Okulu Bırakmak İstiyor: Lise Çağındaki Gence Nasıl Yaklaşmalı?

Çocuğunuz okulu bırakmak istiyor mu? Bu sözün ardındaki nedenler, ilk tepkinin önemi, konuşmayı yürütme yolları ve birlikte düşünülebilecek seçenekler.

Bir pazar akşamı, ertesi günün çantası hazırlanırken ya da bir veli toplantısından dönüşte arabada gelir o cümle: "Ben okulu bırakacağım." Kimi genç bunu bağırarak söyler, kimi hiç beklenmedik bir sakinlikle. Anne baba için ise zaman bir an durur. Akla ilk gelen, gencin geleceğinin elinden kayıp gittiği korkusudur. Çocuğunuz okulu bırakmak istiyor ve siz ne diyeceğinizi bilemiyorsanız yalnız değilsiniz. Bu yazıda, lise çağındaki bir gencin bu sözü hangi nedenlerle söyleyebileceğini, ilk tepkinin neden belirleyici olduğunu ve konuşmayı bir kavgaya değil bir çözüm arayışına çevirmenin yollarını ele alıyoruz.

Okulu Bırakmak İstiyor: Bu Cümle Ne Anlama Gelebilir?

"Okulu bırakacağım" cümlesi her zaman gerçekten okulu bırakma planı anlamına gelmez. Çoğu zaman bir duyguyu, bir tükenmişliği ya da dile getirilemeyen bir sorunu anlatmanın en kestirme yoludur. Gencin bu sözü hangi bağlamda söylediğine bakmak, ne demek istediğini anlamak için ilk ipucudur.

Bu cümle kabaca üç farklı biçimde karşımıza çıkar:

• Bir öfke patlaması olarak: Kötü geçen bir sınavın, öğretmenle yaşanan bir tartışmanın ya da arkadaşlarla bozulan bir ilişkinin ardından söylenir. Genellikle birkaç gün içinde yatışır ama altındaki duygu konuşulmazsa tekrar eder.
• Bir yardım çağrısı olarak: Gencin okulda dayanamadığı bir şey vardır; zorbalık, yoğun kaygı ya da baş edemediği bir akademik yük. Okulu bırakma isteği, bu durumdan kurtulmanın tek yolu gibi görünür.
• Düşünülmüş bir plan olarak: Genç bir süredir bu fikri kafasında evirip çevirmiştir. Çalışmak, bir zanaat öğrenmek, sporda ya da müzikte ilerlemek ya da açık liseye geçmek gibi somut bir alternatifi vardır.

Hangi biçimde gelirse gelsin, bu cümle ciddiye alınmayı hak eder. Ciddiye almak, hemen kabul etmek ya da hemen reddetmek değil; gencin ne yaşadığını gerçekten merak etmek demektir.

Gençler Neden Okulu Bırakmak İster?

Okulu bırakma isteğinin arkasında genellikle tek bir neden değil, birbirine eklenen birkaç zorluk vardır.

Akademik zorlanma

Ortaokulda başarılı olan bazı öğrenciler lisede ders yükünün artmasıyla birden kendilerini geride kalmış hisseder. Anlaşılmamış bir öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunu da yıllarca fark edilmeden kalabilir ve lisede yük arttığında belirginleşir. "Ne yapsam olmuyor" duygusu, gencin okuldan tümüyle vazgeçmesine yol açabilir.

Anlam kaybı

"Bunları öğrenip ne olacak?" sorusu ergenlikte sıkça sorulur. Okulda öğrenilenlerle kendi hayali arasında bir bağ kuramayan genç, okulu bir zaman kaybı olarak görmeye başlar. Ders çalışma isteğinin neden azaldığını ayrıntılı ele aldığımız ders çalışma motivasyonu yazımız bu konuda yol gösterebilir.

Okuldaki ilişkiler

Akran zorbalığı, bir arkadaş grubundan dışlanma, bir öğretmenle süregelen çatışma ya da okulda kendini hiçbir yere ait hissetmemek, okulu katlanılmaz bir yere çevirebilir.

Kaygı ve duygu durumu sorunları

Sınıfta konuşma korkusu, sınav kaygısı, sabahları gelen mide bulantısı ve okula yaklaştıkça artan huzursuzluk, okulu bırakma isteğinin arkasında sıklıkla görülür. Bu durum bazen okul reddi olarak adlandırılan tabloya dönüşebilir. Depresif bir ruh hali de okula dair her şeyi anlamsız ve ağır gösterebilir.

Ekonomik baskılar ve çalışma isteği

Hayat pahalılığının hissedildiği dönemlerde bazı gençler ailelerine yük olduklarını düşünür ya da arkadaşlarının çalışarak para kazandığını görür. "Okuyup ne olacak, ben şimdi kazanayım" düşüncesi, özellikle ekonomik zorluk yaşayan ailelerde güçlü bir çekim yaratabilir.

Devamsızlık ve geride kalma

Bir hastalık, bir aile krizi ya da uzun bir kopma döneminin ardından devamsızlık sınırına yaklaşan ya da sınıf tekrarı riskiyle karşılaşan genç, "Zaten kalacağım, neden uğraşayım" diyerek tümden vazgeçmeyi düşünebilir.

İlk Tepkiniz Neden Bu Kadar Önemli?

"Okulu bırakacağım" cümlesine verilen ilk tepki, gencin bir daha bu konuda sizinle konuşup konuşmayacağını büyük ölçüde belirler. Kaygı ile verilen bazı tepkiler, iyi niyetli olsa da konuşmayı daha başlamadan bitirir:

• "Sakın bir daha bunu ağzına alma!"
• "Okumazsan sokakta kalırsın."
• "Kuzenine bak, tıp okuyor, sen de böyle mi olacaksın?"
• "Babanın duymasın, seni öldürür."

Bu cümleler gence iki mesaj verir: Duyguları önemli değildir ve sorunlarını bu evde konuşamaz. Genç bu durumda ya susar ve planını kendi başına sürdürür ya da daha sert bir dille kararını savunmaya başlar.

Bunun yerine ilk anda yapabileceğiniz en işlevsel şey, zaman kazanmaktır. "Bu çok önemli bir konu, bunu acele etmeden konuşmak istiyorum. Bana neler olduğunu anlatır mısın?" demek, hem kendi kaygınızı yatıştırmanıza hem de gencin anlatmaya başlamasına alan açar.

Gencin okulu bırakmak istediğini söylemesi bir son değil, bir başlangıçtır. Bu cümle, yıllardır konuşulmayan bir şeyin nihayet dile geldiği an olabilir.

Okulu Bırakmak İstiyorsa Konuşmayı Nasıl Yürütmeli?

Çocuğunuz okulu bırakmak istiyor diye hemen bir karar vermek zorunda değilsiniz. Asıl görev, gencin bu isteğin altında ne yaşadığını birlikte anlamaktır.

Sakin bir zaman seçin

Okuldan yeni dönmüşken, bir tartışmanın ortasında ya da akraba ziyaretinde bu konuyu açmayın. Hafta sonu bir kahvaltı sonrası, bir yürüyüşte ya da arabada sakin bir an daha uygun olabilir.

Önce dinleyin, sonra sorun

Gencin anlatmasına izin verin. Araya girmeden, düzeltmeden dinleyin. Ardından meraklı sorular sorabilirsiniz: "Okulda en çok seni ne zorluyor?", "Bu düşünce ne zamandır aklında?", "Okulu bırakırsan günlerinin nasıl geçeceğini hayal ediyorsun?"

Duyguyu kabul edin, kararı askıya alın

"Okuldan bu kadar bunaldığını bilmiyordum, bunu duymak beni üzdü" demek, gencin duygusunu kabul eder. Bu, okulu bırakmasına onay verdiğiniz anlamına gelmez. Duyguyu kabul etmek ile karar vermek arasındaki farkı korumak, konuşmanın açık kalmasını sağlar.

Somut bilgi toplayın

Okulun rehberlik servisi, sınıf öğretmeni ve ders öğretmenleriyle görüşmek, gencin okuldaki durumunu anlamanın önemli bir parçasıdır. Notlar, devamsızlık durumu, akran ilişkileri ve öğretmenlerin gözlemleri, gencin anlattıklarını tamamlar. Bu görüşmeleri gencin arkasından değil, onun bilgisi dahilinde yapmak güveni korur.

Planı gerçeklikle buluşturun

Genç okulu bırakıp çalışmak istiyorsa, bunu bir hayal olarak bırakmak yerine birlikte somutlaştırmak yararlı olabilir. Hangi işte, kaç saat, ne kadar kazançla çalışabileceğini; yaşı itibarıyla hangi işlerin mümkün olduğunu; uzun vadede bu yolun ona neler kazandırıp neler kaybettireceğini birlikte araştırın. Bu yaklaşım, genci küçümsemeden düşünmeye davet eder.

Diyelim ki 10. sınıftaki bir genç, dayısının oto sanayideki dükkânında çalışmak istediğini söylüyor. Ebeveynin "Olmaz" demek yerine "Bir cumartesi dayınla birlikte dükkâna git, bütün gün orada ol, akşam bana nasıl geçtiğini anlat" demesi, gencin hayalini bir deneyimle sınamasına olanak tanır. Bazı gençler bu deneyimden sonra okula daha istekli döner; bazıları ise gerçekten el becerisine dayalı bir alana yatkın olduğunu fark eder ve aile bu bilgiyle birlikte daha uygun bir eğitim yolu arayabilir. Her iki sonuç da gencin kendi deneyimine dayandığı için, dışarıdan verilen bir öğütten çok daha kalıcıdır.

Eşinizle ortak bir tutum belirleyin

Bir ebeveynin "Ne istersen yap", diğerinin "Asla izin vermem" demesi, gencin aklını karıştırır ve aile içinde bir güç mücadelesine yol açar. Gencin yanında değil, kendi aranızda konuşup ortak bir yaklaşım belirlemeye çalışın.

Seçenekleri Birlikte Masaya Koymak

Türkiye'de lise eğitimi zorunlu eğitimin bir parçasıdır ve gencin "okulu bırakması" çoğu zaman eğitimden tümüyle kopması değil, farklı bir eğitim biçimine geçmesi anlamına gelebilir. Bu nedenle konuşmayı "okul ya da hiçbir şey" ikilemine sıkıştırmamak önemlidir. Okul idaresi ve rehberlik servisiyle birlikte değerlendirilebilecek bazı seçenekler şunlardır:

• Aynı okulda kalıp sorunu çözmek: Bir öğretmenle yaşanan sorunun konuşulması, ek akademik destek alınması ya da zorbalığa karşı okulla birlikte önlem alınması.
• Okul değiştirmek: Gencin bulunduğu okulda kendini ait hissetmediği ya da ilişkilerin onarılamayacak ölçüde bozulduğu durumlarda.
• Okul türü değiştirmek: Akademik ağırlıklı bir liseden, gencin ilgi alanına uygun bir meslek lisesine geçmek.
• Mesleki eğitim programları: Bir işletmede çalışarak bir meslek öğrenmeyi okulla birlikte yürütmeye olanak tanıyan programlar.
• Açık öğretim lisesi: Okula devam etmekte ciddi zorlanan, ancak eğitimini bir diploma ile tamamlamak isteyen gençler için seçeneklerden biri. Ancak bu yolun daha fazla öz disiplin gerektirdiği ve gencin sosyal ortamından kopma riski taşıdığı da konuşulmalıdır.

Bu seçeneklerin her birinin genç için ne anlama geldiğini ve hangi zorlukları beraberinde getirebileceğini, gencin kendisiyle birlikte değerlendirmek, onun kararlarına ortak olmasını sağlar. Dışarıdan dayatılan bir karar ne kadar mantıklı görünürse görünsün, gencin sahiplenmediği bir plan uzun ömürlü olmaz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Okulu bırakma isteği aşağıdaki durumlarla birlikte görülüyorsa, bir uzmandan destek almak önemlidir:

• Gencin belirgin bir mutsuzluk, umutsuzluk ya da isteksizlik içinde olduğunu gözlemliyorsanız
• Okula gitmeyi düşündükçe mide ağrısı, baş ağrısı, çarpıntı ya da ağlama nöbetleri yaşıyorsa
• Akran zorbalığı, istismar ya da okulda yaşanmış travmatik bir olay söz konusuysa
• Madde kullanımı, riskli bir arkadaş çevresi ya da evden kaçma gibi işaretler varsa
• Gencin bu kararı tamamen dürtüsel biçimde aldığını ve herhangi bir alternatifi düşünmediğini görüyorsanız
• Aile içinde konu her açıldığında büyük kavgalar çıkıyor ve iletişim tümüyle tıkanmışsa

Gencin kendine zarar verme düşüncesi ya da ölümle ilgili sözleri varsa bu durumu ciddiye alın ve acil durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Terapide Okul Bırakma İsteği Nasıl Ele Alınır?

Terapideki ilk amaç, gencin bu kararı hangi duygular ve deneyimler üzerinden verdiğini anlamaktır. Terapist ne okulun ne de ailenin temsilcisidir; gencin kendi hayatı hakkında düşünebileceği güvenli bir alan sunar. Ergen danışmanlığı sürecinde sıklıkla şu yollar izlenir:

Kapsamlı değerlendirme: Gencin akademik geçmişi, okul deneyimleri, akran ilişkileri, aile dinamikleri ve duygu durumu birlikte ele alınır. Gerekirse öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunları açısından ileri değerlendirme önerilir.

Bilişsel Davranışçı Terapi teknikleri: "Ben zaten başaramam", "Okulda hiç kimse beni sevmiyor" gibi düşüncelerin kanıtları birlikte gözden geçirilir. Gencin kaygı ve kaçınma döngüsü fark edilir; okula dönüşü ya da okulla ilişkisini düzenleyecek küçük, ulaşılabilir adımlar planlanır.

Değerler ve hedefler üzerine çalışma: Genç, kendisi için neyin önemli olduğunu, beş yıl sonra kendini nerede görmek istediğini ve bu hedefe giden farklı yolları düşünür. Bu çalışma, kararın bir kaçış değil bir seçim olmasına yardımcı olur.

Aile görüşmeleri: Ebeveynlerle, kendi kaygılarını yönetme, gencin kararlarına katılımını destekleme ve okul ile iş birliği yapma konuları ele alınır.

Okulla iş birliği: Ailenin ve gencin onayıyla, okul rehberlik servisiyle koordineli çalışmak, gencin okulda daha fazla desteklenmesini sağlayabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Okulu bırakmak isteyen gence açık liseyi önermek doğru mu?

Açık lise bazı gençler için uygun bir seçenek olabilir, ancak ilk çözüm olarak önerilmesi doğru olmayabilir. Gencin okulu neden bırakmak istediği anlaşılmadan yapılan bir geçiş, sorunu yalnızca ertelemiş olabilir. Bu seçenek, öz disiplin ve sosyal ilişkiler açısından da birlikte değerlendirilmelidir.

Babası "Bir çalışsın da görsün" diyor, bu iyi bir fikir mi?

Gencin iş hayatını tanıması değerli bir deneyim olabilir, ancak bu deneyimi bir ceza ya da ders verme aracı olarak kullanmak ilişkiye zarar verebilir. Bir yaz işi ya da kısa süreli bir deneyim, gencin kendi gerçekliğini görmesi için daha yapıcı bir yol olabilir.

Okul rehberlik servisini işin içine katmalı mıyım?

Evet, okul rehberlik servisi gencin okuldaki durumunu anlamada önemli bir kaynaktır. Ancak bunu gencin bilgisi dahilinde yapmak, onun kendini yargılanmış ya da arkasından konuşulmuş hissetmemesi için önemlidir.

Okulu bırakırsa ve ileride pişman olursa ne olur?

Eğitim hayatında kapılar çoğu zaman sanıldığı kadar kesin biçimde kapanmaz; farklı yollarla eğitime dönmek mümkündür. Yine de geri dönüş, zaman ve çaba açısından daha zorlu olabilir. Bu nedenle kararı acele etmeden, gencin duygularını ve seçeneklerini birlikte değerlendirerek vermek, ileride yaşanabilecek pişmanlığı azaltır.

• #lise
• #okul sorunları
• #ergen psikolojisi
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler