Ergenlerde Yas: Kayıp Yaşayan Genç Nasıl Desteklenir?

Ergenlerde yas nasıl yaşanır? Yakınını ya da arkadaşını kaybeden gencin tepkileri, ailenin yapabilecekleri ve desteğe ihtiyaç olduğunu gösteren işaretler.

Cenazeden döndüğünüz akşam on beş yaşındaki oğlunuz kulaklıklarını takıp odasına çekiliyor. Ertesi gün okula gitmek istiyor, akşam arkadaşlarıyla maça gidiyor, gülüyor. Siz ise şaşkınsınız: Dedesini, çocukluğunu birlikte geçirdiği o adamı kaybetti; neden hiç ağlamadı? Birkaç hafta sonra, hiç beklemediğiniz bir anda, sofrada dedesinin sandalyesine bakıp gözleri doluyor ve masadan kalkıyor. Ergenlerde yas, yetişkinlerin beklediği biçimde, sürekli ve görünür bir hüzün olarak yaşanmaz. Dalgalar hâlinde gelir, bazen günlerce saklanır, bazen bir şarkıyla, bir kokuyla birden ortaya çıkar. Bu yazıda kayıp yaşayan bir gencin neler hissedebileceğini, yasın ergenlikte neden farklı göründüğünü ve aile olarak ona nasıl eşlik edebileceğinizi anlatıyorum.

Ergenlerde Yas Yetişkinlerden Nasıl Farklıdır?

Ergenler ölümün geri dönüşü olmadığını, herkesin başına gelebileceğini ve kaybın hayatlarını kalıcı biçimde değiştireceğini yetişkinler kadar iyi anlar. Ancak bu anlayışı taşıyacak duygusal araçlar henüz tam gelişmemiştir. Bu da yasın bazı kendine özgü biçimlerde ortaya çıkmasına yol açar.

Dalgalar hâlinde yaşanan yas. Gençler çoğu zaman yasın içine girip çıkar. Bir saat önce ağlayan genç, bir saat sonra arkadaşlarıyla şakalaşabilir. Bu, kaybı önemsemediği anlamına gelmez; zihin, taşıyabileceği kadarını taşıyıp ara vermeye ihtiyaç duyar. Bu dalgalanma yetişkinlere tutarsızlık gibi görünebilir, ama aslında koruyucu bir mekanizmadır.

Farklı görünmekten kaçınma. Ergenlik, akranlar arasında uyum sağlamanın çok önemli olduğu bir dönemdir. Kayıp yaşayan genç, sınıfta "babası ölen çocuk" olarak görülmekten, acınmaktan rahatsız olabilir. Bu yüzden okulda her şey yolundaymış gibi davranır, duygularını eve, hatta yalnızca odasına saklar.

Ebeveyni koruma ihtiyacı. Gençler, yas tutan anne ya da babalarını üzmemek için kendi acılarını gizleyebilir. "Annem zaten çok üzgün, bir de ben ağlamayayım" düşüncesi pek çok gencin sessizliğinin arkasındadır.

Kimlik ve gelecek soruları. Bir ebeveynin kaybı, gencin kendi geleceğine dair planlarını da sarsabilir. "Mezuniyetimi kim görecek?", "Düğünümde babam olmayacak" gibi düşünceler, kaybın bugünle sınırlı kalmadığını gösterir. Yas, gencin hayatındaki her önemli dönüm noktasında yeniden canlanabilir.

Kayıp Yaşayan Gençte Hangi Tepkiler Görülebilir?

Yasın doğru ya da yanlış bir yolu yoktur. Aşağıdaki tepkilerin bir kısmı ya da birkaçı, kayıp sonrası gençlerde sık görülür:

• Duygusal tepkiler: Üzüntü, öfke, suçluluk, kaygı, şaşkınlık, hissizlik, bazen de rahatlama (özellikle uzun bir hastalık sürecinin ardından)
• Davranış değişiklikleri: İçe kapanma, arkadaşlardan uzaklaşma ya da tersine evde neredeyse hiç durmama, sinirlilik, ani öfke patlamaları
• Bedensel yakınmalar: Baş ve karın ağrıları, yorgunluk, uyku sorunları, iştah değişiklikleri
• Okulla ilgili zorluklar: Dikkati toplayamama, notlarda düşüş, derse ilgisizlik
• Riskli davranışlar: Bazı gençlerde, özellikle öfkeyi ve acıyı dile getiremeyenlerde, hızlı araç kullanma, alkol ya da madde deneme gibi davranışlar görülebilir
• Ölümle ilgili kaygılar: Kendisinin ya da diğer yakınlarının da öleceği korkusu, sağlıkla ilgili aşırı endişe

Suçluluk duygusu ergenlerde özellikle sık görülür. "Son konuşmamızda ona kaba davranmıştım", "Hastanede daha çok yanında olmalıydım", "O gün arkadaşımı motora binmekten vazgeçirebilirdim" gibi düşünceler gencin zihninde tekrar tekrar dönebilir. Bu düşünceleri dinlemek ve onları yargılamadan konuşabilmek, yasın sağlıklı ilerlemesi için önemlidir.

Arkadaş Kaybı: Çoğu Zaman Görmezden Gelinen Yas

Ergenlerin yaşadığı kayıplar yalnızca aile bireyleriyle sınırlı değildir. Bir sınıf arkadaşının trafik kazasında ölmesi, bir arkadaşın ağır bir hastalıkla kaybedilmesi ya da intihar sonucu yaşanan bir kayıp, ergen için derin bir sarsıntı olabilir. Ancak bu yas, çevre tarafından çoğu zaman yeterince ciddiye alınmaz: "Akrabası değildi ki", "O kadar da yakın değillerdi" gibi yorumlar gencin acısını küçümser.

Oysa ergenlikte arkadaşlık ilişkileri kimliğin merkezindedir. Her gün aynı sırayı, aynı servisi, aynı mesajlaşma grubunu paylaştığı birini kaybetmek, genç için hayatının bir parçasının yok olması demektir. Bir de akranının ölümü, gencin kendi ölümlülüğüyle ilk kez yüzleşmesine yol açabilir: "Benim yaşımdaki biri ölebiliyorsa, ben de ölebilirim."

Arkadaş kaybında sosyal medya da özel bir yer tutar. Gençler kaybettikleri arkadaşlarının fotoğraflarını paylaşır, onun profiline mesaj yazar, anma hikâyeleri hazırlar. Bu paylaşımlar yas için bir alan sağlayabilir; ancak bazı gençler için sürekli karşılaşılan fotoğraflar acıyı taze tutar ya da anma paylaşımlarının "kim daha çok üzülüyor" yarışına dönüşmesi rahatsızlık verir. Gençle bu konuyu yargılamadan konuşmak, hangi paylaşımların ona iyi geldiğini birlikte düşünmek faydalı olur.

Okulun tutumu da bu süreçte belirleyicidir. Sınıfta boş kalan sıra, öğretmenlerin konuyu hiç açmaması ya da tersine her derste gündeme getirmesi gençleri farklı biçimlerde etkiler. Rehberlik servisinin sınıfla birlikte küçük bir anma yapması, gençlerin duygularını konuşabilecekleri bir saat ayırması, ergenlerde yas sürecinin toplulukla birlikte yaşanmasına yardım eder. Ebeveyn olarak okulun bu konuda ne yaptığını sormaktan çekinmeyin.

Aile Olarak Neler Yapabilirsiniz?

Yas tutan bir gence acısını geçirecek sözler değil, acısıyla yalnız olmadığını hissettirecek bir varlık gerekir.

Ölümü açık ve dürüst bir dille konuşun. Ergenler gerçeği bilmek ister ve çoğu zaman zaten bilir. Ölümün nasıl gerçekleştiği konusunda, yaşına ve sorusuna uygun düzeyde dürüst bilgi vermek, gencin kafasında boşlukları kaygıyla doldurmasını önler. Gerçeği saklamak, gencin bir gün başkalarından öğrenmesi riskini ve güven kaybını beraberinde getirir.

Cenaze ve anma ritüellerine katılımına izin verin. Türkiye'de cenaze, taziye, helva kavurma, mevlit, kırkıncı ve elli ikinci gün anmaları gibi ritüeller, yasın toplulukla birlikte yaşanmasını sağlar. Ergene bu ritüellere katılıp katılmamayı sorun, ne göreceğini önceden anlatın ve kararına saygı gösterin. Katılmak istemeyen bir gence başka bir veda yolu önerebilirsiniz: bir mektup yazmak, mezarı daha sonra sakin bir zamanda ziyaret etmek gibi.

Kendi yasınızı saklamayın. Gencin önünde ağlamak, onu üzmez; aksine yasın paylaşılabilir olduğunu gösterir. "Ben de babamı çok özlüyorum, bazen çok zor geliyor" demek, gencin kendi duygularını dile getirmesine kapı aralar. Önemli olan, sizin yasınızın gence taşıyamayacağı bir yük olarak devredilmemesidir.

Konuşmaya zorlamayın, kapıyı açık tutun. Bazı gençler yas hakkında doğrudan konuşmak istemez. Arabada yan yana otururken, birlikte yemek yaparken, yürüyüşte göz göze gelmeden yapılan sohbetler, yüz yüze oturup "Hadi konuşalım" demekten daha kolay olabilir.

Hatırlamayı mümkün kılın. Kaybedilen kişinin adını anmak, onun sevdiği yemeği yapmak, fotoğraflarına bakmak, onunla ilgili anıları anlatmak, gence onu unutmak zorunda olmadığını gösterir. Bazı gençler bir hatıra kutusu hazırlamaktan, kaybettikleri kişiye mektuplar yazmaktan rahatlık bulur.

Günlük düzeni koruyun. Okul, yemek saatleri, uyku düzeni, spor gibi rutinler, hayatın sarsıldığı bir dönemde gence tutunacak bir zemin sağlar. Ancak ilk haftalarda beklentileri biraz esnetmek, yorgun ve dalgın olabileceğini kabul etmek de gerekir.

Okulla iletişim kurun. Rehber öğretmeni ve sınıf öğretmenini bilgilendirmek, gencin okulda yaşayabileceği zor anlarda anlayışla karşılanmasını sağlar. Bunu yaparken genç ne kadarının paylaşılmasını istediğini söyleyebilmelidir.

Yas Tutan Gence Ne Söylenir, Ne Söylenmez?

Yakınlarımız çoğu zaman iyi niyetle, teselli etmek için konuşur. Ancak bazı kalıplaşmış cümleler, gencin yükünü hafifletmek yerine ağırlaştırabilir.

Dikkatli olunması gereken cümleler:

• "Artık evin erkeği sensin" ya da "Artık annenin yerini sen tutacaksın": Babasını kaybeden bir oğlana cenazede sıklıkla söylenen bu söz, gencin üzerine yaşının çok ötesinde bir sorumluluk bırakır. Pek çok genç bu cümleyi yıllarca taşır ve kendi yasını yaşamaya izin vermez.
• "Güçlü olmalısın, annenin önünde ağlama": Gence duygularını saklaması gerektiğini öğretir.
• "Onun yerinde olmak istemezdin, kurtuldu": Gencin kaybın acısını hissetmesini değersizleştirebilir.
• "Zamanla unutursun": Genç, sevdiği kişiyi unutmak istemez; bu söz ona ihanet gibi gelebilir.

Bunların yerine söylenebilecekler:

• "Ne hissedersen hisset, burada konuşabilirsin."
• "Onu ben de çok özlüyorum. Senin aklına en çok ne geliyor?"
• "Bugün zor bir gün olabilir, bir şeye ihtiyacın olursa yanındayım."
• "Ne diyeceğimi bilmiyorum, ama seni yalnız bırakmayacağım."

Bazen hiçbir şey söylememek, yalnızca yanında oturmak da yeterlidir.

Sınav Yılında ya da Dönüm Noktalarında Yas

Kayıp, LGS ya da YKS'ye hazırlanılan bir yıla denk geldiğinde aile çoğu zaman iki duygu arasında kalır: Bir yanda gencin acısına saygı, diğer yanda geleceğine dair kaygı. Bazı gençler yaslarını derse gömerek bastırır, bazıları ise hiç odaklanamaz. Her iki durumda da gence "Bu yıl her zamanki gibi geçmeyebilir, bu senin başarısızlığın değil" mesajını vermek önemlidir. Gerekirse hedefleri yeniden konuşmak, sınava dair beklentileri biraz gevşetmek, gencin hem yasına hem de geleceğine alan açar.

Mezuniyet, doğum günleri, bayramlar ve ölüm yıldönümleri gibi özel günlerde yas yeniden canlanabilir. Bu günleri önceden düşünmek, örneğin bayram sofrasında kaybedilen kişiyi birlikte anmak ya da yıldönümünde mezar ziyareti planlamak, o günlerin daha az sarsıcı geçmesine yardım edebilir. Yas süreci hakkında daha genel bilgi için yas süreci yazısına göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yas, bir hastalık değil, sevginin doğal bir sonucudur. Pek çok genç, ailesinin ve çevresinin desteğiyle bu süreci zaman içinde taşır. Ancak bazı durumlarda profesyonel destek gerekebilir:

• Aylar geçmesine rağmen yoğun üzüntü, umutsuzluk ve işlevsellikte belirgin bir düşüş sürüyorsa
• Genç okula gitmeyi, arkadaşlarıyla görüşmeyi uzun süre bırakmışsa
• Kaybın ardından alkol, madde kullanımı ya da tehlikeli davranışlar başladıysa
• Ölüm ani, şiddetli ya da travmatik bir biçimde gerçekleştiyse ve genç sürekli o anın görüntülerini zihninde yaşıyor, kâbuslar görüyorsa
• Suçluluk duygusu gencin hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa
• Genç, kaybettiği kişiye kavuşma isteğinden, yaşamın anlamsızlığından ya da ölmek istediğinden söz ediyorsa

Son madde özellikle önemlidir. Kayıp yaşayan bir genç kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşüncelerinden söz ederse bunu ciddiye alın ve acil durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Yas ile depresyonun iç içe geçtiği durumlarda ergenlerde depresyon yazısı da yol gösterici olabilir.

Terapide Ergenlerde Yas Nasıl Ele Alınır?

Terapide amaç, yası "bitirmek" ya da kaybedilen kişiyi unutturmak değildir. Amaç, gencin acısını taşıyabileceği, kaybedilen kişiyle bağını yeni bir biçimde sürdürebileceği ve hayatına devam edebileceği bir yol bulmaktır.

Görüşmelerde genç, evde söyleyemediği duyguları, özellikle öfke ve suçluluğu, güvenli bir alanda dile getirme fırsatı bulur. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) yaklaşımında "Benim yüzümden oldu", "Bir daha asla mutlu olamayacağım" gibi düşünceler nazikçe incelenir. Kayıp travmatik bir biçimde yaşandıysa, travmaya odaklı yöntemler sürece dahil edilir. Bazı gençler resim, yazı ya da müzik gibi yollarla duygularını ifade etmeyi konuşmaktan daha kolay bulur; terapi bu yollara da alan açar.

Ebeveynlerle yapılan görüşmeler, ailenin hem kendi yasını hem de gencin yasını nasıl taşıyabileceğini konuşmak için önemlidir. Gençlerle yürütülen çalışmalar hakkında ayrıntılı bilgiye ergen danışmanlığı sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gencim hiç ağlamıyor, bu normal mi?

Ağlamamak yas tutmadığı anlamına gelmez. Bazı gençler acılarını yalnızken yaşar, bazıları ise kaybın gerçekliğini kavramak için zamana ihtiyaç duyar. Gencin günlük işlevselliği korunuyorsa ve konuşma kapısı açıksa, ağlamaması tek başına bir endişe nedeni değildir.

Ergen çocuğumu cenazeye götürmeli miyim?

Ergenlerin çoğu, cenazeye katılmanın veda etmek için önemli bir fırsat olduğunu düşünür. Kararı gençle birlikte vermek, ne göreceğini önceden anlatmak ve cenaze sırasında yanında güvendiği bir yetişkinin bulunmasını sağlamak yerinde olur. Katılmak istemezse bunu zorlamadan, başka bir veda yolu önerebilirsiniz.

Ergenlerde yas ne kadar sürer?

Yasın belirli bir süresi yoktur. Yoğun acı genellikle zamanla hafifler, ama özel günlerde ve hayatın dönüm noktalarında yeniden canlanabilir. Önemli olan yasın süresi değil, gencin zaman içinde hayatına yeniden bağlanabilmesidir.

Kaybettiği kişinin sosyal medya hesabına mesaj yazması sağlıklı mı?

Pek çok genç, kaybettiği kişinin profiline ya da sohbet geçmişine mesaj yazarak onunla bağını sürdürür. Bu, yasın ilk dönemlerinde son derece yaygın ve çoğu zaman rahatlatıcı bir davranıştır. Ancak bu mesajlar gencin günlük hayatını belirgin biçimde kısıtlıyor ya da kaybı hiç kabul edemediğini gösteriyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak yararlı olur.

• #yas
• #kayıp
• #ergen ruh sağlığı
• #ölüm ve genç

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler