Afet Sonrası Psikolojik İlk Yardım: Yakınlarımıza Nasıl Destek Olabiliriz?

Psikolojik ilk yardım nedir, kimler uygulayabilir? Afet sonrası yakınlarınıza destek olmak için bak, dinle, bağlantı kur adımlarını öğrenin.

Bir deprem, sel ya da yangın gibi büyük bir afetin ardından pek çoğumuz aynı soruyu sorarız: "Yakınlarıma nasıl yardım edebilirim, ne söylemeliyim?" 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra Türkiye'nin dört bir yanından insanlar enkaz bölgelerine koştu, evlerini açtı, telefonla saatlerce sevdiklerini dinledi. Bu dayanışma çok değerliydi; ama birçok kişi doğru sözleri bulamamaktan, yanlış bir şey yapmaktan korktuğunu da anlattı. Psikolojik ilk yardım, uzman olmayan kişilerin de öğrenip uygulayabileceği, afetten etkilenen insanlara insani, destekleyici ve pratik yardım sunma yaklaşımıdır. Bu yazıda psikolojik ilk yardımın ne olduğunu, temel adımlarını ve yakınlarınıza destek olurken nelere dikkat etmeniz gerektiğini adım adım ele alacağız.

Psikolojik İlk Yardım Nedir?

Psikolojik ilk yardım, travmatik bir olayın hemen ardından ve ilk haftalarında, etkilenen kişilerin güvenlik, sakinlik, bağlantı ve umut duygusunu desteklemeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Dünya genelinde afet ve acil durum çalışmalarında yaygın olarak kullanılır.

En önemli nokta şudur: Psikolojik ilk yardım bir terapi değildir. Kişiyi yaşadıklarını ayrıntılı anlatmaya zorlamak, tanı koymak ya da "iyileştirmek" amacı taşımaz. Bunun yerine şunlara odaklanır:

• Kişinin temel ihtiyaçlarının (güvenlik, su, yiyecek, barınma, sağlık) karşılanmasına yardım etmek
• Baskı yapmadan dinlemek ve yanında olmak
• Kişiyi sakinleştirmek ve kendini güvende hissetmesini desteklemek
• Ailesi, yakınları ve resmî yardım kaynaklarıyla bağlantı kurmasına yardım etmek
• Kişiyi daha fazla zarardan korumak

Psikolojik ilk yardım; komşular, öğretmenler, gönüllüler, iş arkadaşları ve aile üyeleri tarafından uygulanabilir. Yani bu bilgi herkes için değerlidir.

Afet Sonrası İnsanlar Neler Yaşar?

Destek olabilmek için önce afetten etkilenen kişilerin neler yaşayabileceğini bilmek gerekir. Afet sonrası tepkiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir ve çoğu, olağanüstü bir olaya verilen olağan tepkilerdir.

Sık görülen ilk tepkiler

• Şok, donukluk, olanlara inanamama hissi
• Yoğun korku, sürekli tetikte olma, küçük seslerde irkilme
• Ağlama, öfke, suçluluk ("Neden ben kurtuldum?", "Daha fazlasını yapabilirdim")
• Uykusuzluk, iştahsızlık, baş ve mide ağrıları
• Dikkat dağınıklığı, karar vermekte güçlük
• Olayı tekrar tekrar anlatma ihtiyacı ya da hiç konuşmak istememe

Bazı kişiler ise dışarıdan son derece sakin görünür, hatta pratik işleri hızla organize eder. Bu da bir baş etme biçimidir; duygular daha sonra ortaya çıkabilir.

Unutmayın ki bu tepkilerin çoğu zamanla azalır. Bu yaklaşımın amacı, bu doğal toparlanma sürecini desteklemek ve ihtiyacı olanların ileri desteğe ulaşmasını sağlamaktır.

Psikolojik İlk Yardımın Temel Adımları: Bak, Dinle, Bağlantı Kur

Psikolojik ilk yardım yaklaşımında sıkça kullanılan üç temel ilke, akılda kalıcı bir çerçeve sunar.

1. Bak: Güvenliği ve ihtiyaçları gözlemleyin

Yardım etmeye başlamadan önce durup çevreye bakın.

• Ortam güvenli mi? Hasarlı binalar, yangın riski, artçı tehlikesi var mı? Kendi güvenliğinizi riske atarsanız kimseye yardım edemezsiniz.
• Acil tıbbi ihtiyaç var mı? Yaralı, nefes almakta zorlanan, bilinci bulanık biri varsa önceliğiniz derhal 112'yi aramaktır.
• Kimin desteğe ihtiyacı var? Yalnız kalmış çocuklar, yaşlılar, engelli bireyler, hamileler ve yoğun panik içindeki kişiler öncelikli olabilir.
• Resmî yönlendirmeler neler? Afet bölgelerinde koordinasyon AFAD ve yetkili kurumlar tarafından yürütülür. Onların talimatlarına uymak, hem sizin hem de etkilenenlerin güvenliği için esastır.

2. Dinle: Yanında olun, baskı yapmayın

Kişiye yaklaşırken kendinizi kısaca tanıtın ve nasıl yardımcı olabileceğinizi sorun. Ardından dinleyin.

• Sakin bir ses tonuyla konuşun, göz hizasında durun.
• Kişinin anlatmak istediği kadarını dinleyin; ayrıntı sormayın, anlatmaya zorlamayın.
• Sessizliğe izin verin. Bazen yan yana oturmak, bir bardak su uzatmak kelimelerden daha güçlüdür.
• Duyguları kabul edin: "Çok korkmuş olmalısınız", "Bu gerçekten çok ağır" gibi cümleler kişiyi anlaşıldığını hissettirir.
• Yoğun panik içindeki birine yavaş nefes almasını hatırlatın ve ayaklarını yere basmasını, çevresindeki somut şeyleri fark etmesini önerin.

3. Bağlantı kur: Destek kaynaklarına ulaştırın

• Kişinin temel ihtiyaçlarını (su, yiyecek, battaniye, telefon şarjı) karşılamasına yardım edin.
• Aile üyeleri ve yakınlarıyla iletişim kurmasını destekleyin. Ayrılmış aileleri bir araya getirmek, en etkili psikolojik destek biçimlerinden biridir.
• AFAD, sağlık ekipleri ve yerel yetkililerin sunduğu yardım noktaları hakkında doğru bilgi edinmesine yardımcı olun.
• Bilmediğiniz konularda tahmin yürütmek yerine "Bunu bilmiyorum ama birlikte öğrenebiliriz" deyin.
• Doğrulanmamış bilgileri, söylentileri ve sosyal medyada dolaşan iddiaları aktarmaktan kaçının; yanlış bilgi kaygıyı büyütür.

Diyelim ki depremden etkilenen bir akrabanız birkaç günlüğüne sizin evinize geldi. Gece boyunca uyuyamıyor, gündüz ise sürekli telefonla haberleri takip ediyor. Ona ne yaşadığını sorgulamak yerine sakin bir oda hazırlamak, sıcak bir yemek sunmak, yakınlarına ulaşması için telefonunuzu ve şarj aletinizi vermek ve "Konuşmak istersen buradayım" demek, bu üç adımı gündelik hayatta uygulamanın somut bir örneğidir.

Uzaktan, telefonla destek olurken

Afet bölgesinde olmayan pek çok kişi, sevdiklerine telefonla ya da mesajla destek olmaya çalışır. Bu durumda da aynı ilkeler geçerlidir:

• Aramaya başlarken kişinin konuşmaya uygun olup olmadığını sorun.
• Kısa ama düzenli aramalar, uzun ve seyrek aramalardan çoğu zaman daha destekleyicidir.
• "Neye ihtiyacın var?" sorusunu somutlaştırın: "Sana kargoyla ne gönderebilirim?", "Senin yerine kimi arayabilirim?"
• Kişinin sınırlı şarjı ve internet erişimi olabileceğini unutmayın; ses kaydı veya kısa mesaj bazen daha uygundur.

İlk günler için kısa kontrol listesi

Bu adımları uygularken aklınızda tutabileceğiniz basit bir sıralama:

1. Ortam ve kendi güvenliğim sağlandı mı?
2. Acil tıbbi ihtiyaç var mı, 112 arandı mı?
3. Temel ihtiyaçlar (su, yiyecek, barınma, ilaç) karşılanıyor mu?
4. Kişi sakinleşebildi mi, yalnız mı?
5. Ailesi ve yakınlarıyla iletişim kurabildi mi?
6. AFAD veya yerel yetkililerin yardım noktaları hakkında bilgisi var mı?
7. İleri destek gerektiren bir işaret var mı?

Destek Verirken Neler Söylenmeli, Neler Söylenmemeli?

İyi niyetli sözler bazen istemeden yara açabilir. Aşağıdaki öneriler, daha destekleyici bir iletişim kurmanıza yardımcı olabilir.

Söylenebilecek destekleyici ifadeler

• "Şu an güvendesiniz, ben buradayım."
• "Ne hissediyorsanız hissetmeniz çok anlaşılır."
• "Size nasıl yardımcı olabilirim? Şu an en çok neye ihtiyacınız var?"
• "Konuşmak istemezseniz de sorun değil, yanınızda oturabilirim."

Kaçınılması gereken ifadeler

• "Her şeyin bir hayrı vardır" ya da "Bu da bir sınav" gibi anlam yükleyen sözler
• "Ne hissettiğini çok iyi anlıyorum" (Herkesin deneyimi biriciktir.)
• "Güçlü olmalısın, ağlama"
• "En azından sen kurtuldun" gibi kayıpları küçülten karşılaştırmalar
• Kişinin yaşadıklarını ayrıntılı anlatmasını isteyen sorular

Psikolojik ilk yardımda en güçlü araç, doğru cümleyi bulmak değil; sakin, güvenilir ve yargısız bir varlık olarak yanında kalabilmektir.

Ayrıca gerçekleştiremeyeceğiniz sözler vermeyin. "Yarın her şey düzelecek" ya da "Evinizi hemen yeniden yaptıracağız" gibi vaatler, gerçekleşmediğinde güven kaybına yol açabilir. Dürüst ve gerçekçi olmak her zaman daha destekleyicidir.

Çocuklara, Yaşlılara, Yas Tutanlara ve Yardım Edenlere Destek

Çocuklar

Çocuklar afet sonrası en çok güvenlik ve öngörülebilirlik ihtiyacı duyar. Mümkün olduğunca ebeveynleri ya da tanıdık yetişkinlerle bir arada kalmalarını sağlayın. Sorularını yaşlarına uygun, kısa ve dürüst biçimde yanıtlayın. Oyun, resim ve basit rutinler çocukların duygularını ifade etmesine yardım eder. Afet görüntülerine maruz kalmalarını sınırlayın. Bu konuda ayrıntılı bilgiyi afet sonrası çocuklar yazımızda bulabilirsiniz.

Yaşlılar ve özel gereksinimli bireyler

Yaşlılar, kronik hastalığı olanlar ve engelli bireyler; ilaçlarına, işitme cihazlarına, gözlüklerine veya hareket desteğine erişemeyebilir. Bu temel ihtiyaçları sormak ve sağlık ekiplerine iletmek çok önemlidir. Yavaş ve net konuşun, bilgiyi gerekirse tekrar edin.

Yakınını kaybedenler

Kayıp yaşayan biriyle konuşurken teselli etmeye çalışmak yerine yanında olmaya odaklanın. Kaybettiği kişinin adını anmasına, onu anlatmasına izin verin. Kültürel ve dinî yas ritüellerine saygı gösterin. Yasın kendine özgü bir süreci olduğunu ve herkesin farklı biçimde yas tuttuğunu hatırlayın. Bu konuda yas süreci yazımız size yol gösterebilir.

Yardım edenin de desteğe ihtiyacı var

Afet bölgesinde gönüllü olarak çalışan, yakınlarına destek olan ya da sürekli acı hikâyeler dinleyen kişiler de zamanla yorgunluk, üzüntü ve çaresizlik hissedebilir. Buna ikincil travmatik stres ya da şefkat yorgunluğu denir.

Kendinize iyi bakmak için:

• Sınırlarınızı bilin: Yapabileceğinizden fazlasını üstlenmeyin. Herkesi kurtaramayacağınızı kabul etmek, sürdürülebilir yardımın ön koşuludur.
• Mola verin: Düzenli dinlenme, uyku ve beslenme lüks değil, gerekliliktir.
• Konuşun: Yaşadıklarınızı güvendiğiniz biriyle ya da diğer gönüllülerle paylaşın.
• Haber tüketimini sınırlayın: Sahada değilseniz bile sürekli afet görüntüleri izlemek sizi yıpratır.
• Suçluluğa dikkat edin: "Daha fazlasını yapmalıydım" düşüncesi sık görülür. Yaptıklarınızı da görmeye çalışın.

Sahadan döndükten sonraki günlerde de kendinizi gözlemleyin. Uykunuz bozulduysa, dinlediğiniz hikâyeler zihninizden çıkmıyorsa ya da gündelik hayata dönmekte zorlanıyorsanız bu, yaşadıklarınızın sizi de etkilediğini gösterir. Bu tepkiler bir zayıflık değil, yoğun bir deneyimin doğal izleridir; bunları bir yakınınızla ya da bir uzmanla konuşmak toparlanmanızı kolaylaştırır.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Bu ilk destek, birçok kişinin doğal toparlanma sürecini güçlendirir; ancak bazı durumlarda ileri destek gerekir. Şu işaretleri fark ederseniz kişinin bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirilmesi önemlidir:

• Haftalar geçmesine rağmen tepkiler yoğunluğunu koruyorsa veya artıyorsa
• Kişi kendine bakamıyor, yemek yiyemiyor, uyuyamıyorsa
• Olayın tekrar tekrar yaşanması, kâbuslar ve yoğun kaçınma belirgin hâle geldiyse
• Alkol veya madde kullanımı arttıysa
• Kişi gerçeklikle bağını kaybetmiş gibi görünüyorsa
• Kendine ya da başkasına zarar verme düşünceleri dile getiriliyorsa

Kendine veya başkasına zarar verme riski, ağır yaralanma ya da hayati tehlike gibi acil durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Afet bölgelerinde AFAD ve sağlık ekipleri aracılığıyla sunulan psikososyal destek hizmetlerinden de yararlanılabilir.

Afetten aylar sonra bile belirtiler sürüyorsa bu durum travma sonrası stresle ilişkili olabilir. Ayrıntılı bilgi için travma sonrası stres bozukluğu yazımıza göz atabilirsiniz. Yaşadıklarınızı bir uzmanla konuşmak isterseniz bireysel terapi desteği yüz yüze ya da online olarak mümkündür.

Terapide Afet Sonrası Tepkiler Nasıl Ele Alınır?

Psikolojik ilk yardım ilk adımdır; terapi ise ihtiyacı olan kişiler için daha yapılandırılmış ve uzun soluklu bir destektir.

Güvenlik ve dengelenme: Terapinin ilk aşamasında kişinin kendini güvende hissetmesi, uykusunun ve günlük rutinlerinin düzene girmesi hedeflenir. Nefes, gevşeme ve topraklanma becerileri öğretilir.

Psikoeğitim: Afet sonrası tepkilerin anlaşılır olduğunu öğrenmek, "aklımı kaybediyorum" korkusunu azaltır.

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi: Travmatik anılarla ilişkili düşünceler, suçluluk ve kaçınma davranışları yapılandırılmış biçimde ele alınır. Kişi, anıyı kendi hızında ve güvenli bir ortamda işlemeyi öğrenir.

Yas çalışması: Kayıp yaşayan kişilerde yasın sağlıklı biçimde yaşanabilmesi ve kaybın hayata entegre edilmesi desteklenir.

Çocuklarla oyun terapisi: Çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman kelimelerle değil oyunla anlatır. Oyun terapisi, çocuğun duygularını güvenli bir ortamda ifade etmesine yardım eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Psikolojik ilk yardımı kimler uygulayabilir?

Psikolojik ilk yardım, ruh sağlığı uzmanı olmayan kişiler tarafından da uygulanabilecek bir yaklaşımdır. Gönüllüler, öğretmenler, sağlık çalışanları, komşular ve aile üyeleri temel ilkeleri öğrenerek destek sunabilir.

Afetten etkilenen birine yaşadıklarını anlatmasını söylemeli miyim?

Hayır, anlatmaya zorlamayın. Kişi anlatmak isterse dinleyin; istemezse yanında olmanız yeterlidir. Ayrıntılı anlatıma zorlamak bazı kişilerde sıkıntıyı artırabilir.

Psikolojik ilk yardım ile terapi arasındaki fark nedir?

Psikolojik ilk yardım, olayın hemen ardından güvenlik, sakinlik ve bağlantıyı destekleyen kısa süreli bir insani yardımdır. Terapi ise bir uzman tarafından yürütülen, daha yapılandırılmış ve uzun soluklu bir süreçtir.

Afet bölgesinde değilim, yine de nasıl destek olabilirim?

Etkilenen yakınlarınızı düzenli olarak arayıp dinleyebilir, pratik ihtiyaçlarını sorabilir ve AFAD gibi resmî kurumların yönlendirmelerine uygun biçimde yardım ulaştırabilirsiniz. Kendi ruh sağlığınızı korumayı da unutmayın; zorlandığınızda siz de destek alabilirsiniz.

• #psikolojik ilk yardım
• #afet
• #deprem
• #travma
• #yakınlara destek

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler