Psikoloğa Gitmek Ayıp mı? Gurbette Damgalanma

Psikoloğa gitmek ayıp mı? Gurbette ruh sağlığı damgalanmasının nedenlerini, aileye etkilerini ve utancı aşıp destek almanın somut yollarını okuyun.

"Deli misin, ne işin var psikologda?", "Bizde böyle şeyler olmaz, sabredersin geçer", "Aman kimse duymasın." Bu cümlelerden birini duyduysanız ya da içinizden geçirdiyseniz yalnız değilsiniz. Yurt dışında yaşayan pek çok Türk, zorlandığı dönemlerde destek almayı düşünür; ama aklına ilk gelen soru çoğu zaman şudur: Psikoloğa gitmek ayıp mı? Gurbette bu soru daha da karmaşık hâle gelebilir: Hem içinde yaşanılan Türk topluluğunun dedikodusundan çekinmek hem de yabancı bir sistemde yardım aramanın zorluğu bir araya gelir. Bu yazıda ruh sağlığıyla ilgili damgalanmanın ne olduğunu, gurbette neden daha güçlü hissedilebileceğini ve utanç duygusuna rağmen kendinize iyi bakmanın yollarını ele alacağız.

Psikoloğa Gitmek Ayıp mı? Damgalanma Nedir?

Damgalanma, bir kişinin belirli bir özelliği ya da durumu nedeniyle toplum tarafından olumsuz etiketlenmesi, dışlanması ya da küçümsenmesidir. Ruh sağlığı alanında damgalanma, psikolojik destek alan kişilerin "zayıf", "dengesiz" ya da "sorunlu" olarak görülmesi şeklinde ortaya çıkabilir.

Damgalanma iki biçimde yaşanabilir:

• Toplumsal damgalanma: Çevredeki insanların ruh sağlığı sorunlarına ve terapiye yönelik olumsuz tutumları. Örneğin "Psikoloğa giden insan kendi sorununu çözemeyen insandır" düşüncesi.
• İçselleştirilmiş damgalanma: Kişinin bu olumsuz tutumları kendi içine alması ve kendisini bu şekilde görmesi. Örneğin "Ben güçlü biriydim, şimdi psikoloğa ihtiyaç duyuyorsam demek ki zayıfladım" düşüncesi.

İçselleştirilmiş damgalanma çoğu zaman toplumsal damgalanmadan daha etkili olabilir; çünkü kişi kimse bir şey söylemese bile kendini yargılar ve yardım istemeyi erteler.

Kısa yanıt vermek gerekirse: Hayır, psikoloğa gitmek ayıp değildir. Bedeniniz hastalandığında doktora gittiğiniz gibi, ruhsal olarak zorlandığınızda da bir uzmandan destek almak kendinize iyi bakmanın bir yoludur. Ancak bu cümleyi bilmek ile içtenlikle hissetmek farklı şeylerdir; bu yüzden damgalanmanın nereden geldiğini anlamak önemlidir.

Damgalanmanın Gurbetteki İşaretleri

Damgalanma her zaman açıkça söylenen sözlerle kendini göstermez. Bazen davranışlarımızda ve düşüncelerimizde sessizce yer alır. Aşağıdaki işaretlere dikkat edebilirsiniz:

• Zorlandığınızı fark ettiğiniz hâlde "geçer" diyerek haftalarca, aylarca beklemek
• Terapiye gittiğinizi ailenizden ya da arkadaşlarınızdan saklamak
• Türk topluluğundan birinin sizi psikolog muayenehanesinde görmesinden korkmak
• Duygusal sıkıntılarınızı yalnızca bedensel yakınmalar olarak dile getirmek ("Midem ağrıyor", "Başım dönüyor")
• "Benim derdim ne ki, başkaları daha kötü durumda" diyerek kendi sorunlarınızı küçümsemek
• Eşinizin ya da çocuğunuzun destek almasına "ayıp olur" diye karşı çıkmak
• Terapiye başlayıp birkaç seanstan sonra utanç nedeniyle bırakmak
• Psikolojik destekle ilgili konuşmalarda konuyu hızla değiştirmek

Damgalanmanın en zor yanlarından biri, yardım almayı ertelemenin bedelinin çoğu zaman sessizce ödenmesidir. Kişi yıllarca uykusuzluk, gerginlik ya da mutsuzlukla yaşar; bunu "karakterim böyle" ya da "gurbetin kaderi" diye açıklar. Oysa bu sıkıntıların bir kısmı uygun destekle hafifleyebilir ve kişinin hayat kalitesi belirgin biçimde iyileşebilir. Bu işaretleri kendinizde fark etmeniz, sizi suçlu hissettirmemeli. Bunlar, büyüdüğümüz ortamdan öğrendiğimiz ve çok yaygın olan tepkilerdir.

Psikoloğa Gitmek Ayıp mı Sorusu Gurbette Neden Daha Ağır Basar?

Küçük ve iç içe topluluklar. Yurt dışındaki bazı Türk toplulukları, özellikle küçük şehirlerde, oldukça yakın ilişkiler içindedir. Herkesin birbirini tanıdığı, düğünlerde, camide, derneklerde ya da marketlerde sürekli karşılaşıldığı bir ortamda "Duyulursa ne derler?" kaygısı daha yoğun hissedilebilir.

Gurbette "güçlü olma" zorunluluğu. Göç eden pek çok kişi, zorlu koşullara rağmen ayakta kalmayı, ailesine destek olmayı ve başarılı olmayı bir onur meselesi olarak görür. "Bu kadar zorluğa göğüs gerdim, şimdi mi pes edeceğim?" düşüncesi, yardım istemeyi bir yenilgi gibi algılatabilir.

Türkiye'deki aileye karşı sorumluluk. "Gurbete gidip zorlanıyorsa neden gitti?" eleştirisinden çekinmek, yaşanan zorlukları Türkiye'deki aileden saklamaya yol açabilir. Kişi telefonda her zaman "Her şey yolunda" der ve içindeki yükü kimseyle paylaşamaz.

Kuşaklar arası farklılıklar. Birinci kuşak göçmenler için psikolojik destek, çoğu zaman yabancı ve şüpheyle bakılan bir kavram olabilir. İkinci ve üçüncü kuşak ise yaşadıkları ülkenin daha açık tutumundan etkilenerek terapiye daha olumlu bakabilir. Bu fark, aile içinde gerginliğe yol açabilir: Genç destek almak isterken ebeveynler buna karşı çıkabilir.

Toplumsal cinsiyet beklentileri. "Erkek adam ağlamaz", "Kadın dediğin sabreder" gibi kalıp yargılar, hem erkeklerin hem de kadınların duygularını ifade etmesini ve destek istemesini zorlaştırabilir. Erkeklerin yaşadığı özgün zorluklar için göçmen erkekler ve duygular yazısına göz atabilirsiniz.

Yanlış bilgiler ve korkular. "Psikoloğa gidersem bana ilaç verirler", "Deli raporu alırım", "Çocuğumu elimden alırlar" gibi korkular, yardım aramayı engelleyebilir. Bu korkuların çoğu yanlış bilgilere dayanır. Psikolog ile psikiyatrist arasındaki farkı öğrenmek bile bazı kaygıları azaltabilir; bu konuda psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark yazısı yol gösterici olabilir.

Aileye, İlişkilere ve Çocuklara Etkisi

Damgalanma yalnızca bireyi değil, tüm aileyi etkiler. Destek alınmayan sorunlar zamanla birikebilir ve aile içindeki ilişkilere yansıyabilir.

Çiftler arasında: Evlilikte yaşanan sorunlar "aile içinde kalmalı" düşüncesiyle konuşulmayabilir. Çift terapisi önerisi bazı eşler tarafından "Evliliğimizi el âleme mi açacağız?" diye reddedilebilir. Oysa birikmiş kırgınlıklar, zamanla daha büyük bir mesafeye dönüşebilir.

Çocuklar açısından: Çocukların yaşadığı zorluklar (okulda dışlanma, kaygı, dikkat sorunları, öfke nöbetleri) "büyüyünce geçer" ya da "şımarıklık" diye geçiştirilebilir. Diyelim ki Almanya'da yaşayan bir ailenin dokuz yaşındaki oğlu her sabah karın ağrısı nedeniyle okula gitmek istemiyor. Okul, çocuğun bir uzmana yönlendirilmesini öneriyor; ama baba "Benim oğlum deli değil" diyerek buna karşı çıkıyor. Oysa çocuğun yaşadığı şey okulla ilgili bir kaygı olabilir ve erken destek, sorunun büyümeden ele alınmasını sağlayabilir.

Kuşaktan kuşağa aktarım: Duyguların konuşulmadığı, zorlukların saklandığı bir ailede büyüyen çocuklar da aynı tutumu öğrenebilir. Ebeveynlerin kendi ruh sağlıklarına önem vermesi, çocuklar için güçlü bir örnek olabilir.

Kendi Başınıza Yapabilecekleriniz: Utancı Aşmak İçin Adımlar

1. Kendi düşüncelerinizi fark edin. Psikolojik destekle ilgili aklınıza gelen ilk düşünceleri yazın: "Zayıf olduğumu gösterir", "Ailem utanır" gibi. Sonra her birine şu soruyu sorun: "Bu düşünce gerçek mi, yoksa öğrendiğim bir inanç mı?"
2. Bir benzetme kullanın. Kolunuz kırıldığında doktora gitmeyi ayıp saymazsınız. Ruhsal zorlanmalar da destek gerektirebilecek gerçek deneyimlerdir. Bu benzetme, kendinize ve çevrenize anlatırken işinize yarayabilir.
3. Güvendiğiniz bir kişiyle paylaşın. Herkese anlatmak zorunda değilsiniz. Ama yakın bir arkadaş, kardeş ya da eşle düşüncelerinizi paylaşmak yükünüzü hafifletebilir.
4. Doğru bilgi edinin. Terapinin nasıl işlediğini, gizlilik ilkesini ve psikolog ile psikiyatrist arasındaki farkı öğrenmek, korkuların bir kısmını azaltabilir.
5. Küçük bir adımla başlayın. Doğrudan terapiye başlamak zor geliyorsa, önce ruh sağlığıyla ilgili güvenilir bir yazı okumak, bir tanışma görüşmesi yapmak ya da aile hekiminizle konuşmak gibi küçük adımlarla başlayabilirsiniz.
6. Gizliliğin size ait olduğunu hatırlayın. Terapiye gittiğinizi kimin bileceğine siz karar verirsiniz. Online terapi, mahremiyet kaygısı yaşayanlar için evden görüşme imkânı sunabilir.
7. Kendinize şefkatle yaklaşın. "Bu kadar zamandır erteledim" diye kendinizi suçlamak yerine, şu an bir adım atmayı düşündüğünüz için kendinizi takdir edin.
8. Çevrenizdeki olumlu örnekleri hatırlayın. Belki tanıdığınız biri destek aldı ve fayda gördü. Bu örnekler, terapinin "ayıp" değil, insani bir ihtiyaç olduğunu hatırlatabilir.

Ailenize Anlatmak İsterseniz

Terapiye başladığınızı ailenizle paylaşmaya karar verirseniz, bunu sakin bir zamanda ve kısa, net cümlelerle yapmak işinizi kolaylaştırabilir. Örneğin: "Son zamanlarda çok yoruldum ve uykularım bozuldu. Bununla daha iyi baş edebilmek için bir psikologla konuşuyorum. Bu bana iyi geliyor." Bu tür bir açıklama, konuyu dramatikleştirmeden ve savunmaya geçmeden aktarmanıza yardımcı olur.

Ailenizden ilk anda olumsuz bir tepki gelebilir: "Ne gerek var?", "Biz de zorlandık ama psikoloğa gitmedik" gibi. Bu tepkiler çoğu zaman sevgisizlikten değil, kaygıdan ya da bilgi eksikliğinden kaynaklanır. Tartışmaya girmek yerine "Endişelendiğini anlıyorum, ama bu benim için faydalı bir adım" demek ve konuyu zamanla yeniden açmak daha yararlı olabilir. Bazı aileler, kişide olumlu değişiklikleri gördükçe terapiye daha sıcak bakmaya başlar. Unutmayın, ailenizin onayı değerli olabilir; ama kendinize iyi bakmak için bu onaya mecbur değilsiniz.

Yardım istemek zayıflık değildir; kendinize ve sevdiklerinize karşı gösterilen bir özendir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda utanç duygusuna rağmen bir uzmanla görüşmeyi düşünmeniz önerilir:

• İki haftadan uzun süren hüzün, isteksizlik ya da umutsuzluk
• Uyku, iştah ve enerji düzeninizde belirgin değişiklikler
• Sık panik atakları ya da sürekli kaygı
• İşinizi, ebeveynliğinizi ya da günlük sorumluluklarınızı yerine getirmekte zorlanmak
• Alkol ya da başka maddelerle rahatlamaya çalışmak
• Çocuğunuzda uzun süren davranış değişiklikleri, okul reddi ya da içe kapanma
• Eşinizle sürekli tekrarlayan ve çözülemeyen çatışmalar

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa, utanç duygusunun sizi durdurmasına izin vermeyin. Bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın: AB ülkelerinde 112, ABD ve Kanada'da 911, İngiltere'de 999 veya 112, Avustralya'da 000. Online terapi acil müdahale hizmeti değildir; ağır risk durumlarında yerel acil servisler ve psikiyatri hizmetleri gereklidir.

Yaşadığınız ülkedeki aile hekimleri, okul danışmanları ve ruh sağlığı hizmetleri önemli kaynaklardır. Anadilde destek, bunlarla birlikte kullanılabilecek bir seçenektir.

Anadilde Online Terapide Nasıl Çalışılır?

Gurbette damgalanma kaygısı yaşayan pek çok kişi için anadilde online terapi, hem mahremiyet hem de anlaşılma açısından bir seçenek olabilir. Evden, kimseye görünmeden görüşme yapabilmek, "Biri beni görür mü?" kaygısını azaltabilir. Ayrıca "ayıp", "elâlem ne der", "aile içinde kalsın" gibi kavramların ağırlığını açıklamak zorunda kalmadan konuşabilmek, bazı danışanlar için açılmayı kolaylaştırabilir. Bu herkes için geçerli olmayabilir; ama bilinmesi gereken bir seçenektir.

Anadilde online terapide çalışma genellikle şöyle ilerler:

• İlk görüşme ve güven oluşturma: Terapinin nasıl işlediği, gizlilik ilkesi ve gizliliğin yasal sınırları açıkça konuşulur. Damgalanma kaygılarınız da bu görüşmenin konusu olabilir.
• Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) temelli çalışma: "Destek almak zayıflıktır" ya da "Ailemi utandırırım" gibi düşünceler incelenir; bu düşüncelerin kanıtları ve sizin üzerinizdeki etkileri değerlendirilir.
• Utançla çalışma: Utancın bedende ve davranışlarda nasıl kendini gösterdiği fark edilir; şefkat odaklı yaklaşımlarla kendinize karşı daha anlayışlı bir tutum geliştirilir.
• Asıl sorun üzerinde çalışma: Kaygı, depresyon, ilişki sorunları ya da göç uyumu gibi sizi terapiye getiren konular ele alınır.
• Aile ile iletişim: İstediğiniz takdirde, terapiye başladığınızı ailenizle nasıl paylaşabileceğiniz üzerine de çalışılabilir.

Online görüşmeler için sessiz ve mahrem bir oda, kulaklık ve güvenli bir internet bağlantısı yeterlidir. Saat farkı göz önünde bulundurularak uygun bir saat belirlenir. Ödeme online yapılır; fiyatlandırma TL üzerindendir ve uluslararası kartla ödeme mümkündür. Sigorta geri ödemesi konusunda yaşadığınız ülkedeki sigorta şartlarınızı kontrol etmeniz gerekir. Daha fazla bilgi için online terapi ve yurt dışındaki Türkler sayfalarına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikoloğa gitmek ayıp mı, ailem öğrenirse ne olur?

Psikoloğa gitmek ayıp değildir; ruhsal zorlanmalar için destek almak, bedensel bir rahatsızlık için doktora gitmek kadar doğaldır. Terapiye gittiğinizi ailenizle paylaşıp paylaşmamaya siz karar verirsiniz. Paylaşmak isterseniz bunu nasıl yapacağınızı terapide birlikte planlayabilirsiniz.

Psikoloğa gidersem bana ilaç verilir mi?

Psikologlar ilaç yazmaz; terapi konuşmaya ve beceri geliştirmeye dayalıdır. İlaç değerlendirmesi gerekirse bu, bir psikiyatri hekimi tarafından yapılır ve karar her zaman sizinle birlikte verilir.

Terapide anlattıklarım Türk topluluğunda duyulur mu?

Terapide paylaşılanlar gizlilik ilkesine tabidir ve sizin izniniz olmadan kimseyle paylaşılmaz. Gizliliğin yasal sınırları (örneğin ciddi bir yaşam riski) ilk görüşmede açıkça konuşulur.

Eşim terapiye karşı; ne yapabilirim?

Eşinizi ikna etmeye çalışmak yerine önce kendi ihtiyaçlarınızı dile getirmek daha etkili olabilir. Siz bireysel olarak destek almaya başlayabilir, eşinizin kaygılarını dinleyebilir ve zamanla çift görüşmelerini birlikte değerlendirebilirsiniz.

• #damgalanma
• #utanç
• #psikolojik destek
• #gurbet
• #anadilde terapi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler