Hastalık Hastalığı (Sağlık Kaygısı): İnternetten Belirti Aramayı Bırakamıyorsanız

Hastalık hastalığı nedir, neden olur? Sağlık kaygısının belirtilerini, internette belirti arama döngüsünü ve terapide nasıl ele alındığını öğrenin.

Gece yarısı fark ettiğiniz küçük bir baş ağrısı, birkaç dakika içinde arama motorunda "beyin tümörü belirtileri" araştırmasına dönüşüyorsa yalnız değilsiniz. Halk arasında hastalık hastalığı olarak bilinen sağlık kaygısı, kişinin bedenindeki olağan duyumları ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlaması ve bu düşünceden kolayca kurtulamamasıyla kendini gösterir. Doktor muayeneleri, tahlil sonuçları ve yakınların "bir şeyin yok" demesi kısa süreli bir rahatlama sağlasa da kaygı çoğu zaman yeniden alevlenir. Bu yazıda sağlık kaygısının ne olduğunu, hangi belirtilerle ortaya çıktığını, neden geliştiğini ve terapide nasıl ele alındığını sade bir dille anlatmaya çalışacağım.

Hastalık Hastalığı Nedir?

Hastalık hastalığı, tıbbi literatürde bugün daha çok "hastalık kaygısı bozukluğu" ya da genel adıyla "sağlık kaygısı" olarak ele alınan bir durumdur. Eskiden kullanılan "hipokondri" terimi, zamanla damgalayıcı bir anlam kazandığı için uzmanlar arasında yerini daha tarafsız ifadelere bırakmıştır. Çünkü bu durumu yaşayan kişi "hastalık uyduruyor" ya da "naz yapıyor" değildir; gerçekten yoğun ve yorucu bir kaygıyla mücadele etmektedir.

Sağlık kaygısının özünde, belirsizliğe tahammül etmekte zorlanmak yatar. Bedenimiz gün içinde sayısız duyum üretir: kalp ritmi değişir, kaslar seğirir, mide guruldar, baş zaman zaman ağrır. Çoğumuz bu duyumları fark etmeden geçeriz. Sağlık kaygısı yaşayan biri ise bu duyumları dikkatle izler, büyütür ve en kötü ihtimalle açıklamaya eğilim gösterir.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Gerçek bir sağlık sorunundan endişe duymak, kontrollerinizi düzenli yaptırmak ve bedeninize özen göstermek sağlıklı davranışlardır. Sorun, kaygının orantısız hale gelmesi, günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtlaması ve güvence arayışının hiç bitmemesiyle başlar.

Sağlık Kaygısının Belirtileri Nelerdir?

Sağlık kaygısı her insanda aynı biçimde görünmez. Kimileri sürekli doktor doktor dolaşırken kimileri tam tersine, kötü bir haber alma korkusuyla hastaneye hiç gitmez. Yine de sık rastlanan bazı işaretler şunlardır:

• Sürekli beden kontrolü: Nabzı ölçmek, benleri incelemek, boyundaki lenf bezlerini yoklamak, tansiyonu gün içinde defalarca kontrol etmek.
• İnternette belirti araştırma: Bir duyumu fark eder etmez arama motorlarına, forumlara ya da sosyal medyadaki sağlık videolarına başvurmak.
• Güvence arayışı: Eşe, anneye ya da arkadaşlara "Sence bu normal mi?" diye tekrar tekrar sormak.
• Doktor değiştirme: Bir hekimin "sorun yok" demesine rağmen başka bir hekime, başka bir tahlile yönelmek.
• Kaçınma: Hastalıklarla ilgili haberlerden, dizilerden, hastane ziyaretlerinden uzak durmak.
• Bedensel kaygı belirtileri: Çarpıntı, nefes darlığı hissi, mide bulantısı, kas gerginliği gibi kaygının kendisinden kaynaklanan belirtiler. Bu belirtiler de ne yazık ki "demek ki gerçekten hastayım" düşüncesini besler.
• Zihinsel meşguliyet: Gün içinde uzun saatler boyunca hastalık ihtimalini düşünmek, işe ya da sohbete odaklanamamak.

Bu belirtilerin bazılarını zaman zaman yaşamak, tek başına bir tanı anlamına gelmez. Belirleyici olan, bu davranışların ne kadar sık olduğu, ne kadar zaman aldığı ve hayatınızı ne ölçüde daralttığıdır.

Siberkondri: İnternetten Belirti Aramanın Tuzağı

Son yıllarda "siberkondri" adıyla anılan bir kavram sıkça konuşuluyor. İnternette belirti araştırmak, kısa vadede kontrol hissi verse de uzun vadede kaygıyı artırma eğilimindedir. Bunun birkaç nedeni vardır. Arama sonuçları çoğunlukla nadir ama ciddi hastalıkları da listeler; kaygılı zihin ise listedeki en korkutucu seçeneğe takılır. Ayrıca her arama yeni bir soru doğurur ve kişi saatlerce sayfadan sayfaya geçebilir.

Diyelim ki kolunuzda hafif bir uyuşma hissettiniz. Arama motoru size sinir sıkışmasından uykuda yanlış pozisyona kadar birçok olağan açıklamanın yanında daha ciddi durumları da gösterecektir. Kaygılı bir zihin, olağan açıklamaları "kendimi kandırıyorum" diyerek geçer ve dikkatini en ağır ihtimale yöneltir. Böylece bir uyuşma hissi, bir gecelik uykusuzluğa dönüşebilir.

Hastalık Hastalığı Neden Olur?

Sağlık kaygısının tek bir nedeni yoktur. Genellikle birden fazla etken bir araya gelir:

• Geçmiş deneyimler: Çocuklukta ciddi bir hastalık geçirmek, ağır hasta bir yakına bakım vermek ya da bir yakını beklenmedik biçimde kaybetmek, bedene dair tehlike algısını keskinleştirebilir.
• Aile içinde öğrenilen tutumlar: Sağlık konusunda çok endişeli ebeveynlerle büyümek, her öksürüğün büyük bir tehlike gibi karşılandığı bir ortamda yetişmek, bu bakış açısının öğrenilmesine yol açabilir.
• Belirsizliğe tahammülsüzlük: "Kesin olarak bilmeliyim" ihtiyacı, sağlık kaygısını besleyen en güçlü düşünce kalıplarından biridir.
• Stresli yaşam dönemleri: İş değişikliği, taşınma, ekonomik zorluklar ya da ilişki sorunları gibi dönemlerde kaygı, bedene yönelerek kendini gösterebilir.
• Kişisel eğilimler: Genel olarak kaygıya yatkın olmak veya başka kaygı sorunları yaşamak da risk oluşturabilir. Bu konuda daha fazla bilgi için anksiyete belirtileri yazısına göz atabilirsiniz.

Bilişsel davranışçı yaklaşım, sağlık kaygısını bir döngü olarak ele alır: Bir bedensel duyum fark edilir, felaket yönünde yorumlanır, kaygı yükselir, kaygı yeni bedensel belirtiler üretir, kişi kontrol ve güvence davranışlarına başvurur, kısa süreli rahatlama gelir ve bu rahatlama döngünün bir sonraki turunu hazırlar. Döngüyü anlamak, ondan çıkmanın ilk adımıdır.

Sağlık Kaygısı Günlük Hayatı Nasıl Etkiler?

Sağlık kaygısı yalnızca zihinsel bir yük değildir; iş, ilişkiler ve aile yaşamı üzerinde de belirgin etkileri olabilir. Sık sık izin almak, iş toplantılarında dikkatin dağılması, partnerin "yine mi" tepkisiyle yaşanan gerginlikler ve sürekli güvence istemekten doğan suçluluk duygusu bunlardan yalnızca birkaçıdır.

Türkiye'de pandemi döneminin bıraktığı izler hâlâ hissediliyor. O yıllarda her öksürüğün, her ateşin korku yarattığı bir ortamı birlikte yaşadık. Pek çok insan için sağlık haberlerini sürekli takip etmek bir alışkanlığa dönüştü. Buna ek olarak sosyal medyada yayılan doğruluğu belirsiz sağlık içerikleri, "bir arkadaşımın kuzeni de böyle başlamıştı" türünden anlatılar ve aile sohbetlerinde sıkça yer alan hastalık hikâyeleri, kaygıya yatkın kişilerin yükünü artırabiliyor.

Geniş aile yapısının sağladığı destek çok değerli olmakla birlikte, kimi zaman aile büyüklerinin endişeli yaklaşımı da güvence döngüsünü besleyebilir. Diyelim ki her baş ağrınızda annenizi arıyor ve onun da sizinle birlikte endişelendiğini görüyorsunuz. Bu durumda kaygı, iki kişinin ortak gündemi haline gelebilir.

Sağlık Kaygısıyla Baş Etmek İçin Neler Yapabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler, sağlık kaygısını yönetmeye yardımcı olabilecek ve kendi başınıza deneyebileceğiniz adımlardır. Her biri küçük ama tutarlı biçimde uygulandığında etkisini gösterir.

Kontrol ve arama davranışlarını kademeli olarak azaltın

Bir gün içinde nabzınızı ya da tansiyonunuzu kaç kez kontrol ettiğinizi, kaç kez belirti araştırdığınızı birkaç gün boyunca not edin. Ardından bu sayıyı birdenbire sıfıra indirmek yerine yavaş yavaş azaltmayı hedefleyin. Arama yapma isteği geldiğinde kendinize on beş dakikalık bir erteleme süresi tanımak, dürtünün zamanla zayıfladığını fark etmenizi sağlayabilir.

Güvence isteme alışkanlığını yakınlarınızla birlikte ele alın

Yakınlarınızdan güvence istemek doğal bir ihtiyaçtır ancak sürekli tekrarlandığında kaygıyı besler. Eşiniz ya da aileniz ile açık bir konuşma yaparak bu döngüyü birlikte fark etmeye çalışabilirsiniz. Onların sizi geri çevirmesi değil, "Bunu kaygın soruyor gibi geliyor, biraz bekleyelim mi?" gibi şefkatli bir yanıt vermesi daha yardımcı olur.

Bedensel duyumlara meraklı bir gözlemci gibi yaklaşın

Bir duyumu fark ettiğinizde onu hemen yorumlamak yerine tarif etmeyi deneyin: "Göğsümün sol tarafında hafif bir baskı var, şu an daha belirgin, birkaç dakika önce daha hafifti." Bu yaklaşım, duyumla aranıza küçük bir mesafe koyar ve felaket yorumunun hızını yavaşlatır.

Düzenli ve planlı sağlık kontrollerini sürdürün

Sağlık kaygısıyla baş etmek, sağlığınızı ihmal etmek anlamına gelmez. Güvendiğiniz bir aile hekimiyle düzenli kontroller planlamak ve aradaki dönemde yeni tetkik talep etmeme konusunda kendinizle bir anlaşma yapmak, hem bedeninize hem zihninize özen göstermenin dengeli bir yoludur.

Kaygının bedendeki etkisini azaltan alışkanlıklar edinin

Düzenli yürüyüş, nefes egzersizleri, yeterli uyku ve kafein tüketimini sınırlamak, kaygının yarattığı bedensel belirtileri hafifletebilir. Daha az çarpıntı ve kas gerginliği, yorumlanacak daha az duyum demektir.

Endişe için belirli bir zaman ayırın

Gün boyunca dağınık biçimde gelen sağlık endişelerini bastırmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz; bastırılan düşünce daha sık geri döner. Bunun yerine her gün aynı saatte, yaklaşık yirmi dakikalık bir "endişe zamanı" belirleyebilirsiniz. Gün içinde bir endişe aklınıza geldiğinde onu kısaca bir kâğıda not edip bu saate ertelersiniz. Belirlenen zamanda notlarınıza baktığınızda, pek çok endişenin gücünü yitirdiğini fark edebilirsiniz. Bu yöntem, kaygıyı yok saymadan onun gününüzü yönetmesini sınırlamanın pratik bir yoludur.

Kaygıyı besleyen içerikleri sınırlayın

Sosyal medyada karşınıza çıkan sağlık videoları, "bu belirtiyi sakın göz ardı etmeyin" başlıklı paylaşımlar ve hastalık deneyimlerinin anlatıldığı forumlar, kaygılı bir zihin için güçlü tetikleyicilerdir. Bu tür hesapları bir süreliğine sessize almak ya da takipten çıkmak, zihninize bir nefes alanı açabilir. Güvenilir sağlık bilgisine ihtiyaç duyduğunuzda ise bilgiyi hekiminizden almayı tercih etmeniz daha sağlıklı olacaktır.

Hastalık Hastalığı İçin Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı sizin için tanıdıksa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

• Sağlık endişeleriniz günün önemli bir bölümünü kaplıyorsa,
• Doktor muayeneleri ve tahliller size yalnızca kısa süreli bir rahatlama sağlıyorsa,
• İş, okul ya da aile yaşamınız bu kaygıdan belirgin biçimde etkileniyorsa,
• Kaygı nedeniyle hastaneye gitmekten tamamen kaçınıyorsanız,
• Uykusuzluk, mutsuzluk ya da umutsuzluk gibi başka zorluklar da eşlik ediyorsa.

Önemli bir not: Yeni ortaya çıkan, şiddetlenen ya da sizi gerçekten endişelendiren bir bedensel belirti varsa öncelikle bir hekime başvurmanız gerekir. Psikolojik destek, tıbbi değerlendirmenin yerini almaz; tıbbi değerlendirmeyle birlikte yürür. İlaç tedavisinin gerekip gerekmediği konusunda ise bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesi önemlidir.

Terapide Sağlık Kaygısı Nasıl Ele Alınır?

Sağlık kaygısının terapisinde araştırmalarla güçlü biçimde desteklenen yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapidir. Bu yaklaşım, kaygıyı besleyen düşünce ve davranış döngüsünü birlikte keşfetmeyi ve adım adım değiştirmeyi amaçlar. Yaklaşımın genel çerçevesini merak ediyorsanız bilişsel davranışçı terapi yazısını okuyabilirsiniz.

Terapi süreci genellikle şu unsurları içerir:

• Döngünün haritalanması: Hangi duyumların kaygıyı tetiklediği, hangi düşüncelerin devreye girdiği ve hangi davranışların kaygıyı sürdürdüğü birlikte belirlenir.
• Düşüncelerin incelenmesi: "Bu baş ağrısı kesin ciddi bir şeyin işareti" gibi düşüncelerin kanıtları, alternatif açıklamaları ve olasılıkları değerlendirilir.
• Davranış deneyleri: Kontrol etmeyi bir süre bırakmanın ya da güvence istememenin ne sonuç doğurduğu, güvenli ve planlı biçimde denenir.
• Belirsizlikle yaşamayı öğrenmek: Hayatta hiçbir şeyin yüzde yüz kesin olmadığı gerçeğiyle daha esnek bir ilişki kurmak üzerine çalışılır.
• Dikkat çalışmaları: Bedene sürekli yönelen dikkatin daha esnek kullanılması hedeflenir.

Amaç, kaygıyı tamamen yok etmek değil; kaygı geldiğinde onun hayatınızın direksiyonuna geçmesine izin vermemektir.

Terapide hiçbir zaman "hiçbir şeyin yok, boş ver" denmez. Kaygınız ciddiye alınır, deneyiminiz anlaşılmaya çalışılır ve değişim, sizin hızınıza saygı gösterilerek planlanır. Kaygıyla ilgili bireysel çalışmalar hakkında daha fazla bilgiyi kaygı ve panik sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Hastalık hastalığı gerçek bir rahatsızlık mıdır?

Evet. Sağlık kaygısı, ruh sağlığı alanında tanımlanmış ve iyi bilinen bir kaygı biçimidir. Bu durumu yaşayan kişiler hastalık uydurmaz; kaygıyı gerçekten ve yoğun biçimde hisseder. Bu nedenle anlayışla yaklaşılması ve gerektiğinde destek alınması önemlidir.

İnternette belirti araştırmak neden kaygımı artırıyor?

Arama sonuçları çoğu zaman nadir ama korkutucu ihtimalleri de içerir ve kaygılı zihin en kötü seçeneğe odaklanma eğilimindedir. Kısa vadede kontrol hissi verse de her arama yeni sorular doğurur. Bu yüzden arama davranışını kademeli olarak azaltmak çoğu kişiye iyi gelir.

Sağlık kaygısı panik atakla aynı şey midir?

Aynı şey değildir ama birbirine eşlik edebilir. Panik atakta ani ve yoğun bir korku dalgası yaşanırken sağlık kaygısında daha sürekli bir endişe ve meşguliyet ön plandadır. Panik atak hakkında bilgi almak isterseniz panik atak belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Terapi sürecinde doktora gitmeyi bırakmam mı gerekecek?

Hayır. Terapinin amacı, gerekli tıbbi kontrolleri bırakmanız değil, kaygının yönlendirdiği tekrarlayan ve rahatlatmayan başvuruları azaltmaktır. Hekiminizle planlı bir kontrol düzeni kurmak süreci destekler. Sağlık kaygınız hayatınızı zorlaştırıyorsa bu konuda bir uzmandan destek almanın mümkün olduğunu bilmek iyi bir başlangıç olabilir.

• #sağlık kaygısı
• #hastalık hastalığı
• #anksiyete
• #bilişsel davranışçı terapi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler