Memlekette Defin, Gurbette Yas: Yurt Dışında Kayıp ve Cenaze Süreci

Memlekette defin kararı, cenaze nakli ve uzakta yas tutmak... Yurt dışında yakınını kaybedenlerin yaşadığı duygular ve yasla baş etme yolları.

Gurbette bir yakını kaybetmek, yasın üzerine başka yükler de ekler. Bir yanda acı ve şok, diğer yanda yapılması gereken onlarca iş: hastane ve resmi kurumlarla yazışmalar, belgeler, uçuşlar, Türkiye'deki aileyle sürekli telefon görüşmeleri. Ve çoğu zaman en zor soru: Cenaze nerede defnedilecek? Pek çok aile için memlekette defin bir vasiyet, bir gelenek ya da "toprağına dönmek" anlamına gelir. Bazı aileler ise çocuklarının, torunlarının yaşadığı ülkede, kabri sık ziyaret edebilecekleri bir yerde defnetmeyi tercih eder. Her iki karar da anlaşılırdır; ama her ikisi de kendi duygusal izlerini bırakır. Bu yazıda yurt dışında yaşanan kayıplarda yasın nasıl şekillenebileceğini, cenaze sürecinin duygusal yükünü ve bu zor dönemde kendinize ve ailenize nasıl destek olabileceğinizi ele alıyoruz.

Gurbette Kayıp ve Memlekette Defin: Yasın Farklı Yüzü

Yas, sevdiğimiz birini kaybettiğimizde yaşadığımız doğal ve evrensel bir süreçtir. Herkesin yası kendine özgüdür; belirli bir takvimi ya da "doğru" bir biçimi yoktur. Ancak gurbette yaşanan kayıplar bazı ek zorluklar taşıyabilir.

Yurt dışında yaşayan Türkler genellikle iki farklı kayıp deneyimiyle karşılaşır. Birincisi, yaşadıkları ülkede bir yakının, örneğin bir ebeveynin, eşin ya da çocuğun vefatıdır. Bu durumda cenazenin Türkiye'ye nakli ya da yaşanılan ülkede defni konusunda karar vermek gerekir. İkincisi ise Türkiye'deki bir yakının vefatıdır; kişi cenazeye yetişmeye çalışır ya da çeşitli nedenlerle katılamaz. Uzaktan yaşanan bu ikinci tür kaybı uzaktan yas yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Her iki durumda da Türk kültüründeki yas ritüelleri önemli bir yer tutar: cenaze namazı, taziye ziyaretleri, helva kavrulması, Kur'an okunması, yedinci ve kırkıncı gün anmaları, mevlit, komşuların ve akrabaların evi doldurması. Bu ritüeller yası paylaşılabilir ve taşınabilir kılar. Gurbette ise bu ritüellerin bir kısmı eksik kalabilir; yas daha yalnız ve daha sessiz yaşanabilir.

Yas Sürecinde Görülen Duygular ve İşaretler

Yas tek bir duygu değil, iç içe geçmiş pek çok duygudan oluşur. Gurbette kayıp yaşayan kişiler sıklıkla şunları anlatır:

• Şok ve inanamama: Özellikle ani kayıplarda, olanların gerçek olmadığı hissi.
• Yoğun üzüntü ve özlem: Kaybedilen kişiyi her yerde arama, onunla ilgili anıların sürekli zihne gelmesi.
• Suçluluk: "Yanında olmalıydım", "Daha sık aramalıydım", "Neden gurbete geldim ki?" düşünceleri.
• Öfke: Kendine, sağlık sistemine, bürokrasiye, hatta kaybedilen kişiye karşı öfke.
• Yalnızlık: Yasını paylaşacak kalabalık bir çevrenin olmaması.
• Uyuşukluk ve yorgunluk: Cenaze işlerinin koşturmacası bittikten sonra ortaya çıkan derin bitkinlik.
• Bedensel belirtiler: Uyku ve iştah değişiklikleri, göğüste sıkışma, baş ağrıları.
• Aidiyet sorgulaması: "Ben nereye aitim? Ben öldüğümde nereye gömüleceğim?" gibi sorular.

Bu duyguların hepsi yasın doğal bir parçası olabilir. Yas sürecinde dalgalanmalar görülür; bazı günler daha iyi, bazı günler daha zor geçer. Yas sürecine dair genel bilgiler için yas süreci yazımızı okuyabilirsiniz.

Memlekette Defin mi, Gurbette Defin mi? Kararın Duygusal Yükü

Vasiyet ve Gelenek

Birinci kuşak göçmenlerin pek çoğu yıllar önce "Beni memlekete gömün" demiştir. Bu vasiyet, hayatlarının büyük kısmını gurbette geçirmiş olsalar da köklerine dönme isteğini anlatır. Aileler için bu vasiyeti yerine getirmek önemli bir vefa borcudur. Bazı aileler, cenaze nakli için önceden çeşitli fonlara ya da cenaze yardım kuruluşlarına üye olur. Bu tür düzenlemelerin koşulları kuruluştan kuruluşa ve ülkeden ülkeye değişebilir; ayrıntılar için ilgili kuruluşlardan ve konsolosluklardan güncel bilgi almak gerekir.

Kuşaklar Arasındaki Farklı Bakış

Yurt dışında doğup büyümüş ikinci ve üçüncü kuşak için durum daha karmaşık olabilir. Ebeveynlerini memlekette defnetmek, kabri ziyaret edebilmenin yılda bir ya da daha az mümkün olacağı anlamına gelir. "Annem memleketinde huzur bulsun" düşüncesi ile "Ama ben onu ziyaret edemeyeceğim" duygusu arasında derin bir çatışma yaşanabilir. Bu çatışma, kardeşler arasında ya da Türkiye'deki akrabalarla da anlaşmazlıklara yol açabilir.

Zaman Baskısı

İslami gelenekte cenazenin mümkün olduğunca kısa sürede defnedilmesi önemsenir. Yurt dışından nakil süreçleri ise belgeler, resmi işlemler ve uçuşlar nedeniyle zaman alabilir. Bu sürede aile hem yasın acısını hem de "Bir an önce defnetmeliyiz" baskısını aynı anda yaşar. Bu yoğun dönemde verilen kararlar, sonradan "Doğru mu yaptık?" sorularına dönüşebilir.

Diyelim ki Fransa'da yaşayan üç kardeş, babalarını kaybetti. Babaları yıllar önce memleketindeki köyde, kendi annesinin yanına defnedilmek istediğini söylemişti. En büyük kardeş vasiyetin yerine getirilmesi gerektiğini düşünüyor. En küçük kardeş ise yaşlı annelerinin eşinin kabrini sık ziyaret edebilmesini istiyor ve defnin yaşadıkları şehirde yapılmasını öneriyor. Kardeşlerin hiçbiri haksız değil; her biri babalarına ve annelerine duyduğu sevgiyi farklı bir biçimde ifade ediyor. Böyle anlarda kararın kendisi kadar, kararın birbirini kırmadan konuşulabilmesi de önemlidir.

Kendi Geleceğine Dair Sorular

Bir yakının defni, kişinin kendi ölümlülüğü ve aidiyeti hakkında düşünmesine de neden olabilir. "Ben nereye gömülmek isterim? Çocuklarım beni nerede ziyaret eder?" soruları, göç kararını ve hayatın yönünü yeniden sorgulatabilir.

Defin yeri bir toprak parçasından fazlasıdır; aidiyetin, vefanın ve sevginin nerede yaşatılacağına dair bir karardır.

Yasın Aileye ve Çocuklara Etkisi

Aile üyeleri yası farklı biçimlerde yaşayabilir. Biri ağlayarak ve konuşarak yas tutarken, diğeri işlere gömülerek ya da sessizleşerek baş etmeye çalışabilir. Bu farklılıklar bazen yanlış anlaşılmalara yol açar: "Sen hiç üzülmüyorsun" ya da "Sürekli ağlıyorsun, toparlanman lazım" gibi sözler aile içinde kırgınlık yaratabilir.

Çocuklar da yas tutar, ama kendi yaşlarına uygun biçimde. Küçük çocuklar ölümün kalıcılığını tam olarak anlamayabilir; "Dede ne zaman geri gelecek?" diye sorabilir. Okul çağındaki çocuklar ise korku, suçluluk ya da öfke yaşayabilir. Cenaze Türkiye'de yapılıyor ve çocuklar katılamıyorsa, vedalaşma fırsatı bulamamak onları ayrıca etkileyebilir. Çocuklara yaşlarına uygun, açık ve dürüst bir dille bilgi vermek ve onların sorularına sabırla cevap vermek önemlidir. "Uyudu" ya da "Uzun bir yolculuğa çıktı" gibi açıklamalar, çocuklarda kafa karışıklığı ya da uyku korkusu yaratabilir.

Eşler arasında da yasın getirdiği gerginlikler olabilir. Özellikle karma evliliklerde, eşlerden birinin kültüründeki yas ritüelleri diğerine yabancı gelebilir. Bu farklılıkları açıkça konuşmak ve birbirinin ihtiyaçlarına saygı göstermek önemlidir.

Gurbette Yasla Baş Etmek İçin Somut Adımlar

Kendi Ritüellerinizi Oluşturun

Türkiye'deki kalabalık taziye ortamını gurbette yeniden yaratmak zor olabilir. Ancak küçük ve anlamlı ritüeller kurabilirsiniz: evde birkaç yakın arkadaşla bir anma buluşması, kaybettiğiniz kişinin sevdiği bir yemeği pişirmek, dua etmek, mum yakmak ya da onun adına bir bağış yapmak. Yerel camiler ve Türk dernekleri de taziye ve anma konusunda destek sunabilir.

Uzaktan Katılımın Yollarını Arayın

Cenazeye katılamıyorsanız, aile üyelerinden cenaze törenini görüntülü olarak paylaşmalarını isteyebilirsiniz. Bazıları için bu çok değerli bir veda imkânıdır; bazıları içinse fazla zorlayıcı olabilir. Kendinize neyin iyi geleceğine siz karar verin. Kaybettiğiniz kişiye bir mektup yazmak da tamamlanmamış duyguları ifade etmenin bir yoludur.

Kararlarınızı Yargılamayın

Memlekette defin ya da yaşadığınız ülkede defin konusunda hangi kararı verdiyseniz, o kararı o anki koşullar ve bilgilerle verdiniz. "Keşke" düşünceleri geldiğinde kendinize şunu hatırlatın: O an ellerimdeki imkânlarla sevgiyle bir karar verdim.

Destek İsteyin

Yakın arkadaşlarınıza, komşularınıza ya da iş arkadaşlarınıza neye ihtiyacınız olduğunu söyleyin: yemek getirmek, çocuklara göz kulak olmak, resmi işlerde yardım etmek. İnsanlar çoğu zaman yardım etmek ister, ama nasıl yapacaklarını bilemezler.

Bedeninize Dikkat Edin

Yas bedeni de yorar. Düzenli yemek yemeye, biraz da olsa uyumaya ve kısa yürüyüşler yapmaya çalışın. Bunlar yası ortadan kaldırmaz, ama onu taşıyabilmeniz için gerekli gücü korur.

İş ve Günlük Sorumluluklar İçin Alan Açın

İş yerinize durumu bildirin ve mümkünse izin hakkınızı kullanın. Pek çok iş yerinde yas izni ya da esnek çalışma imkânı bulunabilir; koşulları öğrenmek için insan kaynakları biriminize danışabilirsiniz. Yas sırasında her şeyi eskisi gibi sürdürmeye çalışmak yerine, bir süre için yükünüzü hafifletmeniz doğaldır.

Anma Günlerine Hazırlanın

Bayramlar, doğum günleri ve ölüm yıldönümleri gurbette özellikle zor geçebilir. Bu günler için önceden plan yapın: Kiminle birlikte olacaksınız, nasıl anacaksınız? Türkiye'deki aileyle aynı saatte dua etmek ya da birlikte görüntülü görüşmek, mesafeyi biraz olsun kapatabilir.

Çocuklarla Birlikte Hatırlayın

Fotoğraflara birlikte bakmak, kaybedilen kişiyle ilgili hikâyeler anlatmak ya da bir anı kutusu hazırlamak, çocukların yaslarını ifade etmesine ve kaybedilen kişiyle bağlarını korumalarına yardımcı olur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yas doğal bir süreçtir ve çoğu insan zamanla kaybıyla yaşamayı öğrenir. Ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmandan destek almak yararlı olabilir:

• Aylar geçmesine rağmen yoğun acı, özlem ve işlevsellik kaybı azalmıyor.
• Günlük işlerinizi, işinizi ya da çocuklarınızın bakımını sürdürmekte ciddi zorlanıyorsunuz.
• Yoğun suçluluk ya da "Yaşamanın anlamı yok" düşünceleri sizi bırakmıyor.
• Kaybı hatırlatan her şeyden kaçınıyorsunuz ya da kayıpla ilgili görüntüler zihninize istemsizce geliyor.
• Uyku, iştah ve enerji düzeniniz uzun süredir bozuk.
• Alkol ya da başka maddelere daha sık başvuruyorsunuz.
• Çocuğunuzda uzun süren davranış değişiklikleri, korkular ya da okul sorunları var.

Bedensel belirtileriniz varsa yaşadığınız ülkedeki aile hekiminizle görüşün; gerekirse bir psikiyatri hekimi değerlendirmesi önerilebilir.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa lütfen beklemeyin ve bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın: AB ülkelerinde 112, ABD ve Kanada'da 911, İngiltere'de 999 veya 112, Avustralya'da 000. Online terapi acil müdahale hizmeti değildir; bu durumlarda yerel acil servisler ve yerel psikiyatri hizmetleri gereklidir.

Yaşadığınız ülkedeki yas danışmanlığı hizmetleri, hastanelerin destek birimleri ve dini kurumlar da önemli destek kaynaklarıdır. Anadilde destek bunlarla birlikte kullanılabilecek bir seçenektir.

Anadilde Online Terapide Nasıl Çalışılır?

Yas, belki de en çok anadilde yaşanan deneyimlerden biridir. Kaybedilen kişiyle konuşulan dil, onun sesi, söylediği sözler, ninniler ve dualar çoğu zaman Türkçedir. "Hakkını helal et", "toprağı bol olsun", "başımız sağ olsun" gibi ifadelerin taşıdığı anlamı ve memlekette defin geleneğinin duygusal ağırlığını açıklamak zorunda kalmadan anlaşılmak, yası konuşmayı kolaylaştırabilir. Yurt dışında yaşayanlara yönelik genel bilgiler için yurt dışındaki Türkler sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Yas sürecinde Bilişsel Davranışçı Terapi temelli çalışma, yası "geçirmeye" değil, onunla yaşamayı öğrenmeye odaklanır:

• Kaybın hikâyesini anlatmak: Kayıp, cenaze süreci ve yaşanan duygular güvenli bir ortamda konuşulur.
• Suçluluk düşünceleriyle çalışmak: "Yanında olmalıydım", "Yanlış karar verdim" gibi düşünceler şefkatli ve gerçekçi bir bakış açısıyla ele alınır.
• Kaçınmayı azaltmak: Kaybı hatırlatan yerlerden, eşyalardan ya da konuşmalardan kaçınma adım adım azaltılır.
• Bağı sürdürmek: Kaybedilen kişiyle anlamlı bir iç bağ kurmanın yolları aranır.
• Hayata yeniden katılım: Değer verilen etkinlikler ve ilişkiler yavaş yavaş günlük hayata geri getirilir.

Online görüşmeler için sessiz ve mahrem bir ortam, güvenli bir internet bağlantısı ve kulaklık önerilir. Saat farkına göre uygun bir zaman belirlenebilir. Ödemeler online yapılabilir; TL fiyatlandırma ve uluslararası kartla ödeme mümkündür. Sigorta şartları için yaşadığınız ülkedeki sigortanızı kontrol etmeniz önerilir. Ayrıntılı bilgi için online terapi sayfasına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Memlekette defin yapılmadığı için suçluluk duymam normal mi?

Evet, bu duygu oldukça yaygındır. Kararı o anki koşullarda, sevgiyle ve elinizdeki imkânlarla verdiğinizi hatırlamak önemlidir. Suçluluk uzun süre devam ediyor ve hayatınızı zorlaştırıyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak yardımcı olabilir.

Cenazeye katılamadım, yasım tamamlanmaz mı?

Cenazeye katılamamak yası zorlaştırabilir ama yasın tamamlanmasını engellemez. Kendi veda ritüelinizi oluşturmak, kabri sonradan ziyaret etmek ya da bir mektup yazmak, vedalaşmanın farklı yolları olabilir.

Çocuğumu cenazeye götürmeli miyim?

Bu, çocuğun yaşına, isteğine ve ailenin değerlerine bağlıdır. Çocuğa önceden neler olacağını anlatmak ve katılmak isteyip istemediğini sormak önemlidir. Katılmasa bile, ona vedalaşabileceği başka bir yol sunulabilir.

Yas ne kadar sürer?

Yasın belirli bir süresi yoktur. Acının yoğunluğu zamanla genellikle azalır, ama özlem uzun yıllar devam edebilir. Aylar sonra bile günlük hayatınızı sürdüremiyorsanız destek almanız önerilir.

• #memlekette defin
• #gurbette yas
• #cenaze nakli
• #kayıp ve yas

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler