Masal Terapisi Nedir? Hikâyelerle İyileşme ve Evde Masalı Destek Aracına Dönüştürmek

Masal terapisi nedir, çocuk ve yetişkinlerde nasıl uygulanır? Masalların duygulara nasıl dokunduğunu ve evde neler yapabileceğinizi öğrenin.

"Bir daha anlat." Dört yaşındaki pek çok çocuk, aynı masalı aynı akşam üçüncü kez dinlemek ister ve bir kelime bile değiştirildiğinde itiraz eder. Yetişkinlere sıkıcı gelen bu tekrar, çocuk için çoğu zaman bir güven arayışıdır: Kurt yine gelecek, kahraman yine korkacak ama sonunda yine kurtulacaktır. Masal terapisi, hikâyelerin bu gücünden yararlanan bir yaklaşımdır. Çocuğun ya da yetişkinin doğrudan konuşmakta zorlandığı bir duyguyu, bir kahramanın başından geçenler aracılığıyla ele almayı amaçlar. Bu yazıda masal terapisinin ne olduğunu, nasıl uygulandığını, hangi durumlarda kullanılabileceğini ve evde masalları nasıl daha bilinçli bir destek aracına dönüştürebileceğinizi anlatıyoruz.

Masal Terapisi Nedir?

Masal terapisi, terapötik amaçla seçilen ya da kişiye özel oluşturulan hikâyeleri, masalları ve metaforları kullanarak duygusal güçlüklerle çalışmayı hedefleyen bir yöntemdir. Tek bir kurucusu ve standart bir protokolü olan bir ekolden çok, farklı terapi yaklaşımlarının içinde kullanılan bir çalışma biçimi olarak düşünmek daha doğrudur. Kitaplarla iyileşmeyi ele alan biblioterapi, anlatı terapisi ve oyun terapisi ile yakın akrabadır.

Uygulamada birkaç farklı biçimde karşımıza çıkar:

• Var olan masalları birlikte okumak ve konuşmak: Çocuğun yaşadığı duruma benzeyen bir hikâye seçilir; okunduktan sonra kahramanın duyguları üzerine sohbet edilir.
• Kişiye özel masal oluşturmak: Terapist, çocuğun yaşadığı güçlüğü metaforik bir dille anlatan, kahramanı çocuğa benzeyen ama onunla aynı olmayan bir masal yazar.
• Çocuğun kendi masalını anlatması: Çocuktan bir masal başlatması ya da yarım bırakılmış bir masalı tamamlaması istenir. Çocuğun seçtiği kahramanlar ve sonlar, iç dünyasına dair ipuçları taşır.
• Yetişkinlerle hikâye çalışması: Yetişkinler kendi yaşam öykülerini bir masal gibi yazar ya da kendilerini yıllardır etkileyen bir hikâyeyi yeniden ele alır.

Masallar Neden İyileştirici Olabilir?

Masalların gücü birkaç basit ama etkili özelliğe dayanır.

Güvenli bir mesafe sağlar. "Senin kardeşini kıskandığını biliyorum" cümlesi bir çocuğu savunmaya iter. Ama yuvasına yeni bir yavru gelen ve artık annesinin onu eskisi kadar görmediğini düşünen küçük bir sincabın hikâyesi, çocuğun kendi duygusunu utanmadan tanımasına izin verir. Kahraman başkasıdır; bu yüzden onun hissettiklerini kabul etmek daha kolaydır.

Korkuya bir şekil verir. Kaygı bulanık ve her yere yayılmış bir histir. Masalda ise korku bir ejderha, bir dev ya da karanlık bir orman olarak somutlaşır. Şekli olan bir şeyle baş etmek, şekilsiz bir sıkıntıyla baş etmekten daha mümkündür.

Umut taşır. Masalların çoğunda kahraman zorlu bir yolculuktan geçer ama sonunda bir çıkış bulur. Bu yapı, çocuğa "Zor şeyler olur, ama atlatılabilir" mesajını öğüt vermeden iletir.

Deneme alanı yaratır. Çocuk masalın içinde hiçbir bedel ödemeden farklı seçenekleri deneyebilir: Kahraman kaçarsa ne olur, yardım isterse ne olur, devle konuşursa ne olur?

Bizim kültürümüzde bu geleneğin derin kökleri var. Keloğlan çoğu masalda yoksul ve küçümsenen biridir ama zekâsı ve iyi kalbiyle zorlukların üstesinden gelir. Ninelerin kış gecelerinde anlattığı masallar, kuşaklar boyunca çocukların korkularını ve umutlarını taşıyan bir kap işlevi görmüştür. Masal terapisi, bu tanıdık geleneği bilinçli ve amaçlı bir biçimde kullanmayı dener.

Masal Terapisi Nasıl Uygulanır?

Kişiye özel bir terapötik masal oluşturulurken genellikle şu adımlar izlenir:

1. Sorunu anlamak. Terapist önce aileyle ve çocukla görüşerek çocuğun neyle zorlandığını, nelerden hoşlandığını, hangi hayvanları ya da karakterleri sevdiğini öğrenir.
2. Metaforu seçmek. Çocuğun durumu, ona doğrudan benzemeyen ama duygusal olarak yankı uyandıran bir hikâyeye dönüştürülür. Okula başlamakta zorlanan bir çocuk için ilk kez yuvadan uçmaya çalışan bir kuş yavrusu, sık sık öfkelenen bir çocuk için içindeki volkan bazen taşan bir dağ gibi.
3. Kahramanın yolculuğunu kurmak. Kahraman benzer bir güçlükle karşılaşır, bunun ona neler hissettirdiğini fark eder, bir yardımcıyla tanışır ve kendi çabasıyla bir yol bulur. Sorun sihirli bir değnekle değil, kahramanın da katkı sunduğu bir süreçle çözülür.
4. Çocuğu dahil etmek. Masal okunduktan sonra çocuğa kahramanın en çok neyi sevdiği, en çok nereden korktuğu ya da masalın sonunu değiştirmek isteyip istemediği sorulur. Çocuk bazen kahramana yeni bir arkadaş ekler, bazen de terapistin hiç düşünmediği bir çözüm bulur.

İyi bir terapötik masalda nelere dikkat edilir?

Kişiye özel masal yazmak, kulağa geldiği kadar kolay değildir. Terapistler bazı ilkelere özen gösterir. Kahraman çocuğa fazla benzememelidir; adı, yaşı ve ailesi birebir aynı olursa masal mesafe sağlama işlevini yitirir ve çocuk kendini teşhir edilmiş hissedebilir. Masalın dili çocuğun yaşına uygun, kısa ve somut olmalıdır. Kahramanın duyguları açıkça adlandırılmalı, ama bu duygular yargılanmamalıdır: Öfkelenen ayıcık "kötü" değil, yalnızca "çok kırgın"dır. Çözüm dışarıdan gelen bir kurtarıcıya bırakılmamalı; yardımcı figür yol gösterse bile son adımı kahramanın kendisi atmalıdır. Son olarak masal, çocuğun gerçek hayatta uygulayabileceği küçük bir davranışa kapı aralamalıdır: annesine sarılmak, yardım istemek, korktuğunda derin bir nefes almak gibi.

Diyelim ki yeni bir kardeşi olan beş yaşında bir çocuk, eskiden kendi başına yaptığı işleri artık yapmak istemiyor, sürekli kucak istiyor ve bebeğe karşı sert davranıyor. Terapist ona, ormanda tek yavru olarak büyüyen bir ayıcığın, ailesine yeni bir yavru katıldıktan sonra kendini nasıl unutulmuş hissettiğini anlatan bir masal yazabilir. Masalda ayıcık önce öfkelenir, sonra annesine bunu söylemenin bir yolunu bulur ve annesiyle yalnızca ikisine ait küçük bir zaman keşfeder. Çocuk masalı dinlerken belki hiçbir şey söylemez ama ertesi hafta oyunda ayıcığı annesinin kucağına oturtabilir. Kardeş doğumunun çocuk üzerindeki etkilerine dair daha fazla bilgi için kardeş kıskançlığı yazısına göz atabilirsiniz.

Masal Terapisi Hangi Sorunlarda Kullanılır?

Masallarla çalışmak, özellikle okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarda yaygındır; ancak ergenler ve yetişkinlerle de uyarlanarak kullanılabilir. Sık başvurulan durumlar şunlardır:

• Karanlık, canavar, yalnız kalma ya da hayvanlar gibi yaşa özgü korkular,
• Kardeş doğumu, taşınma, okula başlama, anne babanın ayrılması gibi aile ve yaşam değişiklikleri,
• Hastaneye yatış, ameliyat ya da tıbbi işlemler öncesindeki kaygı,
• Öfke patlamaları, utangaçlık ya da özgüven eksikliği,
• Bir kaybın ardından ortaya çıkan üzüntü ve anlamlandırma ihtiyacı,
• Yetişkinlerde, kişinin kendine dair yıllardır taşıdığı "Ben hep kaybeden tarafım" gibi bir hikâyeyi fark edip yeniden yazma çabası.

Zor bir gerçeği masalla anlatmak

Masallar yalnızca duygularla çalışmak için değil, çocuğa zor bir bilgiyi yaşına uygun biçimde iletmek için de kullanılabilir. Diyelim ki bir ailede babanın ağır bir ameliyat geçireceği öğrenildi ve altı yaşındaki çocuk evdeki gerginliği seziyor ama ne olduğunu bilmiyor. Ona her şeyi tıbbi ayrıntılarıyla anlatmak korkutucu olabilir; hiçbir şey söylememek ise çocuğu kendi hayal gücüyle baş başa bırakır. Bu durumda gerçeği saklamayan ama yumuşatan bir hikâye, örneğin kanadı yorulan ve bir süre dinlenmesi gereken bir kartalın ve onu bekleyen yavrusunun masalı, konuşmayı başlatmak için bir köprü olabilir. Masaldan sonra mutlaka gerçek durumun basit ve dürüst bir anlatımı gelmelidir; masal gerçeğin yerini değil, ona giden yolu hazırlar.

Çocuklarda sık görülen korkuların hangi yaşta normal olduğunu ve ne zaman dikkat gerektirdiğini çocukluk korkuları yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Evde Masalı Bir Destek Aracına Dönüştürmek: Ebeveynlere Öneriler

Masal terapisi bir uzmanın yürüttüğü bir süreçtir; ama ebeveynlerin her akşam anlattığı masallar da çocuğun duygusal dünyasına önemli katkılar sunar. Bu anları daha bilinçli kullanmak için şunları deneyebilirsiniz:

• Masalı ahlak dersine çevirmeyin. "Gördün mü, söz dinlemeyen tavşanın başına ne geldi?" cümlesi masalın büyüsünü bozar ve çocuğu suçlanmış hissettirir. Bırakın çocuk anlamı kendisi çıkarsın.
• Duygular üzerine sorular sorun. "Sence tavşan o an ne hissetti?" ya da "Sen olsan ne yapardın?" gibi sorular, çocuğun duygularını adlandırma becerisini geliştirir.
• Tekrara sabır gösterin. Aynı masalı defalarca istemek, çocuğun o hikâyede bir şeyi işlediğinin işareti olabilir.
• Birlikte masal uydurun. "Bir varmış bir yokmuş, bir zamanlar..." deyip durun ve devamını çocuğunuza bırakın. Sırayla birer cümle eklemek, hem eğlenceli hem de çocuğun iç dünyasına açılan bir pencere olur.
• Kendi çocukluğunuzdan anlatın. "Ben senin yaşındayken karanlıktan çok korkardım" diye başlayan gerçek bir anı, çocuğa duygularının normal olduğunu gösterir.
• Ekranı masalın yerine koymayın. Tablette izlenen bir çizgi film de hikâye anlatır; ama ebeveynin sesi, yüz ifadesi ve çocuğun sorularına verdiği yanıtlar bir ekranın sunamayacağı bir bağ kurar.

Çocuk masalı dinlerken kahramanı izlemez; onun yerine geçer, onunla korkar ve onunla birlikte cesaret bulur.

Masal Terapisinin Sınırları

Masallar güçlü araçlardır ama her derde yetmezler. Şu noktaları akılda tutmak önemlidir:

• Masal terapisi tek başına bir tanı ya da değerlendirme aracı değildir. Çocuğun anlattığı masala bakarak onun ne yaşadığı hakkında kesin bir sonuca varılamaz.
• Ciddi bir travma, istismar şüphesi ya da ağır bir ruhsal güçlük söz konusuysa, masallar daha kapsamlı bir terapi sürecinin yalnızca bir parçası olabilir.
• Piyasada "terapötik masal setleri" adıyla satılan ürünler, ebeveynlere yararlı fikirler verebilir ama bir uzmanın çocuğa özel yaptığı değerlendirmenin yerini tutmaz.
• Her çocuk masallara ilgi duymaz. Bazı çocuklar oyunla, bazıları resimle, bazıları hareketle daha kolay ifade bulur. Yöntemi çocuğa uydurmak, çocuğu yönteme uydurmaktan daha doğrudur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Çocuğunuzun yaşadığı zorluklar şu özellikleri taşıyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi bir adım olabilir:

• Korkular ya da kaygılar çocuğun uykusunu, okula gitmesini ya da arkadaşlarıyla oynamasını haftalardır belirgin biçimde engelliyorsa,
• Bir aile değişikliğinin ardından çocuğun davranışlarında uzun süre geçmeyen gerilemeler varsa,
• Öfke patlamaları sıklaşmış ve evdeki düzeni zorlamaya başlamışsa,
• Çocuğunuz yaşadığı zorlayıcı bir olayı ne konuşmak ne de oyunda göstermek istiyor ve içine kapanıyorsa.

Çocuklarla oyun, masal ve resim gibi araçlarla yürütülen çalışmalar hakkında çocuk ve oyun terapisi sayfasında bilgi bulabilirsiniz.

Terapide Hikâyeler Nasıl Kullanılır?

Hikâyeler, pek çok terapi yaklaşımının doğal bir parçasıdır. Çocuk merkezli oyun terapisinde çocuk oyun içinde kendi hikâyelerini kurar ve terapist bu hikâyelere eşlik eder. Bilişsel davranışçı terapide, özellikle çocuklarla çalışırken, kaygıyı dışsallaştırmak için hikâye dilinden yararlanılır: Kaygı, çocuğun kulağına korkutucu şeyler fısıldayan bir "endişe canavarı" olarak adlandırılır ve çocuk bu canavara karşı kullanabileceği cesaret araçlarını keşfeder. Böylece sorun çocuğun kendisi değil, onunla birlikte baş edilecek bir şey hâline gelir.

Yetişkinlerle çalışırken de metaforlar sık kullanılır. Yıllardır kendini "fazla hassas" olarak tanımlayan biri, bu tanımı ilk kez ailesinde kimden duyduğunu ve hangi koşullarda doğduğunu keşfettiğinde, kendine dair hikâyesini farklı bir gözle okumaya başlayabilir. Şema terapi bilgisi, çocuklukta öğrenilen bu temel hikâyelerin yetişkinlikteki ilişkilerde nasıl tekrar ettiğini anlamaya yardımcı olur.

Masallarla çalışmanın sonunda ulaşılmak istenen yer, kişinin kendi hikâyesinin yalnızca kurbanı ya da seyircisi değil, onu yeniden yazabilen yazarı olduğunu fark etmesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Masal terapisi yetişkinlere de uygulanır mı?

Evet. Yetişkinlerle çalışırken masallar daha çok metafor, kişisel öykü yazımı ya da çocuklukta etkilendikleri bir hikâyeyi yeniden ele alma biçiminde kullanılır. Kişi kendi yaşamını üçüncü bir kişinin gözünden anlatmayı denediğinde yeni bakış açıları ortaya çıkabilir.

Kurt, cadı ya da dev gibi korkutucu karakterler çocuğa zarar verir mi?

Yaşa uygun anlatıldığında genellikle zarar vermez; aksine çocuğa korkuyla güvenli bir ortamda karşılaşma fırsatı sunar. Önemli olan masalın bir çözümle bitmesi ve çocuğun anlatım sırasında yalnız bırakılmamasıdır. Çocuğunuz belirli bir masaldan sonra uzun süre kabus görüyorsa o masala bir süre ara verebilirsiniz.

Hangi yaştaki çocuklarla masal çalışması yapılabilir?

Basit ve kısa hikâyelerle iki üç yaşından itibaren başlanabilir. Okul öncesi ve ilkokulun ilk yılları, çocukların masallara en yoğun ilgi duyduğu dönemdir. Daha büyük çocuklar ve ergenlerle çizgi roman, kısa öykü ya da kendi yazdıkları hikâyeler üzerinden çalışmak daha uygun olabilir.

• #çocuk terapisi
• #terapötik hikâye
• #metafor
• #ebeveyn rehberi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler