ilk görüşmelerde yaşanan zorlukların yoğunluğu, risk durumu ve ihtiyaç duyulan destek düzeyi dikkatle değerlendirilir. Tam kapsamlı bir DBT programının daha uygun olacağı düşünülürse, bu açıkça konuşulur ve yönlendirme konusunda yardımcı olunur. Gerekli durumlarda psikiyatri hekimi değerlendirmesi de önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

DBT sadece sınırda kişilik bozukluğu için mi kullanılır?

Hayır. İlk olarak bu grup için geliştirilmiş olsa da bugün yoğun duygu düzenleme güçlüğü yaşayan pek çok kişi için uyarlanmış biçimleri kullanılmaktadır. DBT becerilerinden yararlanmak için belirli bir tanı almış olmak gerekmez.

DBT ile BDT arasındaki fark nedir?

DBT, BDT'nin bir türevidir; ancak kabul ve onaylamaya çok daha fazla ağırlık verir, beceri eğitimini sistematik bir program hâline getirir ve kriz anlarına yönelik özel stratejiler içerir. BDT ise daha çok düşünce ve davranış örüntülerinin değiştirilmesine odaklanır.

Ergenler için DBT uygulanabilir mi?

Evet. Ergenler için uyarlanmış DBT programlarında aileler de beceri gruplarına katılır. Böylece hem genç hem de ebeveynler, evde aynı dili konuşarak duygusal krizlere yanıt vermeyi öğrenir.

DBT becerilerini kitaplardan öğrenebilir miyim?

Beceri kitapları ve çalışma kâğıtları yararlı bir başlangıç olabilir. Ancak yoğun duygular, kendine zarar verme ya da kriz dönemleri yaşıyorsanız, becerileri bir uzmanla birlikte öğrenmek ve uygulamak hem daha güvenli hem de daha etkilidir.

• #DBT
• #duygu düzenleme
• #sıkıntıya dayanma
• #kişilerarası beceriler

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler