18 yaş altı psikolog görüşmesi için veli izni gerekir mi, konuşulanlar aileye anlatılır mı? Gençler ve ebeveynler için gizlilik, okul rehberliği ve ilk adımlar.
Gece saat ikide telefonun ışığında arama çubuğuna şu cümle yazılıyor: "Ailemden habersiz psikoloğa gidebilir miyim?" Bu soruyu soran genç, belki aylardır kaygı yaşıyor, belki sınıfta yaşadığı bir şeyi kimseye anlatamıyor, belki de evdeki gerginlik artık nefes aldırmıyor. 18 yaş altı psikolog görüşmesi, hem gençlerin hem de ebeveynlerin kafasında pek çok soru işareti bırakan bir konu: Veli izni şart mı? Psikolog konuşulanları anne babaya anlatır mı? Aileye hiç söylemeden nereden destek alınabilir? Bu yazıda bu sorulara, Türkiye'deki genel uygulamalar çerçevesinde ve hem gençlere hem ebeveynlere seslenerek yanıt vermeye çalışıyoruz.
18 Yaş Altı Psikolog Görüşmesi İçin Veli İzni Gerekir mi?
Kısa yanıt: Genel kural olarak evet. Türkiye'de 18 yaşını doldurmamış kişiler hukuken reşit sayılmaz ve sağlık hizmetleri de dâhil pek çok süreçte velinin ya da yasal temsilcinin onayı aranır. Bu nedenle bir klinik psikolog, 18 yaşından küçük bir danışanla düzenli bir terapi sürecine başlamadan önce çoğunlukla veli onayı ister. Bu, yüz yüze görüşmeler için de online görüşmeler için de geçerlidir. Evlilik ya da mahkeme kararıyla ergin kılınma gibi istisnai durumlar ayrıca değerlendirilir.
Bu kural ilk bakışta gençlere bir engel gibi görünebilir. Oysa amacı, reşit olmayan bir kişinin sağlığıyla ilgili kararların, onu korumakla yükümlü yetişkinlerin bilgisi dâhilinde verilmesidir. Terapi bir sürece yayılır; ulaşım, ücret, devamlılık ve olası risk durumlarında hızlı hareket etmek gibi konularda ailenin desteği çoğu zaman gereklidir.
Burada önemli bir ayrımı baştan yapmak gerekir: Veli onayı, velinin konuşulan her şeyi öğreneceği anlamına gelmez. Aşağıda gizliliğin nasıl işlediğini ayrıntılı ele alacağız.
Acil bir durumda ise kimse veli onayı beklemez. Bir genç kendisine zarar verme tehlikesi içindeyse ya da can güvenliği tehdit altındaysa, 112 aranabilir ve acil servislere başvurulabilir.
Gençler Neden Ailesinden Habersiz Gitmek İster?
Ebeveynler için "Bize neden söylemedi?" sorusu çok yaralayıcı olabilir. Oysa gencin sessizliğinin arkasında çoğu zaman sevgisizlik değil, başka nedenler vardır.
- Ebeveyni üzmemek: "Annemin zaten yeterince derdi var, bir de ben dert olmayayım" düşüncesi, özellikle ekonomik sıkıntı, hastalık ya da boşanma yaşayan evlerde sık görülür.
- Kızılma ya da cezalandırılma korkusu: Telefonun elinden alınacağını, dışarı çıkmasının yasaklanacağını ya da "Senin neyin eksik?" diye azarlanacağını düşünmek.
- Sorunun bir kısmının evde olması: Bazen gencin anlatmak istediği şey tam da evdeki kavgalar, kardeş kıskançlığı ya da ebeveynin tutumudur. Bunu o ebeveyne söylemek iki kat zordur.
- "Psikolog" kelimesinin ağırlığı: Aile içinde psikoloğa gitmek ayıp sayılıyorsa, genç bu isteğini dile getirmeye hiç cesaret edemeyebilir.
- Sınav yılının baskısı: LGS ya da YKS'ye hazırlanan bir genç, "Şimdi bununla mı uğraşacağız?" tepkisinden çekinebilir.
Bu nedenleri bilmek, ebeveynlerin gencin sessizliğini kişisel bir reddediliş gibi algılamamasına yardım eder; gençlerin de yaşadıkları kaygının ne kadar yaygın olduğunu görmesini sağlar.
Ailenize Söylemeden Önce Nereden Destek Alabilirsiniz?
Henüz ailenize açılmaya hazır değilseniz bile yalnız değilsiniz. Bazı kapılar, veli onayı gerekmeden ilk adımı atmanızı sağlar.
Okul Rehberlik Servisi
Ortaokul ve liselerdeki rehber öğretmenler (psikolojik danışmanlar), öğrencilerle bireysel görüşme yapabilir. Bir rehber öğretmenle konuşmak için önceden ailenizden izin almanız gerekmez. Sınav kaygısı, arkadaşlık sorunları, evdeki gerginlik ya da aklınızı kurcalayan herhangi bir konu için kapısını çalabilirsiniz. Rehber öğretmen sizi dinler, durumu birlikte değerlendirir ve gerekirse ailenizle nasıl konuşabileceğinizi planlamanıza yardımcı olur.
Rehber öğretmenler de gizliliğe özen gösterir; ancak sizin ya da bir başkasının güvenliği tehlikedeyse, ailenizi veya ilgili kurumları bilgilendirmek zorunda kalabilirler. Bunu bilmek, ne paylaşacağınıza karar verirken işinize yarar.
Güvendiğiniz Bir Yetişkin
Bir teyze, amca, abla, sevdiğiniz bir öğretmen ya da arkadaşınızın annesi... Bazen ilk konuşma bir uzmanla değil, güvendiğiniz bir yetişkinle yapılır. Bu kişi hem sizi dinleyebilir hem de ailenize konuyu açmanız için bir köprü olabilir.
Acil ve Koruyucu Hatlar
Evde şiddete, istismara ya da ihmale maruz kalıyorsanız, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ALO 183 hattını arayabilirsiniz. Can güvenliğinizin tehlikede olduğu her durumda ise 112 aranmalıdır. Bu hatları aramak için kimsenin iznine ihtiyacınız yok.
18 Yaş Altı Psikolog Görüşmelerinde Gizlilik Nasıl İşler?
Gençlerin terapiye başlamaktan en çok çekindiği konu budur: "Anlattığım her şey anneme babama söylenecek mi?" Etik çerçevede çalışan bir uzman, terapinin başında bu konuyu hem gence hem ebeveyne açıkça anlatır.
Genel uygulamada şu ilkeler geçerlidir:
- Seans içerikleri ayrıntılarıyla paylaşılmaz. Ebeveynler, terapinin genel gidişatı, devamlılık ve evde nasıl destek olabilecekleri hakkında bilgilendirilir; ama gencin anlattığı özel konular, onun izni olmadan aktarılmaz.
- Neyin paylaşılacağı birlikte konuşulur. Ebeveynle yapılacak bir görüşmeden önce terapist, gence "Bu görüşmede şunları söylemeyi düşünüyorum, senin için uygun mu?" diye sorabilir.
- Gizliliğin sınırları vardır. Gencin kendisine ya da bir başkasına ciddi zarar verme riski varsa ya da istismara uğradığına dair bir bilgi varsa, gizlilik onu korumak için sınırlanır. Çocuğa yönelik istismar şüphesinde sağlık çalışanlarının yasal bildirim yükümlülüğü de bulunur. Bu durumda bile genellikle önce gençle konuşulur ve sürecin nasıl ilerleyeceği ona anlatılır.
18 yaşını doldurduğunuzda ise tablo değişir. Artık kendi sağlık kararlarınızı kendiniz verebilir, ailenize bilgi verilip verilmeyeceğini de siz belirleyebilirsiniz. Üniversiteye yeni başlayan pek çok genç ilk kez bu dönemde kendi adına destek arar. Ancak 18 yaş altı psikolog görüşmelerinde edinilen güvenli deneyim, bu geçişi de kolaylaştırır; erken yaşta yardım istemeyi öğrenen genç, ileride zorlandığında kapıyı çalmaktan daha az çekinir.
Bu sınırlar, güveni bozmak için değil, gencin güvenliğini sağlamak için vardır. Terapide gizliliğin genel çerçevesini terapide gizlilik yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Gizlilik, ebeveynden bir şey saklamak için değil; gencin, yargılanmadan düşünebileceği bir alan oluşturmak için vardır.
Ailenize Nasıl Söyleyebilirsiniz?
Psikoloğa gitmek istediğinizi ailenize söylemek, belki de en zor adım. Birkaç öneri bu konuşmayı kolaylaştırabilir.
Kiminle konuşacağınızı seçin. Anne ve babanızdan biri bu konuda daha anlayışlıysa, önce onunla konuşun. Konuşmayı iki ebeveynle aynı anda yapmak zorunda değilsiniz.
Somut bir şeyden başlayın. "Psikoloğa gitmek istiyorum" cümlesi bazı ebeveynleri paniğe sokabilir. Bunun yerine "Son zamanlarda hiç uyuyamıyorum", "Derse oturduğumda nefesim daralıyor", "YKS'ye hazırlanırken kafamı toparlayamıyorum" gibi gözle görülür bir sorundan başlamak, ebeveyninizin durumu kavramasını kolaylaştırır.
Yazmayı deneyin. Yüz yüze söylemek zor geliyorsa, bir mektup ya da uzun bir mesaj yazabilirsiniz. Bu, hem düşüncelerinizi toparlamanızı sağlar hem de ebeveyninize ilk tepkisini kendi başına sindirme fırsatı verir.
İlk tepkiye hazırlıklı olun. "Senin neyin eksik?", "Biz sana her şeyi veriyoruz", "Bizim zamanımızda..." gibi yanıtlar gelebilir. Bunlar çoğu zaman şaşkınlık ve suçluluk duygusundan doğar, sizin söylediklerinizin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Ebeveyninize biraz zaman tanıyın; konuya bir iki gün sonra yeniden dönebilirsiniz.
Rehber öğretmenden yardım isteyin. Ailenize tek başınıza söylemekte zorlanıyorsanız, rehber öğretmeninizden bu konuşmaya aracılık etmesini isteyebilirsiniz.
Diyelim ki on altı yaşındasınız ve sınıfta sürekli alay konusu olduğunuz için okula gitmek istemiyorsunuz, ama bunu evde "Karnım ağrıyor" diyerek geçiştiriyorsunuz. Annenize "Okulda bana olanları anlatmak istiyorum, ama önce bana kızmayacağına söz verir misin?" diye başlamak, hem gerçeği söylemenize hem de duygusal güvenliğinizi korumanıza yardım edebilir.
Ebeveynler İçin: Çocuğunuz "Psikoloğa Gitmek İstiyorum" Derse
Bu cümleyi duymak pek çok ebeveyn için sarsıcıdır. "Ben nerede hata yaptım?" düşüncesi hemen akla gelir. Oysa çocuğunuzun bu isteği size söylemesi, aslında size güvendiğinin bir göstergesidir. Birçok genç aynı sıkıntıyı yaşayıp hiç söylemez.
Bu anda yapabilecekleriniz:
- Önce teşekkür edin. "Bunu bana söylediğin için teşekkür ederim" demek, konuşmanın devam etmesini sağlar.
- Sorguya çekmeyin. "Ne oldu, kim yaptı, neden bize söylemedin?" soru yağmuru, gencin geri çekilmesine yol açar. Ne kadarını anlatacağına onun karar vermesine izin verin.
- Kendinizi suçlamayı sonraya bırakın. Suçluluk duygunuzu çocuğunuzun önünde işlemek, ona sizi teselli etme yükünü bindirir. Bu duygular için sizin de destek almanız mümkündür.
- Ergenlerle çalışan bir uzman seçin. Ergenlik dönemi, kendine özgü bir iletişim dili gerektirir. Uzmanın bu yaş grubuyla düzenli çalışıp çalışmadığını sormak yerindedir.
- Seçimi onunla birlikte yapın. Uzmanın kadın mı erkek mi olacağı, yüz yüze mi online mı görüşüleceği gibi konularda gencin fikrini almak, sürece sahip çıkmasını kolaylaştırır.
- Seans içeriğini sormayın. "Bugün ne konuştunuz?" sorusu yerine "Nasıl hissettin?" demek, gencin mahremiyetine saygı gösterir. Terapi gencin kendi alanıdır.
Ergenlerde zaman zaman sıradan bir huysuzluk gibi görünen tablonun altında daha derin bir sıkıntı yatabilir. Bu ayrımı ergenlerde depresyon yazımızda ele alıyoruz.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir uzmandan destek almak, beklemekten daha doğrudur:
- Birkaç haftadır süren mutsuzluk, isteksizlik, ağlama nöbetleri ya da yoğun öfke,
- Okula gitmeyi reddetmek, derslerde belirgin düşüş, arkadaşlardan uzaklaşmak,
- Uyku ve yemek düzeninde belirgin değişiklikler,
- Akran zorbalığı, siber zorbalık ya da istismar yaşandığına dair işaretler,
- Kendine zarar verme (kesme, vurma, yakma gibi) ya da ölümden sık söz etme.
Kendine zarar verme düşünceleri ya da davranışları varsa bu, beklemeyi gerektirmeyen bir durumdur. Acil bir durumda hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Kendine zarar veren gençlerle ilgili ebeveynlere yönelik önerileri ergenlerde kendine zarar verme yazımızda bulabilirsiniz. Bu tür durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristinin değerlendirmesi de önemlidir.
Terapide Ergenlerle Çalışma Nasıl Ele Alınır?
Ergenlerle yapılan terapi süreci genellikle bir aile görüşmesiyle başlar. İlk görüşmede ebeveyn ve genç birlikte gelir; ardından terapist gençle ve ebeveynle ayrı ayrı görüşür. Bu ilk aşamada gizliliğin nasıl işleyeceği, ebeveynlerin hangi konularda bilgilendirileceği ve hangi durumlarda gizliliğin sınırlanacağı herkesin duyabileceği biçimde açıkça konuşulur. Bu "ortak sözleşme", gencin terapiste güvenmesinin temelini oluşturur.
Sonraki seanslar çoğunlukla gençle bireysel olarak yürütülür. Bilişsel Davranışçı Terapi yaklaşımında kaygı, mutsuzluk ya da öfke gibi duyguların düşüncelerle ve davranışlarla bağlantısı gencin kendi hayatından örneklerle incelenir; sınav dönemi, arkadaşlık ilişkileri, sosyal medya ya da aile içi çatışmalar gibi konular somut becerilerle ele alınır. Ebeveynlerle belirli aralıklarla yapılan görüşmelerde ise evde nasıl destek olunabileceği konuşulur.
Bazen genç, ilk görüşmede ebeveyninin yanında hiç konuşmaz; kollarını kavuşturur, "Bilmiyorum" ya da "Fark etmez" demekle yetinir. Bu, sürecin kötü gittiği anlamına gelmez. Terapist bu sessizliği zorlamaz, gencin kendi hızında açılmasına alan tanır. Ebeveynlerin de ilk birkaç seansta büyük değişiklikler beklememesi, gencin güven inşa etmesi için zaman tanıması önemlidir. Terapistin tarafsız bir yetişkin olarak konumlanması, yani ne gencin "avukatı" ne de ebeveynin "habercisi" olması, bu güvenin anahtarıdır.
Bu yaş grubuyla yürütülen çalışmanın nasıl planlandığını ergen danışmanlığı sayfamızda bulabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
17 yaşındayım, online terapiye tek başıma başlayabilir miyim?
Online görüşmelerde de yüz yüze görüşmelerdeki kural geçerlidir; 18 yaşından küçük bir danışanla düzenli terapiye başlamak için genellikle veli onayı istenir. Bu arada okul rehberlik servisiyle görüşmek ya da güvendiğiniz bir yetişkinle konuşmak, ilk adım için iyi bir başlangıç olabilir.
Psikolog anlattıklarımı anneme babama söyler mi?
Ayrıntılı seans içerikleri sizin izniniz olmadan aktarılmaz. Ebeveynler genellikle sürecin gidişatı hakkında bilgilendirilir. Ancak sizin ya da bir başkasının güvenliği ciddi bir tehlike altındaysa, sizi korumak için gizlilik sınırlanabilir; bu durum da önce sizinle konuşulur.
Annem ve babam boşanmış; tek bir ebeveynin onayı yeterli mi?
Genellikle velayet hakkına sahip ebeveynin onayı esas alınır. Ortak velayet gibi durumlarda uzman her iki ebeveynin de bilgilendirilmesini isteyebilir. Bu ayrıntıyı ilk başvuru sırasında konuşmak en sağlıklısıdır.
Rehber öğretmenle konuştuğumda ailemi arar mı?
Rehber öğretmenler de gizliliğe özen gösterir ve sıradan konularda ailenizi sizden habersiz aramaz. Güvenliğinizle ilgili ciddi bir risk ya da istismar söz konusuysa ailenizi veya ilgili kurumları bilgilendirmesi gerekebilir; bunu genellikle önce sizinle konuşur.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
