Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ve Deprem Travması: Belirtiler ve İyileşme

Travma sonrası stres bozukluğu nedir, belirtileri nelerdir? Deprem travmasının etkilerini, normal stres tepkilerini ve iyileşme yollarını bu yazıda okuyun.

Bir kapı çarptığında irkiliyor, ağır bir aracın geçişiyle sallanan camlar size o geceyi hatırlatıyor ya da aylar geçmesine rağmen yaşadığınız olay gözünüzün önünden gitmiyorsa, zihniniz ve bedeniniz hâlâ tehlike altındaymış gibi tepki veriyor olabilir. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin hayatını ya da bedensel bütünlüğünü tehdit eden, ağır yaralanmaya veya ölüme tanıklık ettiği olaylardan sonra gelişebilen ve uzun süre devam eden bir ruh sağlığı sorunudur. Türkiye'de 6 Şubat 2023 depremleri, milyonlarca insanın bu tür bir deneyimle doğrudan ya da dolaylı olarak karşılaşmasına yol açtı. Bu yazıda travmaya verilen olağan tepkileri, TSSB'nin belirtilerini, deprem travmasının özel yönlerini ve iyileşme sürecinin nasıl ilerleyebileceğini ele alacağım.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir?

Travma, kişinin baş etme kapasitesini aşan, yoğun korku, çaresizlik ya da dehşet duygusu yaratan bir deneyimdir. Deprem, sel ve yangın gibi doğal afetler, trafik kazaları, şiddet, saldırı, cinsel istismar, savaş ve göç deneyimleri ya da yakın birinin ani ve beklenmedik ölümü travmatik olaylara örnek verilebilir. Bir olayı doğrudan yaşamak kadar ona tanıklık etmek ya da yakın birinin bu deneyimi yaşadığını öğrenmek de travmatik etkiler yaratabilir. Arama kurtarma ekipleri, sağlık çalışanları ve afet bölgesinde görev yapan kişiler gibi travmatik ayrıntılarla tekrar tekrar karşılaşanlar da risk altındadır.

Travmatik bir olayın ardından pek çok insan bir süre yoğun stres tepkileri yaşar. Bu tepkilerin önemli bir kısmı, zamanla ve çevresel destekle kendiliğinden hafifler. Travma sonrası stres bozukluğundan ise belirtiler bir aydan uzun sürdüğünde, kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkilediğinde ve kendiliğinden azalmak yerine devam ettiğinde söz edilir. Tanı, ancak bir uzmanın yapacağı kapsamlı değerlendirmeyle konabilir.

Travmaya verilen normal tepkiler

Travmatik bir olayın ardından yaşanan duygusal ve bedensel tepkiler, olağan dışı bir olaya verilen olağan tepkilerdir. İlk haftalarda şunları yaşamak son derece anlaşılırdır:

• Uyku sorunları ve kâbuslar,
• Olayın görüntülerinin istemsizce zihne gelmesi,
• Sürekli tetikte olma ve en küçük seste irkilme,
• Ağlama nöbetleri, üzüntü ve öfke,
• Hissizlik ya da olayı gerçek değilmiş gibi algılama,
• Odaklanma güçlüğü ve unutkanlık,
• Hayatta kalmış olmaktan kaynaklanan suçluluk duygusu.

Bu tepkiler zihnin yaşananı anlamlandırma ve güvenlik duygusunu yeniden kurma çabasının bir parçasıdır. Önemli olan, zaman geçtikçe bu tepkilerin yoğunluğunun azalıp azalmadığına dikkat etmektir.

Olağan dışı bir olaya verilen tepkiler, çoğu zaman olağan tepkilerdir; zihin yalnızca yaşananı anlamlandırmaya çalışmaktadır.

TSSB Belirtileri Nelerdir?

Travma sonrası stres bozukluğunun belirtileri genellikle dört ana başlık altında ele alınır:

Yeniden yaşantılama

• Olayın görüntülerinin, seslerinin ya da kokularının istemsizce ve canlı biçimde zihne gelmesi,
• Olayla ilgili tekrarlayan kâbuslar,
• Kişinin olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissettiği anlar,
• Olayı hatırlatan durumlarla karşılaşıldığında yoğun bedensel tepkiler: çarpıntı, terleme, titreme.

Kaçınma

• Olayla ilgili düşünmekten, konuşmaktan ya da duygulardan uzak durmaya çalışmak,
• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, etkinliklerden kaçınmak,
• Örneğin deprem sonrası kapalı ya da yüksek binalara girmekten, belirli şehirlere gitmekten uzak durmak.

Düşünce ve duygulardaki olumsuz değişiklikler

• "Hiçbir yer güvenli değil", "Ben bir şey yapabilirdim" gibi kalıcı olumsuz inançlar,
• Sürekli korku, suçluluk, utanç ya da öfke,
• Daha önce keyif alınan etkinliklere karşı ilgi kaybı,
• Başkalarından kopukluk ve yabancılaşma hissi,
• Olumlu duyguları yaşamakta zorlanma.

Aşırı uyarılmışlık

• Sürekli tetikte olma ve tehlike kollama,
• Ani seslerde aşırı irkilme,
• Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük,
• Sinirlilik, öfke patlamaları,
• Odaklanma sorunları.

Çocuklarda belirtiler farklı görünebilir. Yaşanan olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırmak, ebeveynden ayrılmakta zorlanmak, altını yeniden ıslatmak ya da öfke nöbetleri gibi değişiklikler görülebilir. Bu belirtilerin bir kısmını yaşamak tek başına TSSB anlamına gelmez; ancak belirtiler uzun sürüyorsa uzman değerlendirmesi önemlidir.

Deprem Travması ve Türkiye'deki Ortak Yaşantı

6 Şubat 2023 depremleri, yalnızca doğrudan etkilenen bölgelerde değil, tüm ülkede derin bir iz bıraktı. Pek çok kişi yakınlarını, evlerini, işlerini ve alışkın olduğu yaşamını kaybetti. Bölgeden göç etmek zorunda kalanlar ise yeni bir şehre uyum sağlama, geride bıraktıklarına duyulan özlem ve belirsizlikle başa çıkma gibi ek zorluklar yaşadı.

Deprem travmasının bazı özel yönleri vardır:

• Tetikleyicilerin her yerde olması: Küçük artçı sarsıntılar, ağır araçların geçişi, yüksek binalar ya da kapalı mekânlar sürekli hatırlatıcı olabilir.
• Güvenlik duygusunun sarsılması: Ev, normalde güvenli bir sığınak olarak görülür. Deprem bu temel güveni sarstığı için kişi kendi evinde bile rahat hissedemeyebilir.
• Kayıp ve yasın iç içe geçmesi: Travma ile birlikte yakın kayıpları yaşamak, yas sürecini daha karmaşık hale getirebilir. Bu konuyu yas süreci yazısında ayrıca ele aldım.
• Dolaylı travma: Depremi doğrudan yaşamamış olsa da günlerce enkaz görüntülerini izleyen, yakınlarından haber bekleyen ya da yardım çalışmalarına katılan pek çok kişi de yoğun stres tepkileri yaşadı.
• Olası yeni deprem kaygısı: Özellikle büyük şehirlerde yaşayanlar için beklenen depremle ilgili kaygı, travmanın etkilerini canlı tutabilir.

Diyelim ki depremden sonra başka bir şehre taşınmış bir kişi, aylar geçmesine rağmen geceleri ayakkabılarını yatağının yanında tutuyor, her küçük sarsıntıda dışarı koşuyor ve kimseyle o günleri konuşmak istemiyor. Bu davranışlar, zihnin onu korumaya çalışmasının bir yoludur; ancak uzun süre devam ettiklerinde kişinin yaşamını daraltabilirler.

Depremin yıl dönümleri de pek çok kişi için zorlayıcı olabilir. Takvim o tarihe yaklaştıkça uyku sorunlarının artması, kaygının yükselmesi ya da hüznün yeniden belirginleşmesi sık rastlanan bir durumdur. Bu "yıl dönümü tepkileri", iyileşmenin geriye gittiği anlamına gelmez. Bu dönemleri önceden fark etmek, kendinize daha fazla dinlenme alanı tanımak ve güvendiğiniz insanlarla birlikte olmak, yıl dönümlerini daha az yıpratıcı geçirmenize yardımcı olabilir.

TSSB Neden Olur? Risk ve Koruyucu Etkenler

Aynı olayı yaşayan herkeste TSSB gelişmez. Bazı etkenler riski artırırken bazıları koruyucu rol oynar.

Riski artırabilen etkenler:

• Travmanın şiddeti, süresi ve tekrarlaması,
• Olay sırasında yaralanmak ya da yakın birini kaybetmek,
• Daha önce yaşanmış travmalar,
• Önceden var olan kaygı ya da depresyon sorunları,
• Olay sonrasında sosyal destek eksikliği,
• Ek yaşam stresleri: barınma sorunu, iş kaybı, ekonomik zorluklar.

Koruyucu etkenler:

• Güçlü sosyal destek ve aidiyet duygusu,
• Duyguları ifade edebileceği güvenli ilişkiler,
• Olaydan sonra güvenli ve düzenli bir yaşam ortamına kavuşmak,
• Etkili baş etme becerileri ve gerektiğinde yardım isteyebilmek.

Travma Sonrası Kendinize Nasıl Destek Olabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler, iyileşme sürecini destekleyebilir; ancak profesyonel desteğin yerini tutmaz.

Güvenlik duygunuzu yeniden kurun

Mümkün olduğunca düzenli bir günlük rutin oluşturmak, aynı saatlerde uyumak ve yemek yemek, zihne öngörülebilirlik ve güvenlik hissi verir. Afetlere karşı hazırlık yapmak, örneğin bir deprem çantası hazırlamak ve aile planı oluşturmak da kontrol duygusunu güçlendirebilir.

Bedeninizi sakinleştirin

Yavaş ve derin nefes almak, nefes verişi uzatmak, kas gevşetme egzersizleri yapmak ve hafif fiziksel aktiviteler, sürekli tetikte olan bedenin sakinleşmesine yardımcı olur. Tetikleyici bir anda ayaklarınızın yere bastığını hissetmek ve çevrenizdeki beş nesneyi saymak gibi topraklanma egzersizleri de sizi "şimdi ve burada"ya geri getirebilir.

Bağlantıda kalın

Güvendiğiniz kişilerle zaman geçirmek, kendinizi hazır hissettiğiniz ölçüde yaşadıklarınızı paylaşmak iyileşmenin önemli bir parçasıdır. Konuşmaya hazır değilseniz bu da anlaşılırdır; yalnızca birlikte olmak bile iyi gelebilir.

Haber ve görüntü maruziyetini sınırlayın

Travmatik olaylarla ilgili görüntüleri ve haberleri sürekli izlemek, stres tepkilerini canlı tutabilir. Özellikle çocukların bu görüntülerden korunması önemlidir.

Uyku düzeninize özen gösterin

Travma sonrası dönemde uyku sıklıkla bozulur ve uykusuzluk da diğer belirtileri ağırlaştırabilir. Yatmadan önce ekranlardan ve haberlerden uzaklaşmak, odayı karanlık ve sakin tutmak, aynı saatlerde yatıp kalkmak uykunun yeniden düzene girmesine yardımcı olur. Kâbustan uyandığınızda ışığı açmak, bulunduğunuz yeri ve tarihi kendinize hatırlatmak ve yavaşça nefes almak, bedeninizin şimdiki zamana dönmesini kolaylaştırabilir.

Anlamlı etkinliklere yeniden yer açın

Travmadan sonra pek çok kişi, sevdiği etkinliklerden ve insanlardan uzaklaşır. Küçük adımlarla da olsa size anlam veren etkinliklere dönmek, örneğin bir hobiye yeniden başlamak, gönüllü bir çalışmaya katılmak ya da bir yakınınıza yardım etmek, çaresizlik duygusunu azaltabilir ve hayatın yeniden akmaya başladığını hissettirebilir.

Kendinize zaman ve şefkat tanıyın

İyileşmenin bir takvimi yoktur. "Artık geçmiş olmalıydı" düşüncesi yerine kendinize sabırla yaklaşmayı deneyin. Alkol ya da madde kullanarak duyguları bastırmaya çalışmak ise kısa vadede rahatlatıcı görünse de iyileşmeyi zorlaştırır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu İçin Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı geçerliyse bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz önemlidir:

• Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ya da giderek ağırlaşıyorsa,
• İş, okul, aile ve sosyal yaşamınız belirgin biçimde etkileniyorsa,
• Kâbuslar ve uyku sorunları sizi tüketiyorsa,
• Olayı hatırlatan her şeyden kaçınmak hayatınızı daraltıyorsa,
• Duygularınızla baş etmek için alkol ya da maddelere yöneldiyseniz,
• Çocuğunuzda uzun süren davranış ve duygu değişiklikleri fark ediyorsanız.

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen bunu yalnız taşımaya çalışmayın; acil durumlarda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Uyku sorunları ya da eşlik eden depresyon belirgin olduğunda ilaç desteğinin gerekip gerekmediği bir psikiyatri hekiminin değerlendirmesiyle belirlenir.

Terapide TSSB Nasıl Ele Alınır?

Travma sonrası stres bozukluğunun terapisinde araştırmalarla desteklenen yaklaşımlardan biri, travma odaklı bilişsel davranışçı terapidir. Bu yaklaşımda amaç, travmatik anının unutulması değil, geçmişte kalan bir anı olarak işlenmesi ve kişinin günlük yaşamı üzerindeki etkisinin azalmasıdır.

Terapi süreci genellikle şu aşamaları içerir:

• Güven ve istikrar: Öncelikle güvenli bir terapötik ilişki kurulur ve kişinin günlük yaşamda kendini daha dengede hissetmesi için baş etme becerileri geliştirilir.
• Psikoeğitim: Travmanın zihin ve beden üzerindeki etkileri anlaşılır; kişi yaşadığı tepkilerin anlamlı olduğunu fark eder.
• Travmatik anının işlenmesi: Kişinin hazır olduğu ölçüde ve kontrollü biçimde travmatik anıyla çalışılır. Bu süreç, uzman eşliğinde ve kişinin hızına saygı gösterilerek yürütülür.
• Düşüncelerin yeniden değerlendirilmesi: "Benim suçumdu", "Hiçbir yer güvenli değil" gibi travma sonrası gelişen inançlar ele alınır.
• Kaçınılan durumlarla kademeli yüzleşme: Hayatı daraltan kaçınma davranışları, güvenli bir planla adım adım azaltılır.
• Yaşama yeniden bağlanma: Kişinin değerleri, ilişkileri ve geleceğe dair hedefleriyle yeniden bağ kurması desteklenir.

Çocuklarla çalışırken oyun ve resim gibi yaşa uygun yöntemlerden yararlanılır; ebeveynlerin sürece katılımı da büyük önem taşır. Çocuklara yönelik çalışmalar hakkında çocuk ve oyun terapisi sayfasından, yetişkinlere yönelik çalışmalar hakkında ise bireysel terapi sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Travma yaşayan herkeste TSSB gelişir mi?

Hayır. Travmatik bir olay yaşayan pek çok kişi, ilk haftalarda yoğun stres tepkileri gösterse de zamanla ve sosyal destekle toparlanır. TSSB, belirtilerin uzun süre devam ettiği ve yaşamı belirgin biçimde etkilediği durumlarda gündeme gelir.

Deprem üzerinden uzun zaman geçti, hâlâ etkileniyor olmam normal mi?

Evet, travmanın etkileri bazen uzun süre devam edebilir ya da yıl dönümleri, artçı sarsıntılar ve yeni deprem haberleri gibi tetikleyicilerle yeniden belirginleşebilir. Bu bir zayıflık değildir; ancak etkiler yaşamınızı kısıtlıyorsa destek almak yararlı olabilir.

Travmayı terapide tekrar tekrar anlatmak zorunda mıyım?

Terapide hiçbir şey zorlamayla yapılmaz. Travmatik anıyla çalışma, kişi kendini hazır ve güvende hissettiğinde, kontrollü ve planlı bir biçimde ele alınır. Süreç boyunca ne kadar paylaşacağınıza dair söz hakkı her zaman sizdedir.

Çocuğum depremden sonra çok değişti, ne yapmalıyım?

Çocuğunuza güvende olduğunu hissettirmek, rutinlerini korumak, sorularını yaşına uygun ve dürüst biçimde yanıtlamak ve felaket görüntülerinden uzak tutmak önemlidir. Değişiklikler birkaç haftadan uzun sürüyorsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yol gösterici olabilir. Siz ya da çocuğunuz bu süreçte zorlanıyorsanız destek almanın mümkün olduğunu bilmeniz önemlidir.

• #TSSB
• #travma
• #deprem travması
• #travma terapisi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler