Misofoni: Ağız Şapırdatma ve Çiğneme Sesine Dayanamamak

Misofoni nedir, neden bazı sesler öfke ve tiksinti uyandırır? Sofrada, işte ve evde tetiklenen tepkileri anlamak ve baş etmek için pratik öneriler.

Akşam yemeğindesiniz. Masada sevdiğiniz insanlar var, sohbet güzel, yemek sıcak. Sonra karşınızdaki kişi salatalığı ısırıyor ve o çıtırtı kulağınıza değil sanki doğrudan sinirlerinize ulaşıyor. Göğsünüz sıkışıyor, yüzünüz ısınıyor, çatalı bırakıp kalkmak istiyorsunuz. Bir yandan da "Neden bu kadar abartıyorum, bu benim babam" diye utanıyorsunuz. Eğer bu sahne size tanıdık geliyorsa, yaşadığınız şeyin bir adı olabilir: misofoni. Misofoni, belirli seslere, çoğunlukla da başka insanların çıkardığı ağız ve beden seslerine karşı, sesin şiddetiyle orantısız bir öfke, tiksinti ya da kaçma isteğiyle tepki vermektir. Bu yazıda misofoninin ne olduğunu, neden ortaya çıktığını, aile ve iş hayatına nasıl dokunduğunu ve tepkilerinizi yumuşatmak için neler yapabileceğinizi konuşacağız.

Misofoni Nedir? Sesin Kendisi Değil, Ona Verilen Tepki

Kelime Yunanca kökenlidir ve kabaca "sesten nefret" anlamına gelir. Ancak buradaki "nefret" gürültüden hoşlanmamak değildir. Misofoni yaşayan pek çok kişi yüksek sesli bir konserde rahat edebilir, matkap sesine katlanabilir; ama yan masadaki birinin sakız çiğnemesi onu dakikalar içinde gerer. Yani belirleyici olan sesin yüksekliği değil, sesin türü ve çoğu zaman kimden geldiğidir.

Misofoni bir işitme sorunu da değildir. Kulak normal duyar; değişen, beynin o sesi nasıl işlediğidir. Ses, tarafsız bir uyaran olarak değil, bir tür tehdit ya da saldırı olarak algılanır ve beden buna göre hazırlanır. Beyin görüntüleme çalışmaları, misofonisi olan kişilerde tetikleyici seslerin duygu ve beden duyumlarıyla ilgili bölgelerde belirgin bir etkinlik artışına yol açtığını göstermektedir. Bu da yaşananın "şımarıklık" ya da "huysuzluk" olmadığını, gerçek bir sinir sistemi tepkisi olduğunu düşündürür.

Misofoni şu an ayrı bir ruhsal bozukluk tanısı olarak sınıflandırılmıyor; araştırmacılar onu kendine özgü bir durum olarak tanımlamaya çalışıyor. Bazı kişilerde kaygı, takıntılı düşünceler ya da dikkat güçlükleri ile birlikte görülebiliyor. Bu nedenle değerlendirme yapılırken yalnızca seslere değil, kişinin genel ruh hâline de bakılması önemlidir.

Misofoni Belirtileri: Sofrada ve Gündelik Hayatta Neler Yaşanır?

Misofoni kişiden kişiye farklı biçimlerde görünse de bazı ortak noktalar vardır.

Tetikleyici sesler ve görüntüler

En sık bildirilen tetikleyiciler ağızdan gelen seslerdir:

• Çiğneme, ağız şapırdatma, kütürdetme
• Yudumlama, çay ya da çorbayı höpürdeterek içme
• Burun çekme, boğaz temizleme, horlama
• Dudak ya da dil şaklatma, sakız patlatma

Bunların yanında tekrarlayan başka sesler de tetikleyici olabilir: tükenmez kalem çıtlatma, klavyeye sert vurma, ayak sallama sırasında sandalyenin gıcırdaması, saat tıkırtısı. İlginç olan, bir süre sonra görüntünün de tek başına yetebilmesidir. Karşıdaki kişinin çenesinin hareket ettiğini görmek ya da sürekli sallanan bir bacak, ses olmasa bile gerginlik yaratabilir.

Bedende ve zihinde olanlar

Tetikleyici ses duyulduğunda tepki genellikle saniyeler içinde gelir:

• Ani öfke, tiksinti ya da sinirlilik dalgası
• Kalp atışında hızlanma, kaslarda kasılma, sıcak basması
• Sesi durdurmak, kişiyi uyarmak ya da ortamdan kaçmak için güçlü bir dürtü
• Sese kilitlenme: konuşmayı takip edememe, dikkatin hep o sese dönmesi
• Sonrasında suçluluk ve utanç: "Bu kadar sinirlenecek ne var?"

Pek çok kişi tepkisinin mantıksız olduğunu bilir ve bu farkındalık işi kolaylaştırmaz, aksine daha da yalnız hissettirir. Çünkü dışarıdan bakan biri yalnızca "yemek yerken surat asan" birini görür.

Misofoni Neden Olur?

Misofoninin nedeni henüz tam olarak bilinmiyor, ancak birkaç etkenin birlikte rol oynadığı düşünülüyor.

Başlangıç yaşı: Çoğu kişi ilk belirtileri geç çocuklukta ya da ergenliğin başında fark ettiğini anlatır. Çoğunlukla ilk tetikleyici evdeki bir aile bireyidir; annenin çay içişi ya da kardeşin cips yiyişi gibi.

Öğrenme ve koşullanma: Bir ses birkaç kez yoğun bir rahatsızlıkla eşleştiğinde, beyin o sesi "tehlikeli" olarak kodlamaya başlar. Ardından her duyuşta beden önceden alarma geçer. Kişi sesi beklemeye başladıkça (sofraya otururken "şimdi başlayacak" diye gerilmek gibi) tepki daha da güçlenir.

Genel uyarılmışlık düzeyi: Yorgun, uykusuz, aç ya da stresli olduğunuz günlerde tetikleyicilere daha çabuk ve daha sert tepki verdiğinizi fark edebilirsiniz. Gergin bir sinir sistemi, zaten hassas olan bu alarmı daha kolay çalıştırır.

Kaygıyla bağlantı: Sürekli tetikte olan, "bir şey ters gidecek" diye bekleyen bir zihin, çevresini tehlike işaretleri için tarar. Bu tarama hâli, rahatsız edici sesleri de yakalamaya hazır bekler. Kaygılı dönemlerde ses hassasiyetinin arttığını, sakin bir tatilde ise aynı seslerin pek dikkat çekmediğini fark eden kişiler az değildir. Bu, ses hassasiyetinin tümüyle kaygıdan kaynaklandığı anlamına gelmez; ama kaygıyı azaltmaya yönelik her adımın seslere verilen tepkiyi de dolaylı olarak hafifletebileceğini gösterir.

İlişkisel yük: Sesin kimden geldiği önemlidir. Aynı çiğneme sesi bir yabancıdan geldiğinde katlanılabilirken, aralarında kırgınlık olan bir aile üyesinden geldiğinde dayanılmaz hâle gelebilir. Bu, misofoninin "aslında o kişiye kızgın olmak" olduğu anlamına gelmez; ama ilişkideki gerginliğin tepkiyi büyütebildiğini gösterir.

Türkiye'de Misofoniyle Yaşamak: Sofra, Servis ve Açık Ofis

Bizim kültürümüzde yemek, yalnızca karın doyurmak değil, bir araya gelmenin kendisidir. Kalabalık kahvaltılar, bayram sofraları, iftarlar, misafirlikte uzun uzun içilen çaylar... Misofonisi olan biri için bu sahneler hem sevgi hem zorluk demektir. Sofradan sık sık kalkmak, televizyonun sesini açmak ya da odada yemek istemek, aile içinde kolayca "bizden kaçıyor", "beğenmiyor" diye yorumlanabilir.

Diyelim ki üniversite için büyükşehre taşınmış bir genç, yurtta dört kişilik bir odada kalıyor. Oda arkadaşının gece yatakta çekirdek çitlemesi onu uykusuz bırakıyor ama söylemeye çekiniyor; çünkü "çekirdek çitlemek kadar doğal ne olabilir ki?" diye düşünüyor. Ya da açık ofiste çalışan bir muhasebeci, yan masadaki iş arkadaşının öğleden sonra elma yemesini her gün aynı saatte bekleyip geriliyor ve işine odaklanamıyor. Servis araçlarında, toplu taşımada, sınav salonlarında da benzer durumlar yaşanır.

Bu yüklerin ortak yanı, kişinin çoğu zaman sessizce katlanmasıdır. Katlanmak kısa vadede çatışmayı önler ama uzun vadede kaçınmayı artırır: davetlere gitmemek, aileyle yemek yememek, kulaklığı hiç çıkarmamak. Zamanla bu kaçınma, kişinin dünyasını daraltır ve ilişkilerde mesafe yaratır.

Misofoniyle Baş Etmek İçin Neler Yapılabilir?

Misofoniyi bir anda ortadan kaldıran bir yöntem yok; ama tepkilerin şiddetini azaltmak ve hayatı daraltmadan yaşamak mümkündür. Aşağıdaki öneriler bir başlangıç noktası olabilir.

1. Sesi "maskelemeyi" akıllıca kullanın. Yemek sırasında hafif bir müzik, beyaz gürültü ya da açık pencereden gelen sokak sesi, tetikleyici sesin keskinliğini yumuşatabilir. Kulak tıkacı veya gürültü önleyici kulaklık zor anlarda işe yarar; ancak bunları her sosyal ortamda sürekli kullanmak, sesin tehlikeli olduğu inancını pekiştirebilir. Amaç, kaçmak için değil, nefes alanı yaratmak için kullanmaktır.

2. Tepkinizi 0-10 arasında puanlayın. Tetiklendiğinizde içinizden "şu an yedi" demek bile, sizi otomatik tepkiden bir adım geri çeker. Hangi ortamda, kimle, hangi saatte puanın yükseldiğini birkaç hafta not ederseniz, kendi örüntünüzü görmeye başlarsınız.

3. Bedeni sakinleştiren küçük hareketler bulun. Omuzları bilinçli olarak indirmek, nefes verişini uzatmak, ayak tabanlarınızı yere bastırmak, alarm hâlindeki sinir sistemine "tehlike yok" mesajı verir. Bazı kişiler, duydukları sesi kendi ağızlarıyla sessizce taklit etmenin (çiğneme hareketi yapmak gibi) rahatlattığını anlatır; işe yarayıp yaramadığını kendiniz deneyerek görebilirsiniz.

4. Dikkatinizi sese değil, ortama yayın. Misofoni dikkatin tek bir noktaya kilitlenmesiyle büyür. Sofrada konuşmaya katılmak, karşınızdakinin yüzüne ya da masadaki renklere bakmak, dikkati genişletir. Bu, sesi yok saymak değil, sesin tek uyaran olmasını engellemektir.

5. Yakınlarınızla suçlamadan konuşun. "Çok iğrenç yiyorsun" demek savunma yaratır. Onun yerine "Bende bazı seslere karşı bir hassasiyet var, senin suçun değil. Yemekte arka planda müzik açsak sana da uyar mı?" demek iş birliğine kapı açar. Ailenizle bir tür ortak plan yapmak, örneğin bazı öğünlerde masada yer değiştirmek, kimseyi suçlu ilan etmeden yükü hafifletebilir.

6. Genel stres düzeyinize bakın. Uyku, düzenli öğünler ve gün içinde kısa molalar, tetikleyicilere karşı eşiğinizi yükseltir. Yorgun bir günde tepkinizin daha sert olduğunu fark ederseniz, kendinizi suçlamak yerine o günü biraz daha korumalı geçirmeyi deneyebilirsiniz.

Bir çiğneme sesiyle yükselen öfke kötü bir karakterin değil, yanlış yerde çalan bir alarmın işaretidir; alarmlar ise yeniden ayarlanabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Misofoni hafif düzeyde olduğunda kişi küçük düzenlemelerle hayatını sürdürebilir. Ancak şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olur:

• Aile sofrasından, misafirliklerden ya da iş toplantılarından düzenli olarak kaçınıyorsanız
• Tetikleyiciler nedeniyle okul ya da iş verimliliğiniz belirgin biçimde düşüyorsa
• Tepkileriniz ilişkilerinizde sık tartışmalara, kırgınlıklara yol açıyorsa
• Öfke anlarında bağırma ya da eşyaya vurma gibi kontrol etmekte zorlandığınız davranışlar ortaya çıkıyorsa
• Tetikleyici listeniz giderek uzuyorsa
• Seslerin yanında yoğun kaygı, takıntılı düşünceler ya da çökkünlük de yaşıyorsanız

Öfke tepkilerinin kendisi üzerinde çalışmak isterseniz öfke kontrolü yazımız da fikir verebilir. Kulakla ilgili bir sorun olup olmadığından emin değilseniz, bir kulak burun boğaz hekiminin değerlendirmesi de sürecin parçası olabilir.

Terapide Misofoni Nasıl Ele Alınır?

Misofoni için tek ve herkese uyan bir tedavi yolu tanımlanmış değil; ancak psikoterapi, özellikle de bilişsel davranışçı terapi, tepkilerin yoğunluğunu ve hayata etkisini azaltmada umut verici sonuçlar ortaya koyuyor.

Terapide genellikle önce ayrıntılı bir harita çıkarılır: Hangi sesler, hangi kişilerden, hangi ortamlarda, hangi düşüncelerle birlikte tepkiyi başlatıyor? Ardından şu alanlarda çalışılabilir:

Düşünceler: Tetiklenme anında akla gelen "Bunu bilerek yapıyor", "Buna dayanamam", "Saygısızlık bu" gibi düşünceler, öfkeyi büyüten yakıttır. Bu düşüncelerin fark edilmesi ve daha dengeli alternatiflerle karşılaştırılması tepkinin seyrini değiştirebilir.

Duygu düzenleme: Bedendeki alarmı erken fark etmek ve onu yatıştırmak için nefes, kas gevşetme ve dikkat genişletme becerileri seanslarda pratik edilir.

Kademeli maruz kalma: Kişinin onayıyla ve kontrollü biçimde, önce kısa ve düşük yoğunlukta seslerle çalışılır. Amaç sese "alışmaya zorlamak" değil, sinir sistemine sesin tehlikeli olmadığını yeniden öğretmektir. Bu çalışma her zaman kişinin hızına göre ayarlanır.

İlişkiler: Misofoni aile içinde ciddi gerginlik yaratıyorsa, yakınlarla birlikte yapılan bir görüşme hem bilgilendirir hem de suçlama döngüsünü kırabilir. Çocuk ya da ergen yaştaki bir misofonide ebeveynin süreci anlaması özellikle önemlidir.

Süreçte gerçekçi bir hedef koymak da önemlidir. Hedef çoğu zaman "hiçbir sesten rahatsız olmamak" değil, sofraya oturabilmek, toplantıda kalabilmek ve sinirlendiğinizde bunu yakınlarınızı incitmeden yönetebilmektir. Bu küçük görünen kazanımlar, gündelik hayatta büyük bir rahatlama yaratır.

Kaygı ve panik alanındaki çalışmalarda kullanılan teknikler, misofoniyle eşlik eden kaygıyı ele almada da işe yarar. Terapi, yüz yüze görüşmelerin yanında online olarak da sürdürülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Misofoni geçer mi?

Misofoni kendiliğinden kaybolmayabilir, ama tepkilerin şiddeti zamanla ve doğru destekle belirgin biçimde azalabilir. Pek çok kişi tetikleyicileri tümüyle yok etmese de onlarla daha az sarsılarak yaşamayı öğrenir. Stres düzeyinin düşük olduğu dönemlerde belirtilerin hafiflediği de sık görülür.

Misofoni ile hiperakuzi aynı şey mi?

Hayır. Hiperakuzide kişi genel olarak seslerin şiddetine karşı aşırı hassastır ve yüksek sesler fiziksel rahatsızlık, hatta ağrı verir. Misofonide ise belirleyici olan sesin yüksekliği değil, türü ve taşıdığı anlamdır; tepki de ağrıdan çok öfke ve tiksinti biçimindedir.

Çocuğum yemekte sürekli "ağzını kapatarak ye" diye kardeşine bağırıyor, misofoni olabilir mi?

Olabilir, ama tek başına bu davranış tanı anlamına gelmez. Kardeş kıskançlığı, genel sinirlilik ya da başka nedenler de benzer tepkiler doğurabilir. Tepkiler belirli seslere özgüyse, sık tekrarlıyorsa ve çocuk bundan kendisi de rahatsızsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur.

Eşimin yemek sesi yüzünden ayrı odada yemeye başladık, bu çözüm olur mu?

Kısa vadede gerginliği azaltabilir, ama uzun süre devam ettiğinde hem ilişkide mesafe yaratır hem de tetikleyiciyi daha güçlü hâle getirebilir. Daha dengeli bir yol, bazı öğünleri birlikte ve arka plan sesiyle yemek, bazılarında ise ara vermeye izin vermek olabilir. Bu düzenlemeyi birlikte konuşarak yapmak, eşinizin kendini reddedilmiş hissetmesini önler.

• #ses hassasiyeti
• #çiğneme sesi
• #öfke
• #aile içi gerginlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler