Ev sahibi olamamak gençlerde umutsuzluk, kıyaslama ve ertelenmiş hayat duygusu yaratabiliyor. Bu hissin psikolojisini ve onunla yaşamanın yollarını okuyun.
Bir akraba düğününde masadaki teyzelerden biri soruyor: "Eee, ev aldınız mı artık?" Gülümseyip "Bakıyoruz" diyorsunuz. Oysa bakmayı çoktan bıraktınız. Hesap makinesini birkaç kez elinize alıp aylık gelirinizle konut fiyatlarını yan yana koyduğunuzda sonuç hep aynı çıktı: Bu gidişle mümkün görünmüyor. Ev sahibi olamamak, bugün pek çok genç ve genç aile için yalnızca ekonomik bir durum değil, geleceğe dair kurulan hayalin sessizce çökmesi anlamına geliyor. Bu yazıda "hiçbir zaman ev alamayacağım" hissinin arkasındaki duyguları, bu hissin hayat kararlarını nasıl etkilediğini ve bu duyguyla daha sağlıklı bir ilişki kurmanın yollarını konuşacağız.
Ev Sahibi Olamamak Neden Bu Kadar Ağır Hissettirir?
Türkiye'de ev sahibi olmak, uzun yıllar boyunca "hayatı kurmanın" en önemli işaretlerinden biri olarak görüldü. "Başını sokacak bir ev", "Kira derdinden kurtulmak", "Çoluk çocuğa bir yuva bırakmak" gibi ifadeler, evin yalnızca bir yapı değil, güvence, saygınlık ve kuşaklar arası devamlılık anlamı taşıdığını gösterir. Bu nedenle ev alamamak, bazı insanlar için bir hedefe ulaşamamaktan çok, kim olduklarına dair bir eksiklik gibi yaşanır.
Bu duygunun bir de kuşaklar arası boyutu vardır. Pek çok genç, anne babasının tek maaşla, kooperatife üye olarak ya da birkaç yıl biriktirerek ev sahibi olduğunu bilir. Aynı yaşa geldiğinde, daha uzun eğitim almış, belki iki maaşla çalışan bir hanede bile benzer bir hedefin çok uzakta olduğunu görür. "Onlar yapabildi, ben neden yapamıyorum?" sorusu, ekonomik koşulların değiştiğini bildiği hâlde kişinin kendini sorgulamasına yol açar.
Ayrıca bu durum, kişinin elinde olmayan değişkenlere bağlıdır. Konut fiyatları, faiz oranları ve gelir artışları bireysel çabayla kolay kolay değiştirilemez. İnsan, emeğinin bir hedefe ulaşmaya yetmeyeceğini düşündüğünde motivasyonunu kaybedebilir ve "Ne yapsam nafile" duygusuna kapılabilir.
6 Şubat 2023 depremlerinden sonra bu tabloya bir katman daha eklendi. Pek çok kişi için mesele artık yalnızca bir ev sahibi olmak değil, depreme dayanıklı, güvenli bir binada yaşayabilmek. Güvenli konutların daha pahalı olması, "hem ev alamıyorum hem de oturduğum yerin güvenli olup olmadığını bilmiyorum" duygusunu doğurabilir. Böylece ekonomik kaygı ile can güvenliği kaygısı iç içe geçer ve ev konusu, zihinde çok daha ağır bir yer kaplamaya başlar.
"Hiçbir Zaman Ev Alamayacağım" Düşüncesinin Ardındaki Duygular
Bu düşünce tek bir duygu değil, birbirine karışmış birkaç duygunun ortak sesidir.
Kayıp ve yas
Belki de en az fark edilen duygu, bir hayalin kaybına duyulan yastır. Çocukluktan beri zihinde canlandırılan bir ev, bir bahçe, kendi zevkine göre döşenmiş bir oda... Bu hayallerin gerçekleşmeyeceğini düşünmek, gerçek bir kayıp gibi hissettirebilir. Ama bu kayıp görünür olmadığı için çoğu zaman ne kişinin kendisi ne de çevresi tarafından yas olarak tanınır.
Öfke ve haksızlık duygusu
Çok çalışmasına rağmen hedefine ulaşamayan kişi, ekonomik sisteme, kuşağına sunulan koşullara, hatta daha şanslı görünen akranlarına karşı öfke hissedebilir. Bu öfke anlaşılır bir duygudur; ama uzun süre çözümsüz kaldığında yerini kırgınlığa ve küskünlüğe bırakabilir.
Utanç ve yetersizlik
Aile toplantılarında, düğünlerde ya da bayram ziyaretlerinde gelen sorular, kişinin kendini yetersiz hissetmesine yol açabilir. Özellikle evliliği düşünen gençler için "ev yok" bilgisi, karşı tarafın ailesi karşısında küçük düşme kaygısıyla birleşebilir.
Kıskançlık ve suçluluk
Yakın bir arkadaşınız ev aldığını müjdelediğinde içinizde bir burukluk hissetmek, ardından da bu duygudan dolayı kendinizi suçlamak oldukça yaygındır. "Onun adına sevinmem gerekirken neden böyle hissediyorum?" sorusu, kişiyi bir kez daha kendine yükleniyor hâle getirir. Oysa kıskançlık, çoğu zaman sizin için önemli olan bir ihtiyacın işaretidir. Bu duyguyu bastırmak yerine fark etmek ve "Ben de güvende hissetmek istiyorum" diye adlandırmak, onu daha yönetilebilir kılar.
Umutsuzluk ve geleceği askıya almak
En zorlayıcı olanı, geleceğe dair umudun sönmesidir. "Nasılsa olmayacak" düşüncesi, kişinin yalnızca ev hedefinden değil, başka hedeflerinden de vazgeçmesine yol açabilir. Geleceğe dair belirsizlik ve ekonomik baskının ruh sağlığına etkilerini gelecek kaygısı yazımızda ayrıntılı biçimde ele aldık.
Ev Sahibi Olamamak Hayat Kararlarını Nasıl Etkiler?
Ev meselesi, çoğu zaman başka hayat kararlarının da düğüm noktası hâline gelir.
Evliliği ertelemek: "Ev olmadan evlenilmez" düşüncesi, hem gençlerin kendisinde hem de ailelerinde güçlü olabilir. Bu beklenti nedeniyle evlilik yıllarca ertelenebilir ya da ilişkiler bu yük altında zorlanabilir.
Çocuk sahibi olmayı ertelemek: Bazı çiftler, "kendi evimiz olmadan çocuk düşünmeyiz" diyerek bu kararı belirsiz bir geleceğe bırakır. Zaman geçtikçe bu erteleme, kendi başına bir kaygı kaynağına dönüşebilir.
Aile evinden çıkamamak: Kira ödemek yerine biriktirmek amacıyla aile evinde kalmaya devam eden gençler, bağımsızlık ihtiyacı ile ekonomik gerçekler arasında sıkışabilir. Bu durum hem gencin kendine güvenini hem de aile içi ilişkileri etkileyebilir.
Ertelenmiş hayat hissi: Belki de en derin etki, hayatın gerçek anlamda başlamadığı, sürekli bir bekleme odasında olunduğu hissidir. "Ev alınca rahatlarız", "Ev alınca tatile çıkarız", "Ev alınca hobilerime zaman ayırırım" gibi düşünceler, şimdiki zamanın değerini görünmez kılabilir.
Diyelim ki otuzlu yaşlarının başında bir çift, evlendiklerinden beri her ay belirli bir tutarı ev için kenara koyuyor. Tatile çıkmıyor, arkadaşlarıyla dışarıda yemek yemeyi en aza indiriyor, kendileri için hiçbir şey almıyorlar. Birkaç yıl sonra biriktirdikleri miktarın, konut fiyatlarının artışı karşısında hedefe hiç yaklaşmadığını görüyorlar. Hissettikleri yalnızca hayal kırıklığı değil; aynı zamanda "Bu yılları neden hiç yaşamadık?" sorusunun acısı.
Bu yaşlarda hayatın beklenen sırayla ilerlemediği duygusu, daha geniş bir sorgulamanın parçası da olabilir. Bu konuyu 30 yaş krizi başlıklı yazımızda ayrıca ele alıyoruz.
Bu Hisle Daha Sağlıklı Bir İlişki Kurmak İçin Öneriler
Konut piyasasını değiştiremeyiz; ama ev sahibi olamamak düşüncesinin hayatınızın tamamını belirlemesini önlemek mümkündür. Aşağıdaki öneriler, gerçekçi kalırken umudu da korumaya yöneliktir.
Duygunuza bir ad verin
"Sadece biraz moralim bozuk" demek yerine, yaşadığınızın bir hayal kaybı ve buna eşlik eden yas olduğunu kabul edin. Duyguya ad vermek, onu küçümsemeden ya da büyütmeden tanımanın ilk adımıdır. Bu duyguyu bir deftere yazmak ya da güvendiğiniz biriyle paylaşmak, onun içinizde dağınık biçimde dolaşmasını önler.
Güvenliğin tek kaynağının ev olmadığını hatırlayın
Ev, güvenlik duygusunun önemli bir kaynağıdır; ama tek kaynağı değildir. Güçlü ilişkiler, mesleki beceriler, sağlığınız, küçük de olsa bir acil durum birikimi ve zor zamanlarda başvurabileceğiniz bir destek ağı da sizi ayakta tutan unsurlardır. Bir kâğıda, ev dışında sizi güvende hissettiren şeyleri yazın. Bu liste, "her şey eve bağlı" düşüncesini dengeler.
Değerlerinizi hedeflerinizden ayırın
Hedefler ulaşılacak noktalardır; değerler ise yön gösteren pusulalardır. Ev almak bir hedeftir; ama bu hedefin arkasında "ailem için güvenli bir yuva kurmak", "kök salmak" ya da "bağımsız olmak" gibi değerler yatar. Bu değerleri bugün, kirada yaşarken de hayata geçirmenin yollarını düşünün. Kiraladığınız evi gerçekten bir yuvaya dönüştürmek, komşularla ilişki kurmak, mahallenize ait hissetmek de kök salmanın biçimleridir.
Şimdiki zamanı askıya almayın
Gelecek için biriktirmek ve plan yapmak önemlidir; ama bunu yaparken bugünün tamamen ertelenmesi, uzun vadede ruh sağlığını aşındırır. Bütçeniz ne kadar dar olursa olsun, sizi besleyen küçük deneyimlere yer açın. Bir hafta sonu kısa bir gezinti, sevdiğiniz bir yemek, bir arkadaş buluşması... Hayat ev alındığında değil, şu anda yaşanıyor.
Bir evin duvarları sizi korur; ama sizi ayakta tutan şey, o duvarların içinde ve dışında kurduğunuz bağlardır.
Partnerinizle ortak bir hikâye kurun
Bu konu çiftler arasında sessiz bir gerilim kaynağına dönüşebilir: Biri daha çok tasarruf yapmak isterken öbürü bugünü yaşamak isteyebilir; biri suçu ekonomiye, öbürü kendine ya da partnerine yükleyebilir. Ev konusunu bir başarısızlık hikâyesi olarak değil, birlikte yönettiğiniz bir koşul olarak konuşmak önemlidir. "Biz neye önem veriyoruz, önümüzdeki birkaç yıl için gerçekçi hedefimiz ne, bu süreçte bugünü nasıl yaşamak istiyoruz?" soruları, ikinizi aynı tarafta tutar.
Kıyaslama kaynaklarını sınırlayın
Sosyal medyada sürekli yeni ev anahtarı fotoğrafları görmek, "herkes başarıyor bir ben başaramıyorum" algısını güçlendirir. Oysa bu paylaşımların arkasında miras, aile desteği ya da uzun vadeli borçlar gibi görünmeyen pek çok hikâye olabilir. Kendi yolunuzu başkalarının vitrinleriyle değil, kendi koşullarınızla değerlendirin.
Aile beklentilerini konuşun
"Ev almadan olmaz" gibi beklentiler, çoğu zaman ailelerin kendi dönemlerinin koşullarından gelir. Bu beklentileri sakin bir dille konuşmak, bugünün ekonomik gerçeklerini paylaşmak ve kendi kararlarınızın arkasında durmak, hem sizin hem ailenizin üzerindeki baskıyı azaltabilir. Bu konuşmada amaç ikna etmekten çok anlaşılmaktır.
Kontrol edebileceğiniz küçük adımlara odaklanın
Ev sahibi olmak uzak bir hedef gibi görünse de, bugün atabileceğiniz adımlar vardır: harcamalarınızı gözden geçirmek, mesleki gelişiminize yatırım yapmak, farklı barınma seçeneklerini araştırmak. Bu adımlar her şeyi tek başına çözmez; ama "hiçbir şey yapamıyorum" hissine karşı bir hareket alanı açar.
Ne Zaman Profesyonel Destek Almalısınız?
Ekonomik koşullar karşısında hayal kırıklığı ve kaygı yaşamak son derece doğaldır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:
- Geleceğe dair umutsuzluk haftalardır sürüyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa
- Eskiden keyif aldığınız şeylerden artık zevk alamıyorsanız
- Kendinizi sürekli başkalarıyla kıyaslayıp değersiz hissediyorsanız
- Bu konu ilişkinizde ya da aile içinde sürekli çatışmaya yol açıyorsa
- "Yaşamanın bir anlamı yok" gibi düşünceler zihninizde dolaşmaya başladıysa
Eğer kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız, lütfen bunları yalnız taşımayın; acil durumlarda 112'yi arayın ve güvendiğiniz birine hemen haber verin.
Terapide Bu Duygular Nasıl Ele Alınır?
Terapi size bir ev vermez; ama ev sahibi olamamak düşüncesinin etrafında oluşan umutsuzluk, utanç ve kıyaslama döngüsüyle çalışmanıza yardım eder. Umutsuzluk ve isteksizlik ön plandaysa depresyon ve duygu durumu alanındaki çalışmalar bu sürece eşlik edebilir.
Bilişsel davranışçı terapide, "Asla ev alamayacağım, demek ki başarısızım" gibi düşünceler ele alınır. Bu düşüncelerin içindeki genelleme, kişiselleştirme ve felaketleştirme fark edilir. Ekonomik koşulların gerçekliği inkâr edilmeden, kişinin kendisi hakkında vardığı sonuçların ne kadar adil olduğu sorgulanır.
Değer odaklı çalışmalar, kişinin hayatını yalnızca ulaşılamayan hedefler üzerinden değil, kendisi için önemli olan değerler üzerinden yeniden düzenlemesine yardım eder. Bu yaklaşım, "hayatım ev alınca başlayacak" düşüncesinden "hayatımı bugün de anlamlı kılabilirim" düşüncesine geçişi destekler.
Yas ve kabul çalışmaları, gerçekleşmeyen hayallerle barışmaya yardım eder. Kabul, vazgeçmek değildir; olanı olduğu gibi görüp ona rağmen yaşamaya devam edebilmektir.
Bazı kişilerde bu duygu, çocukluktan gelen "yeterince iyi değilim" ya da "hep geride kalırım" inançlarıyla birleşir. Şema terapi bakış açısı, bu eski inançların bugünkü umutsuzluğu nasıl beslediğini görmeye yardımcı olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kirada yaşamak bir başarısızlık mı?
Hayır. Barınma biçimi, bir insanın değerini ya da başarısını ölçmez. Pek çok ülkede insanlar hayatlarının büyük kısmını kirada geçirir ve bu bir eksiklik olarak görülmez. Önemli olan, yaşadığınız yerde kendinizi güvende ve huzurlu hissedebilmenizdir.
Ailem "ev almadan evlenme" diyor, ne yapmalıyım?
Ailenizin bu beklentisi muhtemelen sizi korumak isteğinden ve kendi dönemlerinin koşullarından kaynaklanıyor. Onları anlamaya çalıştığınızı gösterirken, bugünün koşullarını ve kendi planlarınızı sakin bir dille anlatabilirsiniz. Sonuçta bu, sizin ve eşinizin vereceği bir karardır; destek almak bu konuşmaları kolaylaştırabilir.
Ev sahibi olamamak depresyona yol açar mı?
Ev alamamak tek başına depresyon nedeni sayılmaz; ama uzun süren umutsuzluk, kıyaslama ve ertelenmiş hayat hissi, bazı kişilerde depresif belirtilere zemin hazırlayabilir. İki haftadan uzun süren belirgin isteksizlik, keyif alamama ve uyku ya da iştah değişiklikleri varsa bir uzmana danışmanız önerilir.
Ev alma hayalimden vazgeçmeli miyim?
Hayalinizden tamamen vazgeçmeniz gerekmez; ama ona tüm hayatınızı bağlamamanız önemlidir. Hedefi canlı tutarken bugünü de yaşamak, değerlerinizi farklı yollarla hayata geçirmek ve esnek kalmak, hem umudu hem de ruh sağlığınızı korur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
