İlgi Çekmek İçin Yaramazlık: Çocuk Neden Olumsuz Dikkat Arar?

İlgi çekmek için yaramazlık yapan çocuk gerçekten bilerek mi yapıyor? Olumsuz dikkat döngüsünü, görmezden gelmenin sınırlarını ve özel zaman yöntemini anlattık.

Evden çalıştığınız bir öğleden sonra, ekrandaki toplantıya tam bağlandığınız anda beş yaşındaki oğlunuz salondan bağırarak geçiyor, sonra kalemliğinizi masadan deviriyor, ardından da kedinin kuyruğunu çekiyor. Toplantı biter bitmez "Bunu bilerek yapıyorsun!" diye çıkışıyorsunuz. Belki haklısınız da: Çocuk gerçekten de tam o anda, tam sizin görebileceğiniz bir yerde bu davranışları sergiledi. Ama "bilerek yapmak" ile "kötü niyetle yapmak" aynı şey değildir. İlgi çekmek için yaramazlık, çoğu zaman çocuğun "Beni gör" demenin bildiği en etkili yolunu kullanmasıdır. Bu yazıda çocukların neden olumsuz dikkati bile tercih edebildiğini, bu döngünün evde nasıl kurulduğunu ve döngüyü kırmak için hangi adımları atabileceğinizi ele alıyoruz.

İlgi Çekmek İçin Yaramazlık Nedir, Ne Değildir?

Çocuklar için ebeveyn ilgisi, büyüme için gereken besin kadar temel bir ihtiyaçtır. Bir çocuk ebeveyninin onu gördüğünü, onunla ilgilendiğini, onun varlığını önemsediğini hissetmek ister. Bu ihtiyaç karşılanmadığında, çocuk farkında olmadan bir hesap yapar: Uslu durduğunda kimse ona bakmıyorsa ama bir şeyi kırdığında herkes ona dönüyorsa, kırmak "işe yarayan" bir yöntem hâline gelir.

Burada önemli bir ayrım var. Çocuk "Şimdi annemi kızdırayım da bana baksın" diye plan yapmaz. Daha çok, hangi davranışın sonuç getirdiğini deneyerek öğrenir. Bağırınca annesi telefonu bırakıyorsa, kardeşini itince babası koşarak geliyorsa, bu davranışlar zamanla sıklaşır. Yani "bilerek yapıyor" cümlesi kısmen doğrudur; çocuk davranışın sonucunu öğrenmiştir. Ama altında yatan şey kötülük değil, bir ihtiyaçtır.

İlgi çekmek için yaramazlık şu davranışlarla kendini gösterebilir:

• Ebeveyn telefonla konuşurken, misafir geldiğinde ya da ebeveyn bir işe odaklandığında yükselen gürültü ve hareketlilik
• Yasak olduğunu bildiği bir şeyi göz göze gelerek yapmak (örneğin elini prize uzatıp ebeveynine bakmak)
• Kardeşi ilgi gördüğünde bebeksi konuşmaya başlamak ya da tuvalet becerilerinde geriye gitmek
• Sürekli şikâyet etmek, mızırdanmak, aynı soruyu tekrar tekrar sormak
• Sofrada yemekle oynamak, bardağı devirmek, sandalyede sallanmak

Bu davranışların her biri tek başına olağandır. Dikkat edilmesi gereken, ebeveynin ilgisinin büyük kısmının bu tür davranışlara yönelmeye başlamasıdır.

Çocuk Neden Olumsuz Dikkati Bile Tercih Eder?

Yetişkin gözünden bakınca anlamak zordur: Azarlanmak, cezalandırılmak hoş bir şey değildir. Neden bir çocuk bunu ister?

Bunun cevabı, çocuk için ilginin yokluğunun olumsuz ilgiden daha zor olmasıdır. Kızgın bir ebeveyn bile o an tamamen çocuğa odaklanmıştır; göz teması kurar, sesini ona yöneltir, onunla konuşur. Görmezden gelinmek ise bir çocuk için "Var değilim" demektir. Pek çok çocuk, bu iki seçenek arasında farkında olmadan ilkini seçer.

Bu döngünün beslendiği tipik durumlar şunlardır:

Ebeveynin dikkati başka yerdeyken: Evden çalışma, telefon, sosyal medya, ev işleri ya da yorgunluk, ebeveynin fiziksel olarak orada ama zihinsel olarak uzakta olmasına yol açabilir. Çocuklar bu "yarım varlığı" çok iyi sezer. Ebeveynin ekranla ilişkisinin çocuğa etkisini ebeveyn telefon bağımlılığı yazımızda daha ayrıntılı ele alıyoruz.

Yeni bir kardeş geldiğinde: Evdeki ilginin bebeğe yönelmesi, büyük çocukta derin bir kayıp duygusu yaratabilir. Bebeği emzirirken ağlamaya başlayan, bebek uyurken gürültü yapan çocuk, aslında "Ben de buradayım" demektedir. Bu konuda kardeş kıskançlığı yazımız yol gösterici olabilir.

Olumlu davranışlar görünmez kaldığında: Çocuk sessizce oynarken ebeveyn "Aman bozmayayım" diye ona yaklaşmaz. Oysa bu anlar, çocuğun en çok ilgi görmesi gereken anlardır. Uslu davranış fark edilmediğinde, çocuk sesini başka yoldan duyurmaya çalışır.

Evde bir kriz yaşandığında: Taşınma, ebeveynlerden birinin hastalığı, ekonomik sıkıntı, aile içi gerginlik ya da büyük bir kayıp, ebeveynin enerjisini tüketir. Çocuk bu dönemde hem daha fazla güvenceye ihtiyaç duyar hem de daha az ilgi görür.

Kalabalık ve gürültülü evlerde: Geniş ailelerde, birden fazla çocuğun olduğu ya da babaanne, dede, hala gibi akrabaların aynı evde yaşadığı durumlarda çocuk, sesinin duyulması için daha yüksek sesle konuşması gerektiğini öğrenebilir.

Olumsuz Dikkat Döngüsü Evde Nasıl Kurulur?

Diyelim ki dört yaşındaki bir kız çocuğu, annesi akşam yemeğini hazırlarken mutfağa geliyor ve "Anne bak" diyor. Annesi tencereye bakarak "Hı hı, çok güzel" diyor. Çocuk biraz daha bekliyor, sonra elindeki boyayı yere döküyor. Anne hemen dönüyor, sesini yükseltiyor, çocuğu kolundan tutup salona götürüyor ve iki dakika boyunca ona neden böyle yapmaması gerektiğini anlatıyor.

Bu sahnede çocuğun öğrendiği şey açıktır: "Anne bak" demek işe yaramadı; boyayı dökmek ise annenin tüm dikkatini getirdi. Ertesi gün aynı sahne tekrarlandığında, çocuk muhtemelen daha kısa bir süre bekleyecek ve daha hızlı harekete geçecektir.

Döngünün diğer tarafında ise ebeveyn vardır. Yorgun bir ebeveyn, çocuk sakin olduğunda kendi işine dönmeyi, sorun çıktığında müdahale etmeyi doğal olarak tercih eder. Zamanla ilişkinin büyük kısmı uyarılardan, azarlardan ve "Yapma!" cümlelerinden oluşmaya başlar. Ebeveyn de çocuk da bu durumdan mutsuzdur ama döngü kendi kendini besler.

Çocuğunuzun en çok dikkatinizi çektiği anları düşünün; eğer bunlar çoğunlukla sorun çıkardığı anlarsa, ona istemeden "ilginin yolu buradan geçer" demiş olabilirsiniz.

İlgi Çekmek İçin Yaramazlık Yapan Çocuğa Nasıl Yaklaşılır?

Döngüyü kırmanın yolu, ilginin yönünü değiştirmektir. Bu, çocuğa daha az ilgi göstermek değil, ilgiyi doğru davranışlara yöneltmek anlamına gelir.

Her gün kısa bir "özel zaman" ayırın

Her gün 10-15 dakikalık, yalnızca çocuğunuza ait bir zaman dilimi belirleyin. Bu sürede telefon başka odada olsun. Oyunu çocuk seçsin, siz onu takip edin. Soru sormak, öğretmek, düzeltmek yerine onun yaptığını anlatın: "Kırmızı bloğu en üste koydun. Kule gittikçe yükseliyor." Bu kısa ama tam ilgi, çocuğun gün içindeki ilgi açlığını belirgin biçimde azaltabilir. Önemli olan sürenin uzunluğu değil, düzenli ve bölünmemiş olmasıdır.

Olumlu davranışı yakalayın

Çocuğunuz sessizce oynarken, kardeşiyle oyuncağını paylaşırken ya da kendi başına giyinmeye çalışırken bunu fark edin ve söyleyin: "Kardeşine arabanı verdiğini gördüm, bu çok düşünceliydi." Genel övgü ("Aferin, çok akıllısın") yerine somut davranışı adlandırmak, çocuğa neyin değerli olduğunu daha net gösterir.

Küçük davranışları planlı olarak görmezden gelin

Mızırdanmak, sandalyede sallanmak, anlamsız sesler çıkarmak gibi zararsız ama rahatsız edici davranışlara tepki vermemek, bu davranışların "ilgi getirme" gücünü azaltır. Ancak bu yöntemin bazı kuralları vardır:

• Görmezden gelme yalnızca zararsız davranışlarda uygulanır. Tehlikeli olan ya da başkasına veya eşyalara zarar veren davranışlara her zaman müdahale edilir.
• Görmezden gelmeye başladığınızda davranış önce artabilir. Çocuk, eskiden işe yarayan yöntemi daha güçlü deneyecektir. Bu dönemde tutarlı kalmak çok önemlidir; yarı yolda vazgeçmek, çocuğa "daha çok zorlarsam sonunda olur" mesajı verir.
• Davranış durduğu anda ilgi geri gelmelidir. Çocuk mızırdanmayı bırakıp normal sesle konuştuğunda hemen dönün ve onu dinleyin.

Bekleme zamanlarını önceden planlayın

Telefon görüşmesi, misafir ağırlama ya da yemek hazırlama gibi dikkatinizin bölündüğü durumları önceden çocuğunuzla konuşun. "Şimdi on dakikalık bir telefon görüşmem var. Bu sırada şu boyama kitabıyla oynayabilirsin. Bitince seninle birlikte bahçeye çıkacağız." Uzun süreli işler için çocuğa yalnızca o zamanlarda çıkan bir "bekleme kutusu" hazırlamak da işe yarayabilir.

Sınır gerektiğinde kısa ve sakin konuşun

Bazı davranışlar görmezden gelinemez: kardeşine vurmak, camı yumruklamak, sokağa koşmak. Bu anlarda uzun bir nutuk, çocuğa tam da aradığı yoğun ilgiyi verir. Bunun yerine yaklaşın, göz hizasına inin ve tek cümleyle konuşun: "Vurmak yok. Kardeşini korumak için onu yanımıza alıyorum." Ardından davranışın doğal sonucunu sakin bir sesle uygulayın ve konuyu kapatın. Sesiniz ne kadar düz ve kısa olursa, davranış o kadar az "sahne" bulur. Sakinleşince yaşananları uzatmadan konuşmak ve çocuğu bir sonraki olumlu davranışında hemen fark etmek, sınırın ilişkiyi zedelemeden yerine oturmasını sağlar.

Çocuğu sürece dahil edin

Mutfakta yemek yaparken çocuğa sebze yıkatmak, çamaşır katlarken çorapları eşleştirmesini istemek, onu hem meşgul eder hem de "işe yarayan" biri olduğu hissini verir. Bu, ilginin başka bir biçimidir.

Kendi dikkatinizin nereye gittiğini gözlemleyin

Birkaç gün boyunca, akşamları kısa bir not alın: Çocuğumla bugün kaç kez olumlu bir etkileşimim oldu, kaç kez uyarı ya da azar? Bu basit gözlem, pek çok ebeveynin ilişkideki dengeyi görmesini sağlar.

Misafirlikte ve Kalabalık Ortamlarda Yaramazlık

Türkiye'de pek çok ebeveynin en zorlandığı anlar, bayram ziyaretleri, akraba toplantıları ya da misafir ağırlama saatleridir. Ebeveynin dikkati yetişkin sohbetine kaydığında çocuk kendini dışarıda kalmış hisseder. Üstelik bu ortamlarda büyüklerin "Bu çocuk neden böyle?" bakışı ebeveyni daha da gerer ve tepkiler sertleşebilir.

Bu durumlar için bazı öneriler:

• Ziyaretten önce çocuğunuzla neler olacağını konuşun: "Teyzemlerde iki saat kalacağız. Büyükler sohbet edecek. Sen tabletini değil, boyama setini götürebilirsin."
• Ziyaret sırasında arada bir çocuğunuzun yanına gidin, kısa bir göz teması ya da sarılmayla onu fark ettiğinizi gösterin.
• Çocuğu yetişkin sohbetine uygun biçimde dahil edin: "Kızım bugün resim yaptı, göstermek ister misin?"
• Kalabalıkta herkesin önünde azarlamak yerine onu sakin bir köşeye alıp kısaca konuşun.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

İlgi arayışıyla ortaya çıkan davranışlar, ebeveyn tutumundaki değişikliklerle çoğu zaman birkaç hafta içinde azalmaya başlar. Ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmana danışmak yararlı olabilir:

• Özel zaman, olumlu ilgi ve tutarlı sınırlar uygulandığı hâlde davranışlarda hiçbir değişiklik olmuyorsa
• Davranışlar giderek saldırgan bir hâl alıyor, çocuk kardeşine, arkadaşlarına ya da eşyalara zarar veriyorsa
• Çocuk okulda da sınıf düzenini sürekli bozuyor, öğretmenden sık şikâyet geliyorsa
• Davranış sorunlarına dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ya da dürtüsellik eşlik ediyorsa
• Çocuk evde ya da ailede yaşanan bir kayıp, boşanma, şiddete tanıklık gibi zor bir dönemin ardından belirgin şekilde değiştiyse
• Ebeveyn olarak kendinizi tükenmiş, çaresiz ya da sürekli öfkeli hissediyorsanız

Bu işaretler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak davranışın ardında başka bir ihtiyacın olup olmadığını anlamak için bir değerlendirme yararlı olur.

Terapide Olumsuz Dikkat Döngüsü Nasıl Ele Alınır?

Çalışmanın büyük kısmı genellikle ebeveynlerle yapılır. İlk aşamada evde gün içinde neler olduğu, hangi davranışların hangi tepkilerle karşılandığı ve çocukla geçirilen olumlu zamanın ne kadar olduğu ayrıntılı olarak incelenir. Bu sırada ebeveynlerden kısa bir gözlem günlüğü tutmaları istenebilir.

Ebeveyn rehberliğinde, davranışçı ilkelere dayanan beceriler adım adım çalışılır: özel zamanın nasıl uygulanacağı, olumlu davranışın nasıl fark edilip adlandırılacağı, hangi davranışların görmezden gelinebileceği ve hangi davranışlarda net bir sınır konulacağı. Ebeveynin kendi yorgunluğu, kaygısı ya da "Çocuğum beni bilerek kızdırıyor" gibi düşünceleri de bilişsel davranışçı yaklaşımla ele alınabilir.

Çocukla yapılan çalışmada ise oyun ön plandadır. Çocuk merkezli oyun terapisinde çocuk, bütünüyle ona ayrılmış bir zaman ve alan içinde, yargılanmadan kabul gördüğünü deneyimler. Bu deneyim, çocuğun ilgi ihtiyacını sağlıklı bir yoldan karşılamasına ve duygularını ifade etmenin yeni yollarını bulmasına yardımcı olur. Bu yaklaşımla ilgili daha fazla bilgiye çocuk ve oyun terapisi sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Görmezden gelmek çocuğu ihmal etmek anlamına gelmez mi?

Planlı görmezden gelme, çocuğu değil yalnızca zararsız ama rahatsız edici bir davranışı görmezden gelmektir. Çocuk o davranışı bıraktığı anda ilginizi hemen geri vermeniz gerekir. Bu yöntem, gün içinde bol miktarda olumlu ilgi ve özel zamanla birlikte uygulandığında anlam kazanır.

Günde 15 dakika ayırmak gerçekten bir fark yaratır mı?

Süreden çok, bu zamanın düzenli, bölünmemiş ve çocuğun yönettiği bir zaman olması önemlidir. Pek çok ebeveyn birkaç hafta içinde çocuğun gün içindeki ilgi taleplerinin azaldığını fark eder. Çocuk, ilginin her gün güvenilir bir şekilde geleceğini bildiğinde onu başka yollardan aramaya daha az ihtiyaç duyar.

Çocuğum yalnızca babası eve gelince yaramazlık yapıyor. Neden?

Gün boyu görmediği ebeveynin eve gelişi, çocuk için çok değerli bir andır ve bu anı en hızlı şekilde ele geçirmek ister. Babanın eve geldiğinde ilk birkaç dakikayı yalnızca çocuğa ayırması, bu davranışın azalmasına yardımcı olabilir.

Okulda da öğretmenin dikkatini çekmek için sınıfı bozuyor. Ne yapabilirim?

Öğretmenle iş birliği yapmak önemlidir. Öğretmenden çocuğun olumlu davranışlarını fark etmesini, ona sınıfta küçük sorumluluklar vermesini rica edebilirsiniz. Davranış birden fazla ortamda sürüyorsa bir uzmandan değerlendirme istemek de yerinde olur.

• #olumsuz dikkat
• #çocukta davranış sorunları
• #özel zaman
• #ebeveyn ilgisi
• #olumlu ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler