Kanser Olma Korkusu: Her Belirtide Kötü Bir Hastalık Düşünmek

Her ağrıda, her şişlikte kanser olma korkusu mu yaşıyorsunuz? Tahlil döngüsünün nasıl kurulduğunu ve bu kaygıyla daha sağlıklı nasıl baş edebileceğinizi okuyun.

Bir sabah duş alırken koltuk altınızda küçük bir şişlik fark ediyorsunuz. O günü işte nasıl geçirdiğinizi hatırlamıyorsunuz; öğle arasında tuvalete gidip üç kez yokluyor, akşam eve dönmeden aile hekiminden randevu alıyorsunuz. Ultrason "reaktif lenf nodu" diyor, hekim birkaç hafta izlemeyi öneriyor. Ama sizin için o birkaç hafta, her gece aynaya bakıp şişliği ölçtüğünüz, internette vaka hikâyeleri okuduğunuz uzun bir bekleyişe dönüşüyor. Şişlik küçülüp kaybolduğunda rahatlıyorsunuz; birkaç ay sonra bu kez midenizdeki bir yanma aynı alarmı çaldırıyor. Tekrarlayan bu tablo, adı konmamış bir kanser olma korkusu olabilir. Bu yazıda bu korkunun nasıl işlediğini, neden her yeni tetkikin ancak geçici bir sessizlik sağladığını ve sağlığınızı ihmal etmeden zihninizi nasıl rahatlatabileceğinizi ele alacağım.

Kanser Olma Korkusu Nedir?

Kanser, toplumumuzda adı bile yüksek sesle anılmaktan çekinilen bir hastalıktır. Büyüklerimizin "o kötü hastalık" diye söz etmesi, bu korkunun kültürel köklerini de gösterir. Bu nedenle kansere dair bir miktar endişe neredeyse herkesin içinde vardır ve bu endişe, tarama programlarına katılmak, şüpheli bir belirtiyi hekime göstermek gibi koruyucu davranışları da destekler.

Kanser korkusu ise bu koruyucu endişeden farklıdır. Burada kişi bedenindeki pek çok olağan değişikliği, örneğin bir ben, bir öksürük, bir kilo dalgalanması ya da bir yorgunluk dönemini, öncelikle kanserin işareti olarak yorumlar. Hekim değerlendirmesi ve tahlil sonuçları kısa süreli bir rahatlama sağlar ama korku yeni bir belirtiye taşınarak devam eder.

Uzmanlar bu tabloyu çoğunlukla sağlık kaygısının bir biçimi olarak değerlendirir. Kişinin aklına gelen düşünce "Hasta mıyım?" değil, "Hangi organımda başladı?" sorusudur. Yani kaygı, var olabilecek bir hastalığı değil, var olduğu neredeyse kabul edilmiş bir hastalığın yerini aramaktadır.

Kanser Korkusunun Belirtileri Nelerdir?

Bu korkunun kendini gösterme biçimleri kişiden kişiye değişse de bazı ortak işaretler vardır:

• Bedeni tarama: Göğüsleri, boynu, karnı ya da benleri her gün, hatta günde birkaç kez yoklamak, fotoğraflamak, ölçmek
• Tahlil peşinde koşmak: Hekimin gerekli görmediği tetkikleri istemek, farklı hastanelerde aynı testi tekrarlatmak, tahlil listesine kendi kendine yeni kalemler eklemek
• Sonuç okuma döngüsü: Kan tahlilindeki her yıldızlı değeri, sınırda bir sonucu ya da raporda geçen anlaşılmaz bir terimi kötü bir işaret olarak yorumlamak
• Ünlü ya da tanıdık hikâyelerine takılmak: Genç yaşta tanı alan birinin haberini okuduktan sonra günlerce kendi belirtilerini sorgulamak
• Kaçınma: Kanserle ilgili dizileri, haberleri, onkoloji servisinin önünden geçmeyi bile engellemek
• Güvence arayışı: Eşine, doktor arkadaşına ya da bir sağlık forumuna aynı soruyu tekrar tekrar sormak
• Bedensel kaygı belirtileri: Mide bulantısı, iştahsızlık, uyku bozukluğu; bunların da yeni birer "kanıt" gibi algılanması

Bu işaretlerden bazılarını yaşamak kendi başına bir tanı anlamına gelmez. Önemli olan, bu düşünce ve davranışların hayatınızda ne kadar yer kapladığı ve sizi ne kadar yorduğudur.

Kanser Olma Korkusu Neden Olur?

Yakın bir kayıp ya da hastalık deneyimi. Annesini ya da babasını kanser nedeniyle kaybeden, uzun bir tedavi sürecine bakım veren olarak eşlik eden kişilerde bu korku sık görülür. Bakım verirken görülen her aşama, belirtinin nasıl "masum" başlayıp büyüdüğüne dair bir zihin haritası bırakır. Kişi sonra kendi bedenine bu haritanın ilk adımlarını arayarak bakar.

Akranlarda görülen tanılar. Otuzlu ya da kırklı yaşlarda bir arkadaşın, bir iş arkadaşının tanı alması, "bu yaşta olmaz" güvencesini sarsar. Diyelim ki üniversiteden yakın arkadaşınız otuz sekiz yaşında tanı aldı. Onun yanında olmaya çalışırken bir yandan da "Neden o, neden ben değil, ya sıra bendeyse?" düşünceleri sizi sessizce sarabilir.

Belirsizliğe tahammülsüzlük. Hekimin "izleyelim" demesi kaygılı zihin için en zor cümlelerden biridir. Belirsiz geçen haftalar, korkunun en çok büyüdüğü zamanlardır.

Kontrol ihtiyacı. "Erken yakalarsam kurtulurum" inancı, aslında son derece mantıklı bir düşünceden beslenir. Ancak bu inanç, her gün kendini muayene etmenin, her ay yeni bir tetkik yaptırmanın gerekçesine dönüştüğünde koruyucu olmaktan çıkıp yıpratıcı hâle gelir.

Sosyal medyadaki hastalık günlükleri. Son yıllarda tanı ve tedavi süreçlerini paylaşan hesaplar çoğaldı. Bu paylaşımlar hasta olanlar için dayanışma alanı yaratırken, kaygıya yatkın biri için her gün yeni bir "benim de böyle başlamıştı" hikâyesi sunar. Algoritma, bir kez izlenen bu tür içerikleri akışa daha sık getirir ve kişi farkında olmadan her gün korkusunu besleyen bir vitrinin önünde durur.

Ölümle yüzleşmenin zorluğu. Kanser korkusunun altında çoğu zaman daha derin bir ölüm kaygısı yatar: Sevdiklerini geride bırakmak, çocuklarını büyütememek, yarım kalmak. Bu katmanı merak ediyorsanız ölüm kaygısı yazısı da size bir şeyler anlatabilir.

Kanser Korkusunun Günlük Hayata Etkileri

Kanser olma korkusu yalnızca zihinsel bir yük değildir; zaman, para ve ilişkiler üzerinde de belirgin izler bırakır.

Özel hastanelerde tekrarlanan görüntülemeler ve tahliller, hayat pahalılığının zaten zorladığı aile bütçesine ciddi yük bindirebilir. Kişi bir yandan harcadığı paradan suçluluk duyar, bir yandan da "sağlıktan önemli ne var" diyerek yeni bir tetkiki gerekçelendirir. İş yerinden sık sık izin almak, randevu günlerinde verimin düşmesi de buna eklenir.

Ev içinde ise eş ve çocuklar zamanla bu korkunun bir parçası hâline gelir. Bir anne, kızının "Anne yine mi doktora gidiyorsun?" sorusunda hem yorgunluğu hem de endişeyi duyar. Eşler bazen korkuyu paylaşır, bazen de bıkkınlıkla "Hiçbir şeyin yok" diyerek konuyu kapatır. Her iki tepki de kişinin yalnızlığını artırabilir.

Bu korkunun bir başka zor yanı, keyif alınan anlara bile sızmasıdır. Bir düğünde, bir bayram ziyaretinde ya da tatilde akıl bir anda "Ya bu son yazımsa?" düşüncesine kayabilir. Hayatı yaşamak yerine hayatı kaybetme ihtimalini izlemek, insanı en çok yoran şeylerden biridir.

Hekimlerle kurulan ilişki de zamanla zorlaşabilir. Kişi bir yandan hekime güvenmek ister, bir yandan da "ya gözden kaçırdıysa" diye düşünür. Bir hekimin gereksiz gördüğü tetkiki bir başkasından istemek, sağlık hizmetiyle ilişkiyi güvene değil şüpheye dayalı hâle getirir. Oysa tek bir hekimle uzun soluklu ve açık bir ilişki, hem tıbbi takip hem de kaygının yatışması için çok daha değerlidir.

Kanser Korkusuyla Baş Etmek İçin Pratik Adımlar

Aşağıdaki öneriler sağlığınızı ihmal etmeniz için değil, sağlığınızla daha dengeli bir ilişki kurmanız içindir.

Bir sağlık planınız olsun

Aile hekiminizle yaşınıza, cinsiyetinize ve aile öykünüze uygun tarama programını konuşun: Hangi tetkik, hangi aralıkla yapılmalı? Bu planı yazılı hâle getirin. Plan dışındaki yeni bir tetkik isteği geldiğinde, kararı kendi kaygınıza değil bu plana ve hekiminize bırakın.

Kendi kendine muayeneyi sınırlayın

Bazı muayeneler hekiminizin önerdiği aralıkla yapıldığında yararlıdır; ancak günde birkaç kez aynı bölgeyi yoklamak, dokuyu tahriş eder ve olağan farklılıkları bile şüpheli gösterir. Hekiminize sorun: "Bu bölgeyi ne sıklıkla kontrol etmem yeterli?" Ardından bu sıklığa sadık kalmayı deneyin.

Tahlil sonuçlarını hekiminizle okuyun

Laboratuvar değerlerinin yanındaki yıldızlar ve referans aralığının hemen dışındaki sonuçlar, çoğu zaman tek başına bir anlam taşımaz. Sonuçları internetteki tablolarla değil, sizi tanıyan hekiminizle yorumlamak hem daha doğru hem de daha az yıpratıcıdır.

Erteleme kuralı koyun

Bir belirti fark ettiğinizde, ciddi ve acil bir durum yoksa kendinize birkaç günlük bir gözlem süresi tanıyın. Bu süre boyunca belirtiyi sürekli kontrol etmek yerine bir deftere bir kez not edin. Pek çok olağan belirtinin bu süre içinde kendiliğinden kaybolduğunu görmek, zihninize yeni bir deneyim kazandırır.

"Ya kanserse?" sorusuna farklı bir yanıt deneyin

Bu soruya "Hayır, değil" diye yanıt vermek kaygıyı yatıştırmaz, çünkü kaygı kesinlik ister. Bunun yerine şunu deneyebilirsiniz: "Belki, belki de değil. Hekimimle planımı yaptım; şimdi bugünüme dönebilirim." Bu yaklaşım ilk başta tuhaf gelse de belirsizlikle yaşama kapasitesini güçlendirir.

Bedeninize başka bir dille de bakın

Bedeninizi yalnızca hastalık arayan bir gözle değil, size hizmet eden bir yol arkadaşı gibi görmek için küçük alışkanlıklar edinin: yürüyüş, esneme, sevdiğiniz bir yemeği yavaşça yemek. Beden yalnızca tehlike kaynağı değil, keyif ve güç kaynağıdır da.

Akışınızı sadeleştirin

Hastalık hikâyelerinin sık geçtiği hesapları bir süreliğine sessize alın ya da "ilgilenmiyorum" seçeneğini kullanın. Bunu yapmak duyarsızlık değil, kendi ruh sağlığınızı korumanın bir yoludur. Bir yakınınızın sürecini takip etmek istiyorsanız, onunla doğrudan konuşmak ekrandan izlemekten çoğu zaman daha anlamlıdır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı tanıdık geliyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Hekim değerlendirmelerine ve temiz sonuçlara rağmen korku aylardır sürüyorsa
• Tahlil ve görüntüleme için harcadığınız zaman ya da para sizi zorlamaya başladıysa
• Kendinizi muayene etmek ya da belirti araştırmak günün önemli bir bölümünü alıyorsa
• Tam tersine, korku yüzünden gerekli taramalardan bile kaçınıyorsanız
• Kaygıya umutsuzluk, keyifsizlik ya da uyku bozukluğu eşlik ediyorsa
• Bir yakınınızın kanser süreci ya da kaybı sonrası bu korku belirginleştiyse

Yeni ortaya çıkan, büyüyen ya da geçmeyen bir belirti varsa önce bir hekime başvurmanız gerekir; psikolojik destek tıbbi değerlendirmenin yerini almaz. Sonuç beklediğiniz dönemlerde yaşadığınız yoğun gerginlikle ilgili olarak tahlil sonucu bekleme kaygısı yazısı da yol gösterici olabilir. İlaç desteğinin gerekip gerekmediğini ise bir psikiyatri hekimi değerlendirebilir.

Terapide Kanser Olma Korkusu Nasıl Ele Alınır?

Terapide amaç, size kanser olmadığınızı ispatlamak değildir; böyle bir ispat zaten mümkün değildir ve kaygıyı da kalıcı olarak yatıştırmaz. Amaç, belirsizlikle birlikte yaşayabilmeyi ve kaygının hayatınızı yönetmesine izin vermemeyi öğrenmektir.

Bilişsel davranışçı terapi bu alanda sıklıkla başvurulan yaklaşımlardan biridir. Süreçte genellikle şunlar yer alır:

• Kaygı döngüsünün haritası: Belirti, felaket yorumu, kontrol ya da tetkik isteği, kısa rahatlama ve yeni belirti arasındaki bağlantıyı görmek
• Güvenlik davranışlarının azaltılması: Muayene, araştırma ve güvence isteme davranışlarını planlı ve kademeli biçimde azaltmak
• Düşünce kayıtları: "Bu yorgunluk kesin bir şeyin işareti" düşüncesinin kanıtlarını ve alternatif açıklamalarını yazılı olarak incelemek
• Korkulan senaryoyla çalışmak: Kaçınılan düşüncelere, kontrollü bir ortamda ve uzman eşliğinde yaklaşmak
• Değerlere dönüş: Korkunun gölgesinde kalan ilişkileri, hobileri ve hedefleri yeniden görünür kılmak

Yakın bir kaybın ardından başlayan korkularda yas süreci de çalışmanın önemli bir parçasıdır. Bazen kişinin kendi bedenine duyduğu güvensizlik, sevdiği birini koruyamamış olmanın sessiz suçluluğuyla iç içedir.

Bedeninizi sürekli sorguya çekmek sizi korumaz; sizi yalnızca bugünden uzaklaştırır.

Bu tür kaygılarla bireysel çalışmanın nasıl yürüdüğünü bireysel terapi sayfasında okuyabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Ailemde kanser varsa benim de yakalanmam kaçınılmaz mı?

Hayır. Bazı kanser türlerinde aile öyküsü riski artırabilir, ancak bu kaçınılmazlık anlamına gelmez. Aile öykünüzü hekiminize anlatmak, size uygun bir tarama planı yapılmasını sağlar. Risk artışını tıbbi takiple yönetmek ile her gün bu ihtimalle yaşamak birbirinden farklı şeylerdir.

Kendimi muayene etmek kaygımı artırıyor, ne yapmalıyım?

Hekiminizin önerdiği aralıklarla yapılan muayene yararlıdır; günde defalarca yapılan yoklama ise kaygıyı besler. Hekiminizle ne sıklıkla ve nasıl kontrol etmeniz gerektiğini netleştirin, sonra bu sıklığın dışına çıkmamaya çalışın. Bu sınırı tek başınıza koymakta zorlanıyorsanız terapide birlikte planlanabilir.

Kanser korkusu ile ölüm korkusu aynı şey midir?

Birbirine çok yakındır ama aynı şey değildir. Kanser korkusu belirli bir hastalığa ve onun bedendeki belirtilerine odaklanır; altında ise çoğu zaman ölüm, kayıp ya da sevdiklerini geride bırakma kaygısı bulunur. Terapide her iki katmanla da çalışmak mümkündür.

Sağlıklı beslenmek ve spor yapmak da kaygının bir parçası olabilir mi?

Sağlıklı yaşam davranışları kendi başına olumlu ve değerlidir. Ancak bu davranışlar katı kurallara dönüşür, küçük bir esneme bile yoğun suçluluk ve korku yaratırsa, kaygının bir uzantısı hâline gelmiş olabilir. Ölçüt, bu alışkanlıkların size iyi gelip gelmediği ve hayatınıza esneklik bırakıp bırakmadığıdır.

• #kanser korkusu
• #sağlık kaygısı
• #tahlil kaygısı
• #belirsizlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler