Ergenlerde Travma Belirtileri: Kaza, Deprem ya da Şiddet Sonrası Genç

Ergenlerde travma belirtileri nelerdir? Kaza, deprem ya da şiddet sonrası gençte görülen değişiklikler, ailenin yapabilecekleri ve terapide izlenen yol.

Kazadan iki ay sonra on altı yaşındaki kızınız arabaya binmek istemiyor. Okula yürüyerek gidiyor, yol yarım saat sürse de. Geceleri ışığı açık uyuyor, bir korna sesinde yerinden sıçrıyor. Kazayı sorduğunuzda "İyiyim, abartmayın" diyor ve konuyu kapatıyor. Belki de sizin yaşadığınız başka bir tablo: 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra başka bir şehre taşınan ailenizde oğlunuz yeni okulunda sessiz, dalgın, sınıfta kapıya en yakın sıraya oturuyor. Ergenlerde travma belirtileri her zaman gözyaşı ya da korku olarak görünmez; bazen öfke, bazen umursamazlık, bazen de ani bir olgunluk kılığına girer. Bu yazıda travmatik bir olayın ardından gençlerde neler görülebileceğini, hangi tepkilerin beklenen olduğunu, hangilerinin destek gerektirdiğini ve ailenin bu süreçte neler yapabileceğini ele alıyorum.

Travma Nedir, Hangi Olaylar Travmatik Olabilir?

Psikolojik travma, kişinin kendi hayatının ya da beden bütünlüğünün veya bir yakınının ciddi tehlike altında olduğu, yoğun korku ve çaresizlik yaşadığı olayların ardından ortaya çıkan ruhsal etkilenmedir. Gençlerde travmatik olabilecek olaylar arasında şunlar sayılabilir:

• Trafik kazası, ev kazası, yangın ya da ciddi bir yaralanma
• Deprem, sel gibi doğal afetler
• Fiziksel ya da duygusal şiddete, aile içi şiddete maruz kalma ya da tanık olma
• Sokakta saldırıya uğrama, gasp, tehdit, okul çevresinde yaşanan bıçaklı kavgalar
• Bir yakının ani ya da şiddetli ölümüne tanık olma
• Ciddi bir hastalık, uzun süreli hastane yatışı ya da ağır bir tıbbi müdahale
• Çevrim içi ortamda şantaj, tehdit ya da özel görüntülerin paylaşılması gibi dijital şiddet

Aynı olayı yaşayan iki gençten biri derinden etkilenirken diğeri görece hızlı toparlanabilir. Bunu belirleyen, olayın kendisi kadar gencin daha önceki deneyimleri, olay sırasında ne hissettiği, olaydan sonra aldığı destek ve çevresindeki yetişkinlerin tepkileridir. Travmanın genel çerçevesini merak ediyorsanız travma sonrası stres bozukluğu yazısı ayrıntılı bilgi sunuyor.

Ergenlerde Travma Belirtileri Nelerdir?

Travmatik bir olayın ardından ilk günlerde ve haftalarda gençlerin büyük bölümünde bir dizi tepki görülür. Bunlar anormal bir olaya verilen normal tepkilerdir ve çoğu zaman zamanla azalır. Belirtilerin bir aydan uzun sürmesi, giderek artması ya da gencin hayatını belirgin biçimde kısıtlaması ise daha yakından değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Olayı yeniden yaşama

Genç, istemediği hâlde olayı zihninde tekrar tekrar yaşayabilir. Ani görüntüler, olayla ilgili kâbuslar, bir ses ya da koku karşısında o ana geri dönmüş gibi hissetme görülebilir. Deprem yaşamış bir genç, apartmanda bir kapı çarptığında ya da üst kattan bir gürültü geldiğinde donup kalabilir.

Kaçınma

Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan ve duygulardan kaçınmak çok sık görülür. Kaza geçirmiş bir genç arabaya binmek istemez; saldırıya uğramış bir genç o sokaktan geçmez, hava karardıktan sonra dışarı çıkmaz. Bazı gençler olayı hiç konuşmamak için ailelerinden uzaklaşır. Kaçınma kısa vadede rahatlatır, ama korkunun yerleşmesine zemin hazırlar.

Düşüncelerde ve duygularda değişiklik

Genç, dünyanın tehlikeli bir yer olduğuna, kimseye güvenilemeyeceğine ya da olanların kendi suçu olduğuna inanmaya başlayabilir. Utanç ve suçluluk özellikle şiddet ve saldırı sonrasında yoğundur. Bazı gençler geleceğe dair plan yapmayı bırakır: "Nasılsa her şey bir anda bitebilir." Sevdiği etkinliklerden keyif alamamak, kendini insanlardan kopuk hissetmek, duygularını hissedememek de bu grupta yer alır.

Aşırı uyarılmışlık

Sürekli tetikte olma, kolay irkilme, uykuya dalamama ya da sık uyanma, dikkatini toplayamama, sinirlilik ve öfke patlamaları sık görülür. Bir genç sınıfta sürekli kapıyı gözleyebilir, kalabalık yerlerde nefesi daralabilir.

Ergenliğe özgü işaretler

Ergenlerde travma, yetişkinlerden farklı olarak bazı davranışsal belirtilerle de kendini gösterebilir:

• Riskli davranışlar: Hızlı araç kullanma, gece geç saatlere kadar dışarıda kalma, alkol ya da madde kullanma
• Kendine zarar verme: Yoğun duygularla baş etmek için kendini kesme, yakma gibi davranışlar
• Ani olgunlaşma ya da gerileme: Yaşından büyük sorumluluklar üstlenmek ya da tersine daha küçük yaşlara özgü davranışlara dönmek
• Okulda düşüş: Derslere ilgisizlik, devamsızlık, not kaybı
• İlişkilerde değişim: Arkadaşlardan uzaklaşma, yeni ve riskli arkadaş çevrelerine yönelme

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez. Ancak birkaçının bir arada görülmesi ve haftalar geçtikçe azalmaması, bir uzmanla görüşmenin yerinde olacağını gösterir.

Ergenler Travmayı Neden Saklar?

Ergenlerde travma belirtileri ailelerin gözünden kolayca kaçabilir. Bunun birkaç nedeni vardır.

Gençler çoğu zaman güçsüz görünmek istemez. "Çocuk gibi korkuyorum" demek, yeni kazanmaya çalıştıkları bağımsızlıkla çelişir. Özellikle erkek gençler, "Erkek adam korkmaz" gibi kültürel mesajlar nedeniyle duygularını öfke ya da umursamazlık arkasına gizleyebilir.

Bazı gençler ailelerini korumaya çalışır. Deprem gibi bütün ailenin etkilendiği olaylarda genç, anne babasının zaten çok yıprandığını görür ve kendi korkusunu onlara yük etmek istemez.

Şiddet ve saldırı gibi olaylarda ise utanç, suçluluk ve "Bana inanmazlar" korkusu sessizliğin başlıca nedenidir. Çevrim içi şantaja ya da tacize uğrayan gençler, ebeveynlerinin telefonlarını elinden alacağından ya da kendilerini suçlayacağından korkarak yaşadıklarını aylarca saklayabilir.

Travma yaşamış bir gence en çok yardım eden şey, ona doğru soruları sormak değil, ne anlatırsa anlatsın yargılanmayacağını bilmesidir.

Deprem Sonrası Gençler: Türkiye'nin Ortak Yarası

6 Şubat 2023 depremleri, binlerce genç için hayatın bir gecede tersine döndüğü bir deneyim oldu. Evini, okulunu, arkadaşlarını, kimi zaman ailesinden birilerini kaybeden gençler, başka şehirlerde yeni bir hayata başlamak zorunda kaldı. Depremi doğrudan yaşamayan pek çok genç de haberler ve sosyal medya aracılığıyla yoğun görüntülere maruz kaldı.

Deprem sonrasında gençlerde sık görülen tepkiler arasında kapalı mekânlarda huzursuzluk, binada küçük bir sarsıntı hissinde panik, ayakkabıyla ya da giyinik uyuma, telefonu sürekli yanında tutma, ailesinden ayrı kalmaya dayanamama sayılabilir. Bazı gençler ise tam tersine aşırı bir umursamazlık sergiler. Deprem bölgesinden göç eden gençler için yeni okula uyum, "depremzede" olarak etiketlenme ve geride bırakılan arkadaşlarla bağın kopması ek yükler oluşturur.

Deprem yıldönümleri, yeni deprem haberleri ve kentsel dönüşüm tartışmaları da belirtileri yeniden canlandırabilir. Bu konuda deprem kaygısı yazısı, gündelik hayatta kaygıyla baş etmeye yönelik ek öneriler içeriyor.

Aile Olarak Neler Yapabilirsiniz?

Güvenliği yeniden kurun. Travmanın ardından ilk ihtiyaç, gencin fiziksel ve duygusal olarak güvende olduğunu hissetmesidir. Tehlikenin geçtiğini, artık güvende olduğunu sakin bir dille söyleyin; mümkünse bunu somut adımlarla destekleyin.

Rutinleri koruyun. Uyku, yemek, okul ve sosyal etkinlikler gibi düzenli rutinler, kontrolün yeniden kazanıldığı hissini güçlendirir. Ancak ilk haftalarda beklentileri esnetmek gerekebilir.

Konuşmaya zorlamayın, ama konuşmaya hazır olun. Gençleri olayı ayrıntılı biçimde anlatmaya zorlamak, kimi zaman belirtileri artırabilir. Bunun yerine "Ne zaman istersen konuşabiliriz" mesajını verin. Genç anlatmaya başladığında araya girmeden, düzeltmeden, yargılamadan dinleyin.

Tepkilerin normal olduğunu anlatın. "Kâbus görmen, irkilmen, arabaya binmek istememen yaşadığın şeye verilen anlaşılır tepkiler. Delirmiyorsun" demek, gencin kendi tepkilerinden korkmasını azaltır.

Suçluluğu sorgulayın. Genç olanlardan kendini sorumlu tutuyorsa, bunu dinleyin ama hemen "Senin suçun değil" diyerek kapatmayın. "Neden böyle düşünüyorsun?" diye sorup birlikte konuşmak, bu düşüncenin daha derinlerine ulaşmanızı sağlar.

Medya maruziyetini sınırlayın. Olayla ilgili haberleri, görüntüleri ve videoları sürekli izlemek belirtileri canlı tutar. Gençle birlikte bu içeriklerden ne kadarına bakmak istediğini konuşun.

Kaçınmayı yavaş yavaş azaltın. Kaçınma kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede korkuyu büyütür. Arabaya binmek istemeyen bir gençle önce kısa, sakin yolculuklar planlamak, kontrolü yavaş yavaş geri kazanmasına yardım eder. Bu adımları gencin hızına göre ve onunla birlikte atın.

Uykuya özen gösterin. Travma sonrasında uyku çoğu zaman ilk bozulan alandır. Yatmadan önce ekranları bir süre bırakmak, odayı gencin istediği kadar aydınlık tutmak, kâbusla uyandığında yanına gidip sakinleşene kadar onunla kalmak gibi küçük adımlar, gecelerin daha az korkutucu geçmesine yardım eder.

Kendi tepkilerinize dikkat edin. Ebeveynin yoğun kaygısı, gencin korkusunu besleyebilir. Siz de aynı olaydan etkilendiyseniz kendiniz için destek almak, gence daha sakin bir zemin sunmanıza yardım eder.

Okulda Travma Yaşamış Bir Genç

Gençler gününün büyük kısmını okulda geçirir; bu nedenle travmanın etkileri çoğu zaman ilk olarak sınıfta fark edilir. Dikkat dağınıklığı, ödevleri yetiştirememe, ani ağlama ya da öfke anları, teneffüste yalnız kalma, yangın tatbikatı gibi gürültülü etkinliklerde panik bunlardan bazılarıdır. Bu davranışlar bazen tembellik ya da disiplin sorunu olarak yorumlanabilir.

Rehber öğretmenle iş birliği bu noktada çok değerlidir. Gencin onayıyla, yaşanan olay hakkında okulla temel bilgileri paylaşmak, öğretmenlerin gencin tepkilerini doğru anlamasına yardım eder. Gerekirse sınavlarda ek süre, gürültülü etkinliklerde önceden bilgilendirilme, zor anlarda kısa bir süre sınıftan çıkıp rehberlik servisine gidebilme gibi küçük düzenlemeler, gencin okula bağlı kalmasını kolaylaştırır. Deprem bölgesinden gelen gençlerin bulunduğu sınıflarda, akranların "depremzede" gibi etiketlerden kaçınması ve yeni gelen öğrenciyi gruba katması da öğretmenlerin destekleyebileceği bir süreçtir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yerinde olur:

• Belirtiler olaydan bir ay sonra hâlâ yoğun biçimde sürüyorsa ya da artıyorsa
• Genç okula gitmekte, arkadaşlarıyla görüşmekte, gündelik işlerini yapmakta zorlanıyorsa
• Uyku sorunları ve kâbuslar uzun süredir devam ediyorsa
• Alkol, madde kullanımı ya da tehlikeli davranışlar başladıysa
• Genç kendine zarar veriyorsa, yaşamak istemediğini söylüyorsa ya da intihar düşüncelerinden söz ediyorsa; bu durumda acil olarak 112'yi arayın
• Travma şiddet, istismar ya da saldırı içeriyorsa; bu durumlarda gencin güvenliği ve hukuki süreçler için de destek alınmalıdır

Terapide Ergenlerde Travma Belirtileri Nasıl Ele Alınır?

Travma yaşamış gençlerle çalışmada araştırmalarla desteklenen yaklaşımlardan biri, travma odaklı bilişsel davranışçı terapidir. Bu yaklaşımda genç, önce travmanın beden ve zihin üzerindeki etkilerini öğrenir; ardından nefes, gevşeme ve topraklama gibi duygu düzenleme becerileri üzerinde çalışılır. Genç kendini yeterince güçlü hissettiğinde, yaşadığı olayı adım adım ve güvenli bir ortamda anlatarak anlamlandırma süreci başlar. "Benim suçumdu", "Dünya tamamen tehlikeli" gibi düşünceler incelenir ve daha dengeli bakış açıları geliştirilir.

Kaçınılan durumlarla kademeli olarak yeniden karşılaşmak da terapinin bir parçasıdır. Arabaya binemeyen bir genç, terapistiyle birlikte hazırladığı adımlarla bu korkuyu yavaş yavaş aşabilir. EMDR gibi travmaya odaklı başka yöntemler de bazı durumlarda kullanılır.

Ebeveynlerin sürece katılımı, gencin evde de desteklenmesi için önemlidir. Uyku sorunları, yoğun depresif belirtiler ya da ağır kaygı söz konusu olduğunda bir psikiyatri hekimi değerlendirmesi süreci destekleyebilir. Gençlerle yürütülen çalışmalar hakkında ayrıntılı bilgi için ergen danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Olayın üzerinden aylar geçti, belirtiler şimdi mi başladı?

Ergenlerde travma belirtileri bazen olaydan hemen sonra değil, haftalar ya da aylar sonra ortaya çıkabilir. İlk dönemde şokla, taşınma ya da yeni düzen kurma telaşıyla bastırılan duygular, hayat görece sakinleştiğinde yüzeye çıkabilir. Gecikmeli başlayan belirtiler de ciddiye alınmalı ve değerlendirilmelidir.

Gencimle olayı konuşmalı mıyım, yoksa hiç açmamalı mıyım?

Olayı hiç konuşmamak, gence bunun konuşulamayacak kadar korkunç olduğu mesajını verebilir. Öte yandan onu anlatmaya zorlamak da zarar verebilir. Orta yol, kapıyı açık tutmak, olay hakkında kısa ve dürüst konuşmak ve ayrıntıları gencin kendi hızında paylaşmasına izin vermektir.

Her travma yaşayan gençte travma sonrası stres bozukluğu gelişir mi?

Hayır. Travmatik bir olay yaşayan gençlerin çoğu, uygun destekle zaman içinde toparlanır. Travma sonrası stres bozukluğu tanısı, belirtilerin süresine, yoğunluğuna ve gencin hayatını ne kadar etkilediğine bakılarak ancak bir uzman değerlendirmesiyle konabilir.

Travma yaşayan genç bir daha eskisi gibi olur mu?

Travma, gencin hayatında iz bırakan bir deneyimdir ve bazı şeyler olaydan önceki gibi olmayabilir. Ancak pek çok genç, uygun destekle yeniden güvende hissetmeyi, ilişkilerine ve geleceğine bağlanmayı başarır. Hatta bazıları bu süreçte kendi gücünü keşfettiğini, hayata dair önceliklerinin netleştiğini anlatır.

• #travma
• #ergen ruh sağlığı
• #deprem
• #travma sonrası stres

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler