EMDR Nedir? Travma Terapisinde Kullanılan Bir Yöntem

EMDR nedir, nasıl uygulanır ve kimler için düşünülür? Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma yönteminin aşamalarını, sınırlarını ve alternatiflerini öğrenin.

Travma terapisi hakkında araştırma yaptıysanız, büyük olasılıkla EMDR kısaltmasıyla karşılaşmışsınızdır. Sosyal medyada "göz hareketleriyle travmayı silen yöntem" gibi abartılı ifadelerle anlatıldığı da olur, "bilimsel temeli yok" diye tamamen reddedildiği de. Gerçek ise bu iki uç arasında bir yerdedir. EMDR, travmatik anılarla çalışmak için geliştirilmiş, yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir ve travma alanında bilinen yaklaşımlardan biridir. Bu yazıda EMDR'nin ne olduğunu, bir seansın genel olarak nasıl ilerlediğini, nasıl işlediğine dair hangi açıklamaların bulunduğunu, kimler için düşünüldüğünü ve sınırlarını bilgilendirici bir dille anlatmaya çalışacağım. Bu yazı bir yöntem tanıtımıdır; hangi yaklaşımın size uygun olduğu ise ancak bir uzmanla yapılacak değerlendirmede netleşebilir.

EMDR Nedir?

EMDR, İngilizce "Eye Movement Desensitization and Reprocessing" ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye genellikle "Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme" olarak çevrilir. Yöntem, 1980'lerin sonunda Amerika Birleşik Devletleri'nde bir psikolog tarafından geliştirilmiş ve o tarihten bu yana farklı ülkelerde yaygınlaşmıştır.

Yöntemin temel fikri şudur: Travmatik deneyimler, yaşandıkları anın yoğun duygusal ve bedensel yüküyle birlikte, beyinde "işlenmemiş" biçimde saklanabilir. Bu nedenle kişi yıllar sonra bile o anıyı hatırladığında, sanki olay yeniden yaşanıyormuş gibi yoğun korku, utanç ya da çaresizlik hissedebilir. EMDR, bu anıların daha az rahatsız edici ve geçmişe ait bir anı olarak yeniden işlenmesini amaçlar.

EMDR'nin ayırt edici özelliği, kişi travmatik anının belirli bir yönüne odaklanırken aynı zamanda iki yönlü uyarım adı verilen bir uygulamanın yapılmasıdır. En bilinen biçimi, terapistin elini sağa sola hareket ettirmesi ve kişinin gözleriyle bu hareketi takip etmesidir. Bunun yerine sırayla iki kulağa verilen sesler ya da ellere yapılan hafif dokunuşlar da kullanılabilir.

EMDR Hangi Durumlarda Kullanılır?

EMDR en çok travma sonrası stres bozukluğu ile ilişkili olarak araştırılmıştır. Dünya Sağlık Örgütü dahil bazı uluslararası kuruluşların kılavuzlarında, travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ile birlikte travma sonrası stres bozukluğu için önerilen yaklaşımlar arasında yer almaktadır. Travma sonrası stresin belirtilerini merak ediyorsanız travma sonrası stres bozukluğu yazısına göz atabilirsiniz.

Bunun yanında EMDR'nin kaygı, panik, fobiler, yas ve bazı diğer sorunlarda kullanımı da araştırılmaktadır. Ancak bu alanlardaki kanıtlar travma sonrası stres bozukluğundaki kadar güçlü değildir ve araştırmalar sürmektedir. Bu nedenle EMDR'yi "her soruna iyi gelen" bir yöntem olarak görmek doğru olmaz.

Türkiye'de özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından travma terapileri, EMDR dahil, daha sık konuşulur hale geldi. Pek çok kişi "Deprem anılarım için hangi terapi uygun?" sorusunu sormaya başladı. Bu soru önemlidir; ancak yanıtı her zaman kişiye özgüdür ve yöntemin adından çok, kişinin ihtiyaçlarına ve terapötik ilişkiye bağlıdır.

EMDR Seansı Nasıl İlerler?

EMDR, rastgele göz hareketlerinden ibaret değildir; sekiz aşamalı, yapılandırılmış bir protokol olarak tanımlanır. Aşağıda bu aşamaların genel bir özetini bulabilirsiniz:

1. Öykü alma ve planlama: Terapist kişinin geçmişini, mevcut sorunlarını ve hangi anılarla çalışılabileceğini değerlendirir. Kişinin EMDR için uygun olup olmadığı bu aşamada ele alınır.
2. Hazırlık: Yöntem anlatılır, kişiyle güven ilişkisi kurulur ve zor duygularla baş etmek için sakinleşme teknikleri öğretilir. "Güvenli yer" imgelemi gibi çalışmalar bu aşamada yapılabilir.
3. Değerlendirme: Çalışılacak anı seçilir. Anının en rahatsız edici görüntüsü, bu anıyla ilişkili olumsuz inanç (örneğin "Ben çaresizim") ve kişinin bunun yerine inanmak istediği olumlu inanç (örneğin "Artık güvendeyim") belirlenir. Rahatsızlık düzeyi puanlanır.
4. Duyarsızlaştırma: Kişi anıya odaklanırken iki yönlü uyarım setleri uygulanır. Her setten sonra kişiye aklına ne geldiği sorulur ve süreç, rahatsızlık düzeyi azalana kadar sürdürülür.
5. Yerleştirme: Olumlu inancın anıyla birlikte güçlendirilmesine çalışılır.
6. Beden taraması: Kişiden anıyı düşünürken bedeninde kalan gerginlikleri fark etmesi istenir.
7. Kapanış: Seans, kişi sakin ve dengeli bir durumdayken sonlandırılır. Seanslar arasında yaşanabilecek tepkiler hakkında bilgi verilir.
8. Yeniden değerlendirme: Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkileri gözden geçirilir.

Bu aşamalar, yöntemin yalnızca "göz hareketi" olmadığını, hazırlık ve güvenliğin sürecin merkezinde yer aldığını gösterir.

Travmayla çalışırken hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, ilk soru "Hangi anıyla çalışalım?" değil, "Bu kişi kendini yeterince güvende hissediyor mu?" sorusudur.

Seanslardan sonra neler hissedilebilir?

EMDR ya da başka bir travma odaklı çalışmadan sonra bazı kişiler kendini hafiflemiş hissederken bazıları yorgunluk, duygusal hassasiyet, canlı rüyalar ya da eski anıların zihne gelmesi gibi tepkiler yaşayabilir. Bu tepkiler genellikle sürecin bir parçasıdır ve bir sonraki seansta terapistle birlikte ele alınır. Bu nedenle seans günlerinde kendinize biraz alan bırakmak, yoğun bir iş toplantısı ya da önemli bir karar yerine daha sakin bir program planlamak iyi gelebilir.

EMDR kimler için uygun olmayabilir?

Her yöntemde olduğu gibi EMDR'de de dikkatli değerlendirme gerektiren durumlar vardır. Kişinin şu anda süregelen bir tehlike içinde yaşaması (örneğin şiddetin devam ettiği bir ilişki), yoğun bir kriz döneminden geçmesi, ağır kopma ve dissosiyasyon yaşantıları ya da zor duygularla baş etme becerilerinin henüz çok kırılgan olması gibi durumlarda, travmatik anılarla doğrudan çalışmadan önce istikrar ve güvenliğe odaklanmak gerekir. Bazı bedensel sağlık durumlarında da ek değerlendirme gerekebilir. Bu kararlar, kişinin öyküsünü ayrıntılı biçimde değerlendiren bir uzman tarafından verilir.

EMDR Nasıl İşler? Mevcut Açıklamalar

EMDR'nin nasıl etki ettiği, alanda hâlâ tartışılan bir konudur. Öne sürülen başlıca açıklamalar şunlardır:

Çalışma belleği açıklaması

Bu açıklamaya göre zihnimizin aynı anda tutabileceği bilgi miktarı sınırlıdır. Kişi bir yandan travmatik anıyı düşünürken bir yandan da gözleriyle bir hareketi takip ettiğinde, zihinsel kaynaklar bölünür. Bu durum anının canlılığını ve duygusal yoğunluğunu azaltabilir. Anı, daha az yoğun bir biçimde yeniden kaydedildiğinde, sonraki hatırlamalarda da daha az rahatsız edici olabilir. Bu açıklama, deneysel çalışmalarla en çok desteklenen görüşlerden biridir.

Bilgi işleme modeli

Yöntemi geliştiren yaklaşıma göre beynin doğal bir bilgi işleme sistemi vardır ve travma bu sistemi tıkar. EMDR, sıkışmış anının diğer anı ağlarıyla bağlantı kurmasına ve uyum sağlayıcı biçimde işlenmesine yardımcı olur. Bu model klinik açıdan yol gösterici olsa da beyin düzeyindeki mekanizmaları henüz tam olarak açıklanmış değildir.

Göz hareketleri gerçekten gerekli mi?

Bu, EMDR ile ilgili en çok tartışılan sorudur. Bazı araştırmacılar, yöntemin etkisinin büyük kısmının travmatik anıyla güvenli bir ortamda kontrollü biçimde temas etmekten, yani diğer travma odaklı terapilerle ortak olan unsurlardan kaynaklandığını öne sürer. Diğerleri ise iki yönlü uyarımın ek bir katkısı olduğunu savunur. Bu tartışma sürmektedir. Okur olarak bilmeniz gereken, EMDR'nin araştırılmış bir yöntem olduğu, ancak nasıl işlediğine dair soruların tamamen yanıtlanmadığıdır.

EMDR hakkında yaygın yanılgılar

• "EMDR hipnozdur." Hayır. EMDR sırasında kişi bilinci açık, ne yaşadığının farkında ve süreci istediği an durdurabilecek durumdadır. Kişi seans boyunca terapistle iletişim halindedir ve ne hissettiğini anlatır.
• "Tek seansta travmayı siler." Hayır. Seans sayısı kişiye ve yaşanan travmanın türüne göre değişir. Özellikle karmaşık travmada süreç daha uzun ve aşamalıdır. Anılar silinmez; amaç, onların daha az rahatsız edici biçimde hatırlanmasıdır.
• "Evde videolarla kendim yapabilirim." İnternette "EMDR yap" başlıklı videolar bulunsa da travmatik anılarla hazırlıksız ve desteksiz çalışmak, yoğun ve baş edilmesi zor duyguların açığa çıkmasına neden olabilir. EMDR, bu alanda özel eğitim almış bir uzman tarafından ve kişinin güvenliği gözetilerek uygulanması gereken bir yöntemdir.
• "Herkes için uygundur." Değildir. Bazı durumlarda önce istikrar ve güvenlik çalışması gerekir; bazı kişiler için ise başka yaklaşımlar daha uygun olabilir.

Travma Terapisine Başlamadan Önce Kendiniz İçin Neler Yapabilirsiniz?

Hangi yöntemle çalışılacak olursa olsun, travmayla çalışmaya hazırlanırken bazı adımlar size yardımcı olabilir.

Sakinleşme becerilerinizi güçlendirin

Travma terapisinde zor anılarla temas edildiğinde, sakinleşme becerileri bir güvenlik ağı işlevi görür. Nefes verişinizi nefes alışınızdan uzun tutarak birkaç dakika nefes egzersizi yapmayı, çevrenizdeki beş şeyi görüp dört şeye dokunduğunuz topraklama egzersizini ya da sakin bir yer imgelemini düzenli olarak pratik edebilirsiniz. Bu beceriler, gündelik hayatta tetiklendiğiniz anlarda da işinize yarar.

Sorularınızı not edin

Bir uzmanla görüşmeye giderken aklınızdaki soruları yazmak, görüşmeyi daha verimli kılar. Şunları sorabilirsiniz:

• Hangi yaklaşımla çalışıyorsunuz ve bu yaklaşım benim durumum için neden uygun olabilir?
• Süreç nasıl ilerler, ilk aşamada neler yapılır?
• Seanslar arasında zorlanırsam ne yapabilirim?
• Hangi eğitimleri aldınız?

Bir terapistin hangi yöntemle çalıştığını ve hangi eğitimleri aldığını sormak, en doğal hakkınızdır. Doğru uzmanı seçme konusunda daha fazla bilgi için psikolog nasıl seçilir yazısına göz atabilirsiniz.

Beklentilerinizi gerçekçi tutun

Hiçbir yöntem travmanın izlerini bir anda ortadan kaldırmaz. İyileşme genellikle inişli çıkışlı bir süreçtir ve zaman alır. Bunu bilmek, zor seanslardan sonra hayal kırıklığına uğramanızı önler. Ayrıca yöntemin adından çok, kendinizi güvende hissettiğiniz bir terapötik ilişkinin önemli olduğunu unutmayın. İlk görüşmelerde kendinizi anlaşılmış hissedip hissetmediğinize dikkat etmek, doğru yerde olup olmadığınızı anlamanıza yardımcı olur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir uzmandan destek almayı düşünmek önemlidir:

• Travmatik bir olayın ardından kâbuslar, istemsiz anılar ve sürekli tetikte olma bir aydan uzun süredir devam ediyorsa
• Olayı hatırlatan yerlerden ve durumlardan kaçınmak hayatınızı daraltıyorsa
• Yoğun suçluluk, utanç ya da umutsuzluk yaşıyorsanız
• İş, okul ya da ilişkilerinizde belirgin zorluklar ortaya çıktıysa

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; değerlendirme bir uzmanla yapılan görüşmelerle mümkündür. İlaç desteğinin gerekip gerekmediğine psikiyatri hekimi karar verir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Terapide Travma Nasıl Ele Alınır? EMDR ve Diğer Yaklaşımlar

Travma terapisinde EMDR tek seçenek değildir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, alanda en çok araştırılmış yaklaşımlardan biridir. Bu yaklaşımda travma tepkilerinin ne olduğu anlatılır, "Benim suçumdu", "Hiçbir yer güvenli değil" gibi travma sonrası gelişen düşünceler incelenir ve kaçınılan anılar ile durumlarla kademeli, kontrollü ve güvenli biçimde yeniden temas kurulur. Bilişsel davranışçı terapinin temel ilkelerini bilişsel davranışçı terapi nedir yazısında okuyabilirsiniz.

Uzun süreli ve çocuklukta başlayan travmalarda ise şema terapi bakış açısı, derin inançların ve ilişki örüntülerinin anlaşılmasına katkı sağlayabilir. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, ortak noktalar aynıdır: güvenli bir terapötik ilişki, kişinin hızına saygı, istikrar ve güvenliğin önceliklendirilmesi.

Benim çalışmalarım bilişsel davranışçı terapi temellidir ve şema terapi bilgisiyle desteklenir; EMDR uygulamıyorum. EMDR ile çalışmayı düşünüyorsanız, bu alanda özel eğitim almış bir uzmana başvurmanızı öneririm. Travmayla ilişkili bireysel çalışmalar hakkında bireysel terapi sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

EMDR bilimsel bir yöntem mi?

EMDR, özellikle travma sonrası stres bozukluğu alanında araştırılmış ve bazı uluslararası kılavuzlarda yer alan bir yöntemdir. Bununla birlikte nasıl işlediği ve göz hareketlerinin tam katkısı hâlâ tartışılmaktadır.

EMDR kaç seans sürer?

Seans sayısı kişiye, travmanın türüne ve süreç içindeki gelişmelere göre değişir. Tek bir olayla ilişkili travmalarla uzun süreli çocukluk travmaları aynı sürede ele alınmaz. Hazırlık aşaması da sürecin önemli bir parçasıdır. Bu nedenle size baştan kesin bir seans sayısı vaat eden yaklaşımlara temkinli yaklaşmak, süreci düzenli aralıklarla terapistinizle birlikte gözden geçirmek daha sağlıklıdır.

EMDR'yi kendi kendime uygulayabilir miyim?

Önerilmez. Travmatik anılarla hazırlıksız ve desteksiz çalışmak, baş edilmesi zor duyguları açığa çıkarabilir. Bu yöntem, alanda eğitim almış bir uzman eşliğinde ve güvenlik gözetilerek uygulanmalıdır.

EMDR mi, bilişsel davranışçı terapi mi daha uygun?

Bu sorunun herkes için geçerli tek bir yanıtı yoktur. Her iki yaklaşım da travma alanında kullanılır ve hangisinin uygun olduğu kişinin yaşadıklarına, tercihlerine ve ihtiyaçlarına göre değerlendirilir. Bu kararı bir uzmanla birlikte vermenin mümkün olduğunu bilmek size yol gösterebilir.

• #EMDR
• #travma terapisi
• #travma sonrası stres
• #terapi yöntemleri
• #psikoterapi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler