Kötü Arkadaş Çevresi: Gencin Arkadaşlarından Endişelendiğinizde

Kötü arkadaş çevresi endişesi mi yaşıyorsunuz? Hangi arkadaşlığın gerçekten risk taşıdığı, yasakların neden ters teptiği ve gence nasıl yol gösterilebileceği.

Lise birinci sınıfın ikinci ayı. Oğlunuz okul çıkışı artık eski arkadaşlarıyla değil, sizin hiç tanımadığınız yeni bir grupla takılıyor. Grubun içinde bir genç var ki anne babası akşamları hep işte, evi bütün gün boş. Oğlunuzun ağzından yeni sözcükler çıkıyor, telefonu sürekli titriyor, eve dönüş saati her hafta biraz daha uzuyor. İçinizde tanıdık bir korku büyüyor: Kötü arkadaş çevresi onu bambaşka bir yola sürükleyecek mi? Bu yazıda, gerçekten endişe verici arkadaşlıklarla sadece size yabancı gelen arkadaşlıkları nasıl ayırt edebileceğinizi, yasakların neden çoğu zaman ters teptiğini ve gence yön verirken ilişkinizi nasıl koruyabileceğinizi ele alıyoruz.

Kötü Arkadaş Çevresi Ne Demek?

"Kötü arkadaş" ifadesi ebeveynler arasında sık kullanılır ama içi çoğu zaman belirsizdir. Bir ebeveyn için kötü arkadaş, saçını boyayan, siyah giyen ya da notları düşük olan gençtir; bir başkası için ise sigara içen, eve geç dönen ya da ailesinden habersiz bir yerlere giden. Bu belirsizlik, ebeveynin endişesini gence anlatmasını da zorlaştırır.

İşe yarayan bir ayrım, tarz ile davranış arasındaki farktır. Giyim, müzik zevki, konuşma biçimi, ailenin sosyoekonomik durumu ya da okul başarısı tek başına bir arkadaşı "kötü" yapmaz. Endişeyi haklı kılan şey, arkadaş grubunun gencinizi sürüklediği davranışlardır:

• Gencinizi istemediği şeyleri yapmaya zorlayan, yapmadığında alay eden ya da dışlayan bir grup
• Sigara, alkol ya da madde kullanımının grubun olağan bir parçası olması
• Okul kaçırma, hırsızlık, kavga gibi davranışların ortak bir eğlenceye dönüşmesi
• Gencinizin ailesinden sürekli bir şeyler saklamasını gerektiren planlar
• Yaşça belirgin biçimde büyük kişilerin grubun içinde yer alması, gence hediye, para ya da araç sağlaması

Ebeveynin kendi kaygılarını da bu süzgeçten geçirmesi yararlıdır. Bazen "kötü arkadaş çevresi" diye tarif ettiğimiz şey, aslında bizim büyüdüğümüz çevreden farklı olan, ailesi boşanmış, başka bir şehirden gelmiş ya da "mahallede ne derler" kaygısını uyandıran bir gençtir. Kendinize "Bu arkadaştan tam olarak hangi davranışı yüzünden endişeleniyorum?" diye sormak, önyargı ile gerçek riski ayırmanın ilk adımıdır.

Bu tablo, "Arkadaşlarını beğenmiyorum" ile "Arkadaşlarının seni zarar görebileceğin yerlere götürdüğünden endişeleniyorum" arasındaki farkı gösterir. İkinci cümle, gence konuşulabilecek somut bir şey sunar.

Ergen Neden O Gruba Yönelir?

Bir gencin ebeveynin onaylamadığı bir gruba yönelmesinin ardında genellikle karşılanmayı bekleyen bir ihtiyaç vardır.

Ait olma ihtiyacı. Ergenlikte akran grubu, gencin kimliğini sınadığı en önemli alandır. Başka gruplarda kabul görmeyen bir genç, kendisini sorgusuz kabul eden ilk gruba sıkı sıkıya tutunabilir.

Görünür olmak ve güçlü hissetmek. Kurallara meydan okuyan, korkusuz görünen bir grubun parçası olmak, kendini değersiz ya da görünmez hisseden bir gence güç duygusu verebilir.

Evden uzaklaşma isteği. Evde sürekli çatışma, eleştiri ya da yalnızlık yaşayan bir genç için ailenin hiç onaylamadığı bir grup, hem bir sığınak hem de bir başkaldırı biçimi olabilir.

Heyecan arayışı. Ergen beyni yeniliğe ve ödüle karşı daha duyarlıdır. Risk içeren davranışlar, özellikle akranların yanında, gence daha cazip gelir.

Değişen okul ortamı. LGS sonrası yeni bir liseye geçiş, taşınma ya da okul değişikliği, gencin eski arkadaş ağını kaybetmesine yol açar. Yeni ortamda ilk el uzatan grup, ister istemez gencin yeni çevresi olur.

Bu ihtiyaçları anlamak önemlidir; çünkü yalnızca grubu ortadan kaldırmaya odaklanan bir müdahale, ihtiyacın kendisine dokunmaz ve genç aynı ihtiyacı başka bir grupla karşılamaya devam eder. Gençlerin gruba neden "hayır" diyemediğini akran baskısı yazımızda daha ayrıntılı ele aldık.

Yasaklar Neden Çoğu Zaman Ters Teper?

Bir ebeveynin ilk refleksi genellikle yasaklamaktır: "Bir daha o çocukla görüşmeyeceksin." Bu cümlenin ardından çoğu zaman şunlar yaşanır:

• Genç, arkadaşıyla görüşmeyi bırakmaz; görüştüğünü saklamaya başlar.
• Yasaklanan arkadaş, gencin gözünde daha çekici hâle gelir. "Ailemin anlamadığı ama beni anlayan kişi" konumuna yükselir.
• Ebeveyn, gencin hayatında ne olup bittiğine dair en önemli bilgi kaynağını, yani gencin kendisini kaybeder.
• Genç, ailesinin arkadaşlarını değil kendisini yargıladığını hisseder: "Benim seçimlerime güvenmiyorlar."

Bir örnek düşünelim: On altı yaşındaki bir kıza annesi, "O kızla bir daha görüşmeyeceksin" diyor. Ertesi gün kız, okul çıkışında arkadaşıyla buluşup eve "Kütüphanedeydim" diye dönüyor. Birkaç hafta sonra anne, kızının nerede olduğunu artık hiç bilmiyor. Oysa yasaktan önce en azından kızının kimle, nerede olduğunu biliyordu. Yasak, riski azaltmamış; yalnızca görünmez kılmıştır.

Elbette bazı durumlarda net bir sınır koymak gerekir; özellikle gencin güvenliği doğrudan tehlikedeyse. Ancak bu sınır, kişiye değil davranışa yönelik olduğunda daha etkilidir. "O çocukla görüşemezsin" yerine "Akşam dokuzdan sonra dışarıda olamazsın", "Bizim tanımadığımız evlere gidemezsin" gibi kurallar, hem uygulanabilir hem de gencin kimliğine saldırı gibi algılanmaz.

Gencin arkadaşlarını yasaklamak, onu o arkadaşlardan değil, size anlatmaktan uzaklaştırır.

Gencin Arkadaşlarını Tanımanın Yolları

Endişe çoğu zaman bilinmezlikten beslenir. Gencinizin arkadaşlarını tanıdıkça, endişelerinizin hangilerinin gerçek, hangilerinin önyargı olduğunu ayırt etmek kolaylaşır.

Evinizi açın. Arkadaşlarının eve gelmesine izin vermek, hatta teşvik etmek, onları kendi ortamınızda tanımanın en doğal yoludur. Bir tepsi tost, bir maç ya da bir oyun akşamı, gençlerin evinizde kendilerini rahat hissetmelerini sağlar. Gençlerin buluştuğu yer sizin eviniz olduğunda, ne yaptıklarını da kendiliğinden görürsünüz.

Taşıyıcı olun. Arkadaşlarını bir yere arabayla bırakmak, servisten ya da kurstan almak, onları dinlemek için eşsiz bir fırsattır. Arka koltuktaki gençler, sürücünün varlığını kısa sürede unutur ve kendi aralarındaki konuşmalar, size grup hakkında çok şey anlatır.

Diğer ebeveynlerle bağ kurun. Sınıf veli grubunda ya da okul etkinliklerinde gencinizin arkadaşlarının aileleriyle tanışmak, gençlerin nerede olduğu konusunda bir iletişim ağı oluşturur. Bunu bir gözetleme ağı olarak değil, ortak bir güvenlik ağı olarak kurmak önemlidir.

Kendi arkadaşlıklarınızı hatırlayın. Sizin de ergenliğinizde ailenizin hoşlanmadığı bir arkadaşınız olmuş olabilir. O arkadaşlık size ne kazandırmıştı, aileniz nasıl tepki vermişti, o tepki sizi nasıl hissettirmişti? Bu soruları kendinize sormak, gencinizin yaşadığını daha anlayışla karşılamanıza yardımcı olur.

Merakla sorun. "O çocuk kim, ailesi ne iş yapıyor?" gibi sorgulayıcı sorular yerine "En çok kiminle gülüyorsun?", "Bu grupta en çok neyi seviyorsun?" gibi sorular, gencin arkadaşlarını size anlatma isteğini artırır.

Kötü Arkadaş Çevresi Endişesini Gençle Nasıl Konuşmalı?

Endişenizi gençle paylaşmak gerekir; ama bunun bir suçlama değil, bir düşünme daveti olması önemlidir.

Kişiyi değil davranışı konuşun. "O çocuk serseri" yerine "Geçen hafta okul kaçırdığınızı duydum, bunun seni nereye götürebileceğinden endişeleniyorum" demek, gencin savunmaya geçmeden dinlemesini sağlar.

Gencin kendi gözlemlerini sorun. "Bu arkadaşlarla birlikteyken kendini nasıl hissediyorsun?", "Yapmak istemediğin bir şeyi yapman gerektiğini hissettiğin oldu mu?" gibi sorular, gencin kendi deneyimini tartmasını sağlar. Gençler çoğu zaman bir grubun kendilerine iyi gelmediğini fark eder ama bunu ebeveyne söylemek, "Haklıydınız" demek gibi geldiği için zordur.

Bir çıkış planı kurun. Gencin bir ortamdan yüzünü kaybetmeden ayrılabilmesi için önceden bir kod belirleyin. Örneğin size yalnızca bir nokta işareti attığında, onu arayıp "Hemen eve gelmen gerekiyor, anneannen geldi" diyebileceğinizi konuşun. Böylece genç, arkadaşlarının önünde "korktuğu için" değil, "ailesi çağırdığı için" ayrılmış olur. Bu tür bir plan, gencin zor bir anda size başvurabileceğini hissettirir.

Alternatifleri genişletin. Gencin tek sosyal çevresi endişe duyduğunuz grupsa, başka bir çevre kurmasına destek olun. Bir spor kulübü, müzik ya da tiyatro kursu, izcilik, gönüllülük çalışmaları ya da belediyelerin gençlik merkezleri, gence farklı bir aidiyet alanı sunabilir. Burada önemli olan, gencin gerçekten ilgi duyduğu bir alanı seçmesidir; ebeveynin seçtiği bir kurs, yeni bir zorunluluk gibi algılanabilir.

Kimlik arayışının bu dönemde ne kadar belirleyici olduğunu merak ediyorsanız, ergenlikte kimlik gelişimi yazımız arka planı anlamanıza yardımcı olabilir.

Gerçek Risk İşaretleri

Bazı durumlar, "arkadaş seçimi" tartışmasının ötesine geçer ve daha hızlı ve kararlı bir tutum gerektirir:

• Gencinizin kendinden yaşça çok büyük biriyle yakın bir ilişkisi varsa, özellikle bu kişi ona para, hediye, sigara ya da ulaşım sağlıyorsa
• Gencinizin üzerinde açıklayamadığı yeni eşyalar, para ya da telefonlar görüyorsanız
• Madde kullanımına dair belirtiler varsa: göz kızarıklığı, belirgin ruh hâli değişiklikleri, uyku ve iştahta ani bozulmalar
• Genç, grubun bir üyesinden korktuğunu, tehdit edildiğini ya da borçlandırıldığını anlatıyorsa
• Grup, şiddet, hırsızlık ya da başka yasa dışı davranışların içindeyse

Arkadaş çevresinin artık yalnızca okulda ve sokakta değil, çevrimiçi ortamlarda da oluştuğunu unutmamak gerekir. Oyun sunucularında, mesajlaşma gruplarında ya da sosyal medyada tanışılan kişiler, gencin hayatına ebeveynin hiç görmediği bir kapıdan girer. Kötü arkadaş çevresi kaygısı bu nedenle gencin ekranındaki ilişkileri de kapsamalıdır; ama yine gizli kontrolle değil, açık konuşmayla.

Bu durumlarda gencin güvenliği önceliklidir. Okul yönetimiyle ve rehberlik servisiyle iletişime geçmek, gerekirse kolluk kuvvetlerinden destek almak gerekebilir. Bir yetişkinin bir genci istismar ettiğinden şüpheleniyorsanız bunu gençle sakin bir dille konuşun ve konuyu ertelemeden yetkililere bildirin.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Gencin arkadaş seçimleri konusunda kaygılanmak, ebeveynliğin olağan bir parçasıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmana danışmak yararlı olabilir:

• Gencinizin arkadaş çevresiyle birlikte davranışlarında, okul başarısında ve ruh hâlinde belirgin bir değişiklik olduysa
• Genç, yalnızca bu grupla bağ kurabiliyor ve başka sosyal ilişkiler kuramıyorsa
• Arkadaş meselesi evde sürekli ve tırmanan bir çatışma kaynağına dönüştüyse
• Gençte madde kullanımı, okul kaçırma ya da yasal sorunlar başladıysa
• Genç, gruptan ayrılmak istediği hâlde bunu yapamadığını, korktuğunu söylüyorsa

Terapide Arkadaş Seçimi ve Akran Etkisi Nasıl Ele Alınır?

Terapide arkadaş seçimi, gencin yargılandığı bir konu olarak değil, onun ihtiyaçlarını ve değerlerini anlamanın bir yolu olarak ele alınır. Ergen danışmanlığı sürecinde şu alanlar üzerinde çalışılabilir:

İhtiyaçları keşfetmek: Genç, bu gruba neden çekildiğini, grubun ona hangi duyguyu yaşattığını konuşur. Ait olmak, güçlü hissetmek, kabul görmek gibi ihtiyaçlar adlandırıldığında, bu ihtiyaçları karşılamanın başka yolları da görünür hâle gelir.

Değerleri netleştirmek: Gencin kendisi için neyin önemli olduğu, hangi davranışların kendi değerleriyle çeliştiği birlikte konuşulur. Dışarıdan dayatılan kurallar yerine gencin kendi değerleri, arkadaşlık seçimlerinde daha güçlü bir pusula olur.

Hayır deme becerileri: Bilişsel Davranışçı Terapi teknikleriyle, gencin grubun baskısı altında hissettiği düşünceler incelenir ve zor durumlarda kullanabileceği cümleler, rol oyunlarıyla çalışılır.

Aileyle çalışmak: Ebeveynlerle, gencin arkadaşlarına yönelik endişelerin nasıl dile getirileceği, hangi konularda net sınır konacağı ve gençle ilişkinin nasıl korunacağı konuşulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Okul değiştirmek gencin arkadaş çevresinden kopmasını sağlar mı?

Okul değiştirmek, bazen gerçekten riskli bir ortamdan uzaklaşmanın yolu olabilir. Ancak gencin o gruba çekilmesine yol açan ihtiyaçlar ele alınmazsa, yeni okulda da benzer bir grup bulması olasıdır. Bu kararı gençle birlikte ve bir uzmanın görüşünü alarak vermek daha sağlıklıdır.

Arkadaşının ailesine gidip durumu anlatmalı mıyım?

Bu, gencin arkadaşları arasında ciddi bir utanca yol açabilir. Somut bir güvenlik endişesi yoksa önce gencinizle konuşmak daha doğrudur. Gerçek bir risk varsa, diğer aileyle suçlayıcı değil ortak kaygıya dayalı bir dille iletişim kurmak işe yarar.

Kızım kendinden birkaç yaş büyük gençlerle takılıyor, endişelenmeli miyim?

Yaş farkı, özellikle ergenlikte, güç dengesini değiştirebilir ve gencin yaşına uygun olmayan ortamlara girmesine yol açabilir. Bu grubu tanımaya çalışın, buluşmaların nerede ve nasıl yapıldığını konuşun; yetişkin biriyle yakın bir ilişki söz konusuysa bunu ciddi bir risk işareti olarak ele alın.

Gencim "Arkadaşlarıma karışmayın" diyor, haklı mı?

Arkadaş seçimi, gencin özerkliğinin önemli bir parçasıdır ve bu talepte haklılık payı vardır. Ancak ebeveyn olarak gencin güvenliğiyle ilgili endişeleri dile getirme sorumluluğunuz sürer. Bu dengeyi, arkadaşları değil davranışları konuşarak kurmak mümkündür.

• #ergen arkadaşlıkları
• #akran ilişkileri
• #ebeveynlik
• #riskli davranışlar

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler