Orman Yangını Kaygısı: Yanan Ormanları İzlemenin Ruhsal Yükü

Orman yangını kaygısı neden bu kadar ağır gelir? Yangın haberleri karşısında çaresizlik, öfke ve yas hissedenler için anlaşılır bilgiler ve pratik öneriler.

Yaz aylarında telefonunuzun ekranında aynı görüntü belirir: Turuncuya kesmiş bir gökyüzü, tepelerden yükselen duman, bahçesindeki hortumla alevlere yetişmeye çalışan bir köylü, yanık patileriyle kucaklara alınan bir kedi. Siz o sırada belki yüzlerce kilometre ötede, ofiste ya da mutfakta durursunuz; ama boğazınıza bir şey oturur. Gece yatarken "Şu an orada neler oluyor?" diye düşünürsünüz, sabah ilk iş yangının kontrol altına alınıp alınmadığına bakarsınız. Orman yangını kaygısı, doğrudan yangın bölgesinde olmasanız bile yanan ormanlara, kaybolan canlılara ve evini terk eden insanlara tanıklık etmenin yarattığı yoğun huzursuzluk, çaresizlik ve yas hâlidir. Bu yazıda bu duygunun neden bu kadar ağır geldiğini, ne zaman olağan bir tepki olmaktan çıktığını ve onunla nasıl daha sağlıklı bir ilişki kurabileceğinizi ele alıyoruz.

Orman Yangını Kaygısı Nedir?

Orman yangını kaygısı bir tanı adı değildir; birçok insanın yaz aylarında tanıdığı bir ruh hâlini tarif eder. İçinde birkaç farklı duygu iç içe geçer:

• Kaygı: "Yangın büyüyecek mi, benim yaşadığım yere de sıçrar mı, rüzgâr dönerse ne olur?" gibi geleceğe dönük endişeler.
• Yas: Çocukluğunuzda piknik yaptığınız bir koruluğun, yıllardır tatile gittiğiniz koyun ya da hiç görmediğiniz ama var olduğunu bilmekten mutluluk duyduğunuz bir ormanın yok oluşuna duyulan üzüntü. Psikolojide buna kimi zaman "ekolojik yas" denir.
• Çaresizlik: Bu kadar büyük bir yıkım karşısında elinizden hiçbir şey gelmediği hissi.
• Öfke: İhmal, kundaklama iddiaları, yetersiz müdahale tartışmaları ya da yangın sonrası arazilerin akıbeti üzerine duyulan kızgınlık.

Bu duyguların hepsi, değer verdiğiniz bir şeyin tehdit altında olduğunu gösteren anlaşılır tepkilerdir. Sorun, duygunun kendisinden çok onun ne kadar sürdüğü ve hayatınızda ne kadar yer kapladığıdır.

Yangın Haberleri Neden Bu Kadar Ağır Gelir?

Türkiye'de pek çok insan için orman yalnızca bir manzara değildir. Ege ve Akdeniz kıyısındaki köylerde zeytin, çam balı ve keçiboynuzu hem geçim kaynağı hem de aile hafızasıdır. Bir dedenin diktiği zeytinliğin bir gecede küle dönmesi, maddi kaybın ötesinde kuşaklar arası bir bağın kopması gibi yaşanır. 2021 yazında Manavgat ve Marmaris çevresindeki büyük yangınları ekranlardan izleyen birçok kişi, o günleri hâlâ "nefesimin kesildiği hafta" diye anlatır.

Bu yükü artıran birkaç etken vardır:

Görüntülerin canlı ve kesintisiz olması. Bugün yangını sadece akşam haberlerinde görmüyoruz. Köylülerin cep telefonuyla çektiği videolar, alevlerin içinden geçen araçlar, yardım çağrısı yapan sesli mesajlar saatlerce akış sayfalarında döner. Beyin, ekranda gördüğü tehlikeyi kısmen gerçek bir tehlike gibi işler; yani siz güvende olsanız da bedeniniz alarm durumuna geçebilir.

Kontrol edilemezlik. Rüzgârın yönü, sıcaklık, nem gibi etkenler kimsenin elinde değildir. İnsan zihni belirsizliğe ve kontrol edemediği tehlikelere karşı özellikle hassastır.

Canlıların çaresizliği. Kaçamayan hayvanların görüntüleri birçok insanda derin bir şefkat ve acı uyandırır. Özellikle hayvanlarla güçlü bağı olan kişiler bu görüntülerden sonra günlerce sarsılmış hissedebilir.

Tekrarlama duygusu. Her yaz benzer haberlerin gelmesi, "Bu hep olacak, hiçbir şey değişmiyor" düşüncesini besler. Bu düşünce zamanla kaygıyı umutsuzluğa dönüştürebilir.

Orman Yangını Kaygısının Belirtileri Nelerdir?

Yangın haberleriyle sarsılan kişilerde şu tepkiler sık görülür:

• Yangın haritalarına, son dakika hesaplarına ve canlı yayınlara tekrar tekrar bakma isteği
• Gece uykuya dalmakta zorlanma, yangın görüntülerinin zihinde canlanması
• Duman kokusu, helikopter ya da itfaiye sireni duyulduğunda irkilme ve kalp çarpıntısı
• Göğüste sıkışma, mide bulantısı, iştahsızlık gibi bedensel belirtiler
• Gün içinde sık sık ağlama isteği ya da donukluk, hiçbir şey hissetmeme
• Sevdiklerinizin bölgede olması durumunda onları sürekli arama ihtiyacı
• Tatil, yürüyüş ya da mangal gibi daha önce keyif aldığınız etkinliklerden uzak durma
• Yakınlarınıza karşı alınganlık ve tahammülsüzlük, özellikle konuyu "abartılı" bulan kişilere öfke

Bu belirtilerin birkaçını yangın haftasında yaşamak oldukça yaygındır ve tek başına bir rahatsızlık anlamına gelmez. Dikkat edilmesi gereken, yangınlar söndükten haftalar sonra bile bu hâlin sürmesi ya da iş, uyku ve ilişkilerinizi belirgin biçimde zorlamasıdır.

Kimler Daha Fazla Etkilenir?

Herkes bu haberleri aynı yoğunlukta yaşamaz. Şu gruplarda etki daha belirgin olabilir:

• Yangın bölgesinde yaşayan ya da orada yakını olanlar. Muğla'da annesi babası yaşayan ve telefonda onların sesinden dumanın yaklaştığını anlamaya çalışan biri için bu bir gündem konusu değil, doğrudan bir tehdit deneyimidir.
• Daha önce yangın, deprem ya da başka bir afet yaşamış olanlar. Yeni haberler eski anıları canlandırabilir.
• Kaygıya yatkın kişiler. Genel olarak belirsizliğe tahammülü düşük olan, "ya şöyle olursa" diye düşünmeye eğilimli kişiler için yangın haberleri kaygının yeni bir yakıtı olabilir.
• Çocuklar ve ergenler. Gördüklerini anlamlandırmakta zorlanabilir, "Bizim ev de yanacak mı?" diye sorabilirler.
• İtfaiyeciler, orman işçileri, gönüllüler ve gazeteciler. Sahada bulunanlar ve onları evde bekleyen aileleri ayrıca yoğun bir stres yaşar.

İklim değişikliğiyle ilgili kaygıları zaten yüksek olan kişilerde yangın haberleri bu kaygıyı somut ve elle tutulur hâle getirir. Bu konuyu daha geniş biçimde ele aldığımız iklim kaygısı yazısı da size yardımcı olabilir.

Orman Yangını Kaygısıyla Nasıl Baş Edilir?

Amaç, duyarsızlaşmak ya da "Bana ne" demek değildir. Amaç, olup biteni önemsemeye devam ederken ruh sağlığınızı da koruyabilmektir. Şu adımlar birçok kişiye iyi gelir:

Bilgiyi alın, akışa kapılmayın

Yangın sürerken bilgi almak gerekir; özellikle bölgede yakınınız varsa. Ancak bilgi almak ile saatlerce görüntü izlemek aynı şey değildir. Güvenilir bir iki resmî kaynağı seçin ve günde belirli saatlerde, örneğin sabah ve akşam birer kez kontrol edin. Gece yatmadan önceki bir saati yangın görüntülerinden arındırmak uykunuzu belirgin biçimde rahatlatabilir. Kaydırdıkça daha kötü hissettiğiniz o döngüyü tanımak için doomscrolling yazımıza da göz atabilirsiniz.

Bedeninizi alarm hâlinden çıkarın

Göğsünüz sıkıştığında ya da kalbiniz hızlandığında yavaş ve uzun nefes vermek, ayaklarınızı yere basıp çevrenizdeki beş nesneyi saymak gibi basit topraklama yöntemleri, bedenin "tehlike buradadır" mesajını yumuşatır. Kısa bir yürüyüş ya da serin bir duş da işe yarar.

Çaresizliği küçük bir eyleme çevirin

Kaygı ve çaresizlik, "hiçbir şey yapamıyorum" hissiyle büyür. Yapabileceğiniz şey küçük de olsa anlamlıdır: Güvenilir kuruluşların yürüttüğü yardım kampanyalarına destek olmak, yangından etkilenen köylerin ürünlerini almak, yangın sonrası fidan dikimi çalışmalarına katılmak ya da yaşadığınız yerde yangın riskine karşı dikkatli davranmak gibi. Ormanda duman görürseniz 177 Orman Yangını İhbar Hattı'nı aramayı bilmek de bir tür kontrol duygusu verir.

Yasınıza alan tanıyın

Sevdiğiniz bir yerin yanmasına üzülmek, "Sadece ağaç" diye geçiştirilecek bir şey değildir. Bu yerle ilgili anılarınızı yazmak, eski fotoğraflara bakmak, o yeri sizinle birlikte bilen biriyle konuşmak yası taşınabilir kılar. Yası bastırmaya çalışmak, onu çoğu zaman öfke ya da donukluk olarak geri getirir.

Öfkeyi yön verilebilir bir yere taşıyın

Öfke, adaletsizlik algısına verilen doğal bir tepkidir. Ancak saatlerce sosyal medyada tartışmak öfkeyi azaltmaz, çoğu zaman artırır. Öfkenizi bir dilekçeye, bir gönüllülük faaliyetine ya da yerel bir çevre girişimine yönlendirmek hem daha az yıpratıcıdır hem de daha anlamlıdır.

Yangın söndükten sonraki haftaları da hesaba katın

Haber akışı yangın söndüğü gün başka bir konuya geçer; ama ruhsal etki aynı hızda kapanmaz. Bazı kişiler yangın sürerken ayakta kalır, her şeyi takip eder, yardım toplar; asıl yorgunluk ve hüzün ise birkaç hafta sonra, gündem sakinleşince gelir. Bu gecikmeli tepki sizi şaşırtmasın. Yangın sonrası dönemde uykunuza, beslenmenize ve sevdiğiniz rutinlere bilinçli olarak geri dönün. Yanan bölgeyi bir yıl sonra yeniden yeşerirken gösteren haberler ya da fidan dikim etkinlikleri de iyileşmenin mümkün olduğunu hatırlatır. Yangının yıl dönümlerinde ya da yaz başında, sıcaklıklar yükseldiğinde gerginliğin geri dönmesi de olasıdır; bunu önceden bilmek, o günleri daha hazırlıklı karşılamanızı sağlar.

Çocuklarla yaşına uygun konuşun

Diyelim ki sekiz yaşındaki çocuğunuz haberlerde yanan bir orman görüp akşam yatağında ağlamaya başladı. Ona yalan söylemeden ama ayrıntıya boğmadan anlatabilirsiniz: "Uzak bir yerde orman yanıyor, itfaiyeciler ve pilotlar söndürmek için çalışıyor. Bizim evimiz güvende." Ardından "Sen ne hissediyorsun?" diye sorup duygusunu kabul etmek, onu yalnız bırakmadığınızı gösterir. Çocukların yangın görüntülerine maruz kalma süresini sınırlamak da önemlidir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yangın haftalarında üzgün, gergin ve öfkeli olmak beklenen bir durumdur. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

• Yangınlar sona erdikten sonra da haftalarca uyku, iştah ya da konsantrasyon sorunlarınız sürüyorsa
• Haber kontrol etme davranışını durduramıyor, işinizi ve ilişkilerinizi aksatıyorsanız
• Duman kokusu, sıcak hava ya da sirene karşı yoğun panik tepkileri gelişiyorsa
• Yaşadığınız bölgeden taşınmayı düşünecek ya da ormanlık alanlara hiç gidemeyecek kadar kaçınma geliştiyse
• "Hiçbir şeyin anlamı yok" düşüncesi gündelik hayatınıza yayılmış, keyif alma kapasiteniz azalmışsa
• Yangını bizzat yaşadıysanız, evinizi ya da hayvanlarınızı kaybettiyseniz ve olay anı zihninizde tekrar tekrar canlanıyorsa

Bu durumlar sizin "fazla hassas" olduğunuzu değil, yaşadıklarınızın bir destek gerektirecek kadar yoğun olduğunu gösterir. Kaygının bedeninizi ve günlük düzeninizi ele geçirdiğini hissediyorsanız kaygı ve panik alanında destek almak mümkündür.

Terapide Orman Yangını Kaygısı Nasıl Ele Alınır?

Terapide ilk adım, yaşadığınız duyguların anlaşılır olduğunu birlikte görmektir. Pek çok kişi "Ben orada değildim bile, neden bu kadar etkileniyorum?" diye kendini suçlar. Bu suçluluğu fark etmek ve yerine kendine daha anlayışlı bir bakış koymak başlı başına rahatlatıcıdır.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) çerçevesinde, kaygıyı besleyen düşünceler incelenir. "Her yer yanacak", "Hiçbir şey yapılmıyor", "Bu ülkede yaşamanın anlamı yok" gibi genelleyici düşünceler, kanıtlarıyla birlikte ele alınır. Amaç durumu olduğundan iyi göstermek değil, zihnin felaket senaryolarına kayan kısmını dengelemektir.

Davranışsal çalışmalar da önemlidir. Sürekli haber kontrol etme, sosyal medyada görüntü arama gibi kısa vadede rahatlatan ama uzun vadede kaygıyı büyüten davranışlar fark edilir ve adım adım azaltılır. Ormanlık alanlardan, kamp ya da piknikten kaçınmaya başlayan kişilerle bu yerlere kademeli dönüş planlanabilir.

Yas çalışması, yangınla birlikte kaybedilen yerlere, anılara ve geleceğe dair beklentilere alan açar. Özellikle yangından doğrudan etkilenmiş, köyünü ya da bahçesini kaybetmiş kişilerde travma odaklı yaklaşımlar gerekebilir.

Son olarak, terapide değerlerinizle uyumlu eylemler konuşulur. Doğaya değer veren biri için bu, gönüllülük ya da yerel çevre çalışmaları olabilir. Kaygıyı anlamlı bir eyleme dönüştürmek, çaresizlik hissinin en etkili panzehirlerinden biridir.

Önemsediğiniz bir şeyin yanışını izlerken acı duymanız, duyarlı olduğunuzun işaretidir; amaç bu acıyı yok etmek değil, onu taşıyabilecek gücü bulmaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yangın bölgesinde değilim, bu kadar etkilenmem normal mi?

Evet, oldukça yaygın bir tepkidir. Beyin ekranda izlenen yıkımı kısmen kendi deneyimi gibi işleyebilir. Özellikle doğaya ya da hayvanlara güçlü bağınız varsa ya da daha önce bir afet yaşadıysanız etkilenmeniz daha da anlaşılırdır.

Yangın haberlerini hiç izlememek doğru mu?

Tamamen kopmak çoğu kişi için ne gerçekçi ne de gereklidir. Önerilen, güvenilir kaynaklardan belirli saatlerde bilgi almak ve görüntü tüketimini sınırlamaktır. Bölgede yakını olanlar için düzenli bilgi almak kaygıyı azaltabilir; asıl yorucu olan, saatlerce aynı görüntülerin içinde kalmaktır.

Yangın sonrası duman kokusu bile beni geriyor, bu geçer mi?

Olayın hemen ardından bu tür irkilmeler sık görülür ve çoğu zaman haftalar içinde azalır. Eğer zamanla azalmıyor, hatta yayılıyorsa bu, kaygının yerleştiğini gösterebilir. Bu durumda bir uzmanla birlikte kademeli ve güvenli bir çalışma planlamak işe yarar.

Çocuğum yangın görüntülerini gördükten sonra uyuyamıyor, ne yapmalıyım?

Görüntülere maruz kalmasını sınırlayın, sorularını basit ve dürüst biçimde yanıtlayın, evinizin güvende olduğunu somut olarak gösterin. Uyku öncesi rutinini sakin tutun. Korkuları haftalar sürüyor ya da okul ve oyun hayatını etkiliyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanından görüş alabilirsiniz.

• #orman yangını
• #çevresel yas
• #çaresizlik
• #haber kaygısı
• #kaygı yönetimi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler