Yaşlı Göçmenler: Yurt Dışında Yaşlanmak ve Birinci Kuşağın Yalnızlığı

Yaşlı göçmenler neden yalnızlık, sıla özlemi ve kimlik sorgusu yaşar? Birinci kuşağın ruh sağlığını korumak için aileler ve kendileri için öneriler.

Bir zamanlar "birkaç yıl çalışıp döneriz" diyerek yola çıkan pek çok kişi, bugün torunlarını yurt dışında büyüten dedeler ve nineler oldu. Yaşlı göçmenler, yani hayatının büyük kısmını gurbette çalışarak geçirmiş birinci kuşak, yaşlılık dönemini çoğu zaman iki ülke arasında, iki dil arasında ve iki aidiyet arasında yaşar. Emeklilik, eşini kaybetmek, sağlık sorunları ve çocukların kendi hayatlarına dağılması bu dönemde yalnızlık duygusunu derinleştirebilir. Bu yazıda yurt dışında yaşlanmanın ruhsal yüklerini, işaretlerini ve hem yaşlıların kendilerinin hem de ailelerinin atabileceği somut adımları ele alıyoruz.

Yaşlı Göçmenler Ne Yaşıyor? Yurt Dışında Yaşlanmanın Anlamı

Birinci kuşak göçmenlerin çoğu, ağır sanayide, madenlerde, fabrikalarda, inşaatlarda, temizlik ve hizmet sektöründe uzun yıllar çalıştı. Bu yıllar çoğu zaman bir hedefe bağlıydı: memlekette ev yapmak, çocukları okutmak, ailenin geleceğini güvenceye almak. Çalışma hayatı devam ederken günlerin bir ritmi, bir anlamı vardı. Emeklilikle birlikte bu ritim birden ortadan kalkabilir.

Yaşlı göçmenlerin önemli bir kısmı için yaşlılık dönemi şu özellikleri taşır:

• İki yer arasında gidip gelmek: Yılın bir kısmını Türkiye'de, bir kısmını çocukların yanında geçirmek. Bu, hem bir zenginlik hem de "hiçbir yere tam ait olmama" duygusu yaratabilir.
• Dönüş hayalinin değişmesi: Yıllarca beklenen dönüş, torunlar, sağlık hizmetleri ve alışkanlıklar nedeniyle ertelenir ya da yarım kalır.
• Dil sınırlılığı: Çalışma hayatında yeterli olan dil, doktor görüşmelerinde, resmi yazışmalarda ya da torunlarla derin sohbetlerde yetersiz kalabilir.
• Kuşaklar arası mesafe: Torunlar Türkçeyi sınırlı konuşabilir; dede ile torun arasında sevgi olsa da ortak bir dil bulmak zorlaşabilir.
• Kayıplar: Eş, kardeş, arkadaşlar, aynı fabrikada çalışılan yol arkadaşları birer birer kaybedilebilir.

Bunların hiçbiri tek başına bir ruhsal sorun anlamına gelmez. Ancak bir araya geldiğinde, yaşlı göçmenlerde fark edilmeyen ama sessizce ağırlaşan bir yalnızlık oluşturabilir.

Yaşlı Göçmenlerde Yalnızlık ve Depresyonun İşaretleri

Yaşlı kişiler duygularını çoğu zaman doğrudan "üzgünüm" ya da "yalnızım" diye anlatmaz. Özellikle birinci kuşakta, sıkıntıyı dile getirmek "şikâyet etmek" ya da "çocuklara yük olmak" gibi algılanabilir. Bu yüzden işaretler daha dolaylı olabilir:

• Bedensel yakınmaların artması: baş ağrısı, sırt ağrısı, halsizlik, "içim sıkılıyor" ifadesi
• Uyku düzeninin bozulması, gece erken uyanmak
• Eskiden keyif aldığı şeylere, örneğin camiye ya da derneğe gitmeye, kahvede arkadaşlarla buluşmaya ilginin azalması
• Sık sık geçmişten, "eski günlerden" ve kaybedilenlerden söz etmek
• Kendini işe yaramaz hissetmek: "Artık kimseye faydam yok" gibi cümleler
• Telefonla aranmayı beklemek ama kendisi aramamak
• Sinirlilik, alınganlık, küçük konularda kırılmak
• İlaçlarını ya da doktor randevularını ihmal etmek
• Yemek yemeyi azaltmak, kendine bakımı ihmal etmek

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez. Yaşlılıkta bazı bedensel hastalıklar, ilaç yan etkileri ya da unutkanlıkla ilgili durumlar da benzer tablolar yaratabilir. Bu yüzden ilk adım çoğu zaman bir aile hekimi değerlendirmesidir. Yine de "yaşlılıkta herkes böyle olur" diyerek bu işaretleri geçiştirmemek önemlidir. Yaşlılıkta görülen depresyon da tedavi edilebilir bir durumdur. Konuyla ilgili daha geniş bilgi için depresyon belirtileri yazısına göz atabilirsiniz.

Neden Bu Kadar Zor? Birinci Kuşağın Kültürel Bağlamı

Yaşlı göçmenlerin yaşadığı zorlukları anlamak için onların hayat hikâyesine bakmak gerekir.

Ertelenmiş hayat duygusu. Birinci kuşaktan pek çok kişi, gençliğini "asıl hayat sonra başlayacak" düşüncesiyle geçirdi. Ev memlekette yapıldı, birikimler oraya aktarıldı. Yaşlılıkta kişi, "Ömrüm nerede geçti?" sorusuyla yüzleşebilir. Bu soru bazen hayal kırıklığı, bazen pişmanlık, bazen de derin bir yorgunluk olarak hissedilir.

Fedakârlık kimliği. "Çocuklarım için çalıştım" cümlesi birinci kuşak için bir kimliktir. Çocuklar büyüyüp kendi hayatlarını kurduğunda, bu kimliğin karşılığı azalabilir. Kişi kendini değerli hissetmenin yeni bir yolunu bulamazsa boşluk duygusu artabilir.

Ayıp ve gurur. Yardım istemek, "çocuklarıma muhtaç oldum" duygusunu tetikleyebilir. Psikolojik destek almak ise bazıları için "benim bir sorunum yok ki" tepkisiyle karşılanabilir. Bu tepkiler kişiyi yalnızlığa iter.

Bedenin yorgunluğu. Uzun yıllar ağır işlerde çalışmış olmak, yaşlılıkta ağrılara ve kronik hastalıklara zemin hazırlayabilir. Ağrı ile ruh hâli birbirini karşılıklı etkiler: Ağrı arttıkça kişi daha az hareket eder, daha az insanla görüşür, ruh hâli düşer.

İki yerde de yabancılık. Türkiye'ye gittiğinde "Almancı" ya da "gurbetçi" diye görülmek, yaşadığı ülkede ise hâlâ "yabancı" sayılmak. Bu çift yönlü yabancılık, yaşlılıkta daha ağır gelebilir.

Yaşlı bir göçmenin yalnızlığı çoğu zaman etrafında kimse olmamasından değil, hayat hikâyesini gerçekten anlayan birinin olmamasından kaynaklanır.

Aileye ve Kuşaklara Etkisi

Yaşlı göçmenlerin yalnızlığı yalnızca onları değil, bütün aileyi etkiler.

Yetişkin çocuklar çoğu zaman iki taraf arasında kalır: Bir yanda kendi iş ve aile sorumlulukları, diğer yanda anne-babanın artan ihtiyaçları. Suçluluk duygusu sıklıkla görülür: "Yeterince ilgilenemiyorum", "Onları bu yaşta yalnız bırakıyorum". Bu suçluluk bazen öfkeye, bazen de kaçınmaya dönüşebilir.

Torunlar için dede ve nine, Türkçenin, aile hikâyelerinin ve kültürel köklerin önemli bir kaynağıdır. Ancak dil ve kuşak farkı büyüdüğünde, torunla büyükanne-büyükbaba arasındaki bağ yüzeysel kalabilir. Bu da yaşlı kişinin "Beni anlamıyorlar" duygusunu güçlendirir.

Eşler arasında emeklilik dönemi yeni bir uyum süreci gerektirir. Yıllarca vardiyalı çalışmış, birbirini az görmüş çiftler, emeklilikte gün boyu birlikte olmaya alışmakta zorlanabilir. Eşlerden birinin kaybı ise geride kalan için hem yas hem de pratik bir yalnızlık anlamına gelir.

Diyelim ki yetmişli yaşlarındaki bir anne, eşini kaybettikten sonra yalnız yaşamaya başlamış. Çocukları haftada birkaç kez arıyor, hafta sonları ziyaret ediyor. Dışarıdan bakıldığında her şey yolunda gibi. Ama anne günlerinin büyük bölümünü televizyon karşısında geçiriyor, komşularla dil engeli nedeniyle konuşamıyor, akşamları içi daralıyor. Çocuklarına bunu söylemiyor, çünkü "onları üzmek istemiyor". Bu tablo, yaşlı göçmenlerde sık rastlanan sessiz yalnızlığın tipik bir örneğidir.

Yaşlı Göçmenler İçin Kendi Başınıza Yapabilecekleriniz

Eğer siz birinci kuşaktan biriyseniz ya da bir yakınınız için okuyorsanız, aşağıdaki adımlar küçük ama anlamlı farklar yaratabilir.

1. Günü yeniden yapılandırın. Çalışma hayatının bıraktığı boşluğu küçük ama düzenli etkinliklerle doldurmak ruh hâlini destekler. Sabah yürüyüşü, belli saatlerde yapılan alışveriş, haftanın belli günlerinde derneğe ya da ibadethaneye gitmek gibi sabit noktalar belirleyin.

2. Bedeni hareket ettirin. Doktorunuzun uygun gördüğü ölçüde günlük yürüyüş, hafif egzersizler, bahçe işleri hem bedensel hem ruhsal sağlık için önemlidir. Hareket, yaşlılıkta ruh hâlini destekleyen en erişilebilir araçlardan biridir.

3. İlişkileri canlı tutun. Telefonla aranmayı beklemek yerine siz arayın. Türkiye'deki akrabalarla, eski iş arkadaşlarıyla görüntülü konuşmayı öğrenmek yeni bir kapı açabilir. Torunlardan bunu size öğretmelerini istemek, aynı zamanda birlikte vakit geçirmenin de bir yolu olur.

4. Hikâyenizi anlatın. Göç hikâyeniz bir aile mirasıdır. İlk geldiğiniz günleri, ilk işinizi, zorlukları ve sevinçleri torunlarınıza anlatın; mümkünse birlikte kaydedin ya da yazın. Bu, hem sizin için anlam yaratır hem de torunların köklerini tanımasını sağlar.

5. Topluluk kaynaklarını araştırın. Pek çok şehirde yaşlılara yönelik Türkçe ya da çok dilli buluşmalar, dernek etkinlikleri, belediyelerin yaşlı danışma hizmetleri bulunabilir. Yaşadığınız şehrin sosyal hizmetlerine ya da aile hekiminize bu konuda bilgi sorabilirsiniz.

6. Yardım istemeyi yeniden tanımlayın. Yardım istemek zayıflık değil, ilişkiyi sürdürmenin bir yoludur. "Bu hafta içim sıkkın, bir uğrar mısın?" demek çocuklarınıza yük olmak değil, onlara size yakın olma fırsatı vermektir.

Yetişkin çocuklar için öneriler:

• Ziyaretlerin sıklığından çok niteliğine odaklanın: Telefona bakmadan, birlikte çay içerek, onu gerçekten dinleyerek geçen bir saat çok değerlidir.
• "İyi misin?" yerine daha açık sorular sorun: "Bu hafta en çok neyi özledin?", "Gecelerin nasıl geçiyor?"
• Doktor görüşmelerinde dil desteği sağlayın ya da tercüman hizmeti olup olmadığını araştırın.
• Kararları onun adına değil, onunla birlikte verin. Yaşlı kişinin kendi hayatı üzerinde söz sahibi olması, değerli hissetmesinin temelidir.
• Kendi sınırlarınızı da gözetin. Sizin tükenmeniz kimseye yardımcı olmaz. Bu konuda uzaktan yaşlanan ebeveyn yazısı da fikir verebilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yaşlılıkta yaşanan her üzüntü bir ruhsal bozukluk değildir. Kayıplar, değişim ve yaşlanmanın getirdiği sınırlılıklar karşısında hüzün doğal bir tepkidir. Ancak aşağıdaki durumlarda profesyonel destek almayı düşünmek önemlidir:

• Çökkünlük, umutsuzluk ya da isteksizlik iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Kişi yemeyi, içmeyi, kendine bakmayı belirgin biçimde azaltmışsa
• Sosyal ilişkilerden tamamen çekilmişse
• Eşin ya da yakın birinin kaybından sonra yas, aylarca günlük hayatı durduracak kadar ağır seyrediyorsa
• Unutkanlık, kafa karışıklığı ya da davranış değişiklikleri fark ediliyorsa (bu durumda öncelikle hekim değerlendirmesi gerekir)
• "Artık yaşamanın anlamı yok", "Ölsem de kurtulsam" gibi cümleler kuruluyorsa

Son madde özellikle önemlidir. Bu tür düşünceler ciddiye alınmalıdır. Kriz anında ya da kendine zarar verme riski varsa, bulunduğunuz ülkenin acil numarasını hemen arayın: AB ülkelerinde 112, ABD ve Kanada'da 911, İngiltere'de 999 veya 112, Avustralya'da 000. Online terapi bir acil müdahale hizmeti değildir; ağır risk durumlarında yerel acil servisler ve yerel psikiyatri hizmetleri gereklidir.

Yaşadığınız ülkedeki aile hekimi, yaşlı danışma merkezleri ve ruh sağlığı hizmetleri bu süreçte önemli kaynaklardır. Anadilde destek, bu hizmetlerin yerine değil, onlarla birlikte kullanılabilecek bir seçenektir.

Anadilde Online Terapide Nasıl Çalışılır?

Birinci kuşak için duyguları anlatmanın en doğal yolu çoğu zaman Türkçedir. "İçim daralıyor", "gönlüm kırık", "hayırsız evlat değiller ama..." gibi ifadeler, başka bir dile çevrildiğinde anlamının bir kısmını kaybedebilir. Anadilde çalışmak, kişinin hem kelimelerini hem de kültürel bağlamını açıklamak zorunda kalmadan anlaşılabilmesine yardımcı olabilir. Bu konuyu yurt dışındaki Türkler sayfasında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) temelli bir çalışmada yaşlı göçmenlerle şu alanlar ele alınabilir:

• Değer ve anlam: Emeklilik sonrası kişinin kendini değerli hissettiği yeni roller bulması (torunlarla ilişki, topluluk içinde rol, hobiler)
• Düşünce kalıpları: "Artık işe yaramıyorum", "Ömrüm boşa geçti" gibi düşüncelerin gerçekçi biçimde yeniden değerlendirilmesi
• Davranışsal etkinleştirme: Gün içine küçük, keyif ve anlam veren etkinliklerin planlı biçimde eklenmesi
• Yas çalışması: Eşin, akranların ve memleketteki bağların kaybıyla ilgili duyguların işlenmesi
• Aile iletişimi: İhtiyaçları çocuklara suçlamadan, açık biçimde ifade etmenin yollarını bulmak

Online görüşmeler için teknik olarak bir tablet, akıllı telefon ya da bilgisayar yeterlidir. Kullanımda zorluk varsa ilk görüşmelerde bir aile üyesinin bağlantıyı kurmasına yardım etmesi, sonra odadan çıkması mahremiyeti korumak açısından iyi bir yoldur. Sessiz bir oda, kulaklık ve sabit bir saat seçmek görüşmelerin verimini artırır. Saat farkı Avrupa'da genellikle sorun yaratmaz. Ödeme online yapılabilir; sigorta geri ödemesi gibi konular için yaşadığınız ülkedeki sigorta şartlarını kontrol etmeniz gerekir. Online görüşmelerin işleyişi hakkında online terapi sayfasında bilgi bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yaşlı göçmenler için terapi gerçekten işe yarar mı?

Yaşlılık, değişimin mümkün olmadığı bir dönem değildir. Yaşlı bireyler de düşünce ve davranış alışkanlıklarını gözden geçirebilir, yeni baş etme yolları öğrenebilir. Terapinin yararı kişiden kişiye değişir; ancak düzenli bir destek ilişkisinin pek çok yaşlı için yalnızlığı hafiflettiği bilinmektedir.

Annem psikoloğa gitmeyi reddediyor, ne yapabilirim?

Zorlamak çoğu zaman direnci artırır. "Psikolog" yerine "biriyle dertleşmek", "içini dökmek" gibi daha tanıdık ifadeler kullanmak işe yarayabilir. Önce aile hekimiyle konuşmak ya da tek bir deneme görüşmesi önermek de başlangıç için daha kolay bir adım olabilir.

Teknolojiyle aram iyi değil, online görüşme yapabilir miyim?

Evet, çoğu durumda yapılabilir. Görüntülü arama yapabildiğiniz bir telefon ya da tablet genellikle yeterlidir. İlk birkaç seferde bir yakınınızın kurulumda yardım etmesi süreci kolaylaştırır.

Türkiye'ye kesin dönüş yaparsam yalnızlığım geçer mi?

Dönüş bazı kişiler için iyi gelir, bazıları için ise yeni bir yabancılık yaratabilir. Çocuklardan ve torunlardan uzaklaşmak, değişmiş bir memleketle karşılaşmak beklenmedik duygulara yol açabilir. Bu kararı acele etmeden, beklentileri gerçekçi biçimde değerlendirerek vermek önemlidir.

• #yaşlı göçmenler
• #birinci kuşak
• #gurbet
• #yalnızlık
• #emeklilik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler