Aidiyet İhtiyacı: Gurbette Bir Yere Ait Olmak

Aidiyet ihtiyacı gurbette sarsılabilir: ne burada ne orada hissi, yalnızlık ve köksüzlük. Aidiyet duygusunu adım adım yeniden kurmanın yollarını öğrenin.

Yıllardır aynı şehirde yaşıyorsunuz. İşinize gidiyor, alışverişinizi yapıyor, komşunuzla selamlaşıyorsunuz. Yine de akşam eve döndüğünüzde içinizde "Ben aslında buraya ait değilim" diyen bir ses var. Türkiye'ye tatile gittiğinizde ise bu kez orada da kendinizi biraz misafir gibi hissediyorsunuz. Aidiyet, insanın en temel psikolojik ihtiyaçlarından biridir ve yurt dışında yaşayan pek çok Türk için sessizce ama derinden sarsılabilir. Bu yazıda aidiyet ihtiyacının ne olduğunu, gurbette nasıl zedelendiğini, hangi işaretlerle kendini gösterdiğini ve bu duyguyu yeniden kurmak için atabileceğiniz somut adımları ele alıyoruz.

Aidiyet Nedir ve Neden Bu Kadar Önemlidir?

Aidiyet, bir gruba, bir yere ya da bir ilişkiye bağlı olduğunuzu, orada kabul gördüğünüzü ve değer taşıdığınızı hissetmektir. Psikolojide aidiyet ihtiyacı, yeme, uyuma ve güvende olma gibi temel ihtiyaçların hemen ardından gelen, insan doğasının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilir. İnsan, binlerce yıl boyunca toplulukların içinde hayatta kalmış bir türdür; gruptan dışlanmak, tarih boyunca gerçek bir tehlike anlamına gelmiştir. Bu yüzden zihnimiz "ait olmama" durumunu hâlâ ciddi bir alarm olarak algılar.

Aidiyet tek bir katmandan oluşmaz. Genellikle birkaç düzeyde yaşanır:

• Yakın ilişkiler: Eş, çocuklar, anne-baba, kardeşler ve yakın arkadaşlar.
• Topluluk: Mahalle, iş yeri, dernek, cami, spor kulübü ya da bir hobi grubu.
• Yer: Sokakları, kokuları, sesleri tanıdık gelen bir şehir ya da memleket.
• Kültür ve dil: Esprilerin, deyimlerin, sofraların, bayramların ortak anlamlar taşıdığı bir dünya.
• Kimlik: "Ben kimim ve nereye aitim?" sorusuna verdiğiniz içsel yanıt.

Türkiye'de büyüyen biri için bu katmanların çoğu kendiliğinden oluşur. Kimse size bayramda ne yapılacağını anlatmaz; bilirsiniz. Göç ettiğinizde ise bu katmanların birkaçı aynı anda yerinden oynar. İşte gurbette hissedilen boşluğun önemli bir kısmı buradan gelir.

Gurbette aidiyet duygusu nasıl sarsılır?

Göç, yalnızca bir ülkeden başka bir ülkeye taşınmak değildir; alışılmış bağların büyük bir bölümünün aynı anda gevşemesidir. Yeni ülkede dil, kurallar, sosyal kodlar ve gündelik ritimler farklıdır. Türkiye'deki hayat ise siz yokken akmaya devam eder: arkadaşlarınız evlenir, mahalle değişir, gündem başka bir yöne gider.

Bu süreçte pek çok kişinin dile getirdiği ortak bir cümle vardır: "Ne burada ne orada." Yaşadığınız ülkede "yabancı", Türkiye'de ise "Almancı", "yurt dışındaki" ya da "gurbetçi" olarak görülmek, iki yerin arasında askıda kalmış gibi hissettirebilir. Bu durum özellikle şu gruplarda belirgin olabilir:

• Birinci kuşak göçmenler: Yıllarca "bir gün döneceğiz" düşüncesiyle yaşayıp yeni ülkeye tam kök salmamış olanlar.
• İkinci ve üçüncü kuşak: Yaşadıkları ülkede doğup büyüdükleri hâlde zaman zaman "nerelisin?" sorusuyla karşılaşanlar. Bu konuyu ikinci kuşak Türkler yazımızda ayrıca ele alıyoruz.
• Yeni gidenler: Kariyer ya da eğitim için yakın zamanda taşınmış, henüz sosyal ağ kuramamış beyaz yakalılar ve öğrenciler.
• Eşini takip ederek gidenler: Kendi işini, arkadaşlarını ve rolünü geride bırakıp yeni ülkede kendine yer arayan kişiler.

Diyelim ki on yıldır Hollanda'da yaşayan bir mühendissiniz. İş arkadaşlarınızla iyi anlaşıyorsunuz ama iş dışında kimse sizi akşam yemeğine çağırmıyor. Türkiye'deki arkadaş grubunuzun mesajlaşma grubunda ise konuşulan esprilerin yarısını artık anlamıyorsunuz. Hiçbir şey "kötü" değil; ama hiçbir yerde tam olarak "içeride" de değilsiniz. Aidiyet kaybı çoğu zaman böyle sessiz yaşanır.

Aidiyet Eksikliğinin Belirtileri Nelerdir?

Aidiyet eksikliği kendini her zaman açık bir şekilde göstermez. Bazen yorgunluk, bazen huzursuzluk, bazen de anlamını tam koyamadığınız bir hüzün olarak belirir. Aşağıdaki işaretler, bu ihtiyacın karşılanmadığına dair ipuçları olabilir:

Duygusal işaretler

• Kalabalık içinde bile yalnız hissetmek
• Sürekli bir "geçicilik" duygusu: "Burası benim evim değil"
• Türkiye'ye karşı yoğun özlem ve ardından gelen hayal kırıklığı
• Kimsenin sizi tam anlamadığı hissi
• Değersizlik ya da "fazlalık" gibi hissetme

Davranışsal işaretler

• Sosyal davetlerden kaçınmak ya da hiç davet beklememek
• Yaşadığınız ülkede uzun vadeli planlar yapmaktan kaçınmak (ev almamak, eşya biriktirmemek, dil öğrenmeyi ertelemek)
• Boş zamanın büyük kısmını Türk dizileri, haberleri ve sosyal medyada geçirmek
• Ya yalnızca Türk çevresiyle ya da hiç Türk olmayan bir çevreyle sınırlı kalmak

Bedensel işaretler

• Uyku düzeninin bozulması
• Sürekli yorgunluk, isteksizlik
• Gerginlikle ilişkili baş ağrısı, mide şikâyetleri

Bu işaretlerin tek başına bir tanı anlamına gelmediğini hatırlatmak isteriz. Ancak uzun süre devam ediyor, işinizi, ilişkilerinizi ve keyif alma kapasitenizi etkiliyorsa, gurbette yalnızlık ya da depresif belirtiler açısından daha yakından bakmakta yarar vardır.

Aidiyet Kaybının Nedenleri ve Kültürel Bağlam

Türk kültüründe aidiyet çoğunlukla "biz" üzerinden kurulur. Aile, akraba, hemşehrilik, komşuluk ve misafirlik, bireyin kim olduğunu tanımlayan güçlü yapılardır. "Kimlerdensin?", "Memleket neresi?" soruları bu yüzden önemlidir. Pek çok Batı ülkesinde ise sosyal ilişkiler daha bireysel, daha planlı ve sınırları daha net olabilir. Önceden haber vermeden komşuya gitmek, uzun telefon konuşmaları, bayramda kapı kapı dolaşmak birçok yerde alışılmış değildir.

Bu farklılık, ne bir kültürün "iyi" ne de diğerinin "kötü" olduğu anlamına gelir. Ancak alıştığınız aidiyet biçimiyle yeni ortamın sunduğu biçim arasındaki boşluk, yalnızlık ve kopukluk olarak yaşanabilir. Aidiyeti zedeleyen başka etkenler de vardır:

• Dil bariyeri: Duygularınızı ve mizahınızı ikinci bir dilde tam ifade edememek, kendinizi "eksik" hissettirebilir.
• Ayrımcılık deneyimleri: Açık ya da örtük dışlanma, "burada istenmiyorum" düşüncesini besleyebilir. Ayrımcılığın psikolojik etkileri gerçektir ve ciddiye alınmayı hak eder.
• Belirsizlik: Oturum izni, iş sözleşmesi ya da "kalacak mıyız, dönecek miyiz?" sorusunun yanıtsız kalması, kök salmayı zorlaştırır.
• Sık taşınma: Şehir ya da ülke değiştirmek, kurulan bağların tekrar tekrar kopmasına yol açar.
• Kayıplar: Türkiye'de bir yakının kaybı ya da hastalığı, uzakta olmanın acısını ve aidiyet sorusunu yeniden alevlendirebilir.

Bir de şu bilişsel tuzak vardır: Zihin, geçmişi çoğu zaman olduğundan daha sıcak hatırlar. Türkiye'deki hayatı idealize etmek, şimdiki hayatı sürekli o idealle kıyaslamak ve ikisinin de "yetersiz" kalması, aidiyet arayışını daha da zorlaştırabilir.

Aidiyet Sorununun Aile, İlişkiler ve Çocuklar Üzerindeki Etkisi

Aidiyet duygusu yalnızca bireyi değil, aileyi de etkiler. Eşlerden biri yeni ülkede kendine yer bulmuşken diğeri hâlâ yabancı hissediyorsa, aralarında görünmez bir mesafe oluşabilir. "Sen burada mutlusun, ben değilim" cümlesi, bazen bir çatışmanın değil, iki farklı aidiyet deneyiminin ifadesidir.

Çocuklar ise bambaşka bir konumdadır. Onlar çoğu zaman okulda yaşadıkları ülkenin dilini ve kültürünü, evde ise Türk kültürünü yaşar. Bu ikili yapı bir zenginlik olabilir; ama ebeveynler "sen Türksün, onlar gibi olma" ile "buraya uyum sağla" mesajlarını aynı anda verdiğinde çocuk bir seçim yapması gerektiğini düşünebilir. Çocukların aidiyet duygusu, ebeveynlerin kendi aidiyet duygularıyla nasıl barıştığından önemli ölçüde etkilenir. Sakin ve esnek bir ebeveyn, çocuğa "iki yere birden ait olabilirsin" mesajını daha kolay verir.

Geniş aileyle ilişkiler de bu tabloya eklenir. Türkiye'deki akrabaların "Artık oralı oldun" yorumu ya da her ziyarette yaşanan yabancılık, kişinin köklerine ait olma duygusunu da sorgulatabilir.

Aidiyet Duygusunu Güçlendirmek İçin Neler Yapabilirsiniz?

Aidiyet bir anda kurulmaz; küçük, tekrarlanan ve bilinçli adımlarla zaman içinde örülür. Aşağıdaki öneriler bu süreçte yol gösterici olabilir:

1. "Ya burası ya orası" düşüncesini sorgulayın. Aidiyet sınırlı bir kaynak değildir. Hem Türkiye'ye hem yaşadığınız şehre bağlı olabilirsiniz. Kendinize "Burada nelere bağlıyım?" diye sorun ve küçük şeyleri de listeye ekleyin: sevdiğiniz bir park, alıştığınız bir fırın, selamlaştığınız bir komşu.
2. Düzenli bir topluluğa katılın. Aidiyet, tekrar eden temasla güçlenir. Haftalık bir spor grubu, gönüllülük çalışması, koro, dil kursu ya da dernek faaliyeti, aynı yüzleri düzenli görmenizi sağlar.
3. Türk topluluğuyla dengeli bir ilişki kurun. Türk topluluğu güçlü bir destek kaynağı olabilir. Ama yalnızca bu çevreyle sınırlı kalmak da, tamamen uzak durmak da aidiyeti tek boyuta indirir. İkisini birlikte deneyin.
4. Ritüeller oluşturun. Bayram kahvaltısı, cuma akşamı ailece yemek, yılbaşında yeni bir gelenek... Ritüeller, bulunduğunuz yeri "ev"e dönüştüren güçlü araçlardır.
5. Uzun vadeli küçük yatırımlar yapın. Bir bitki yetiştirmek, evinizi kendi zevkinize göre düzenlemek, bir kursa yazılmak. "Nasılsa gideceğim" düşüncesi, şimdiki hayatı askıya alabilir.
6. Dili bir kimlik aracı olarak görün. Yaşadığınız ülkenin dilini geliştirmek, Türkçeden vazgeçmek demek değildir. İki dil, iki kapıdır.
7. Kendi hikâyenizi yazın. "Neden buradayım, burada ne inşa etmek istiyorum?" sorularına yazılı yanıtlar vermek, göçü bir kopuştan çok bir yolculuk olarak görmenize yardımcı olabilir.
8. Türkiye'yle bağı canlı tutun ama idealize etmeyin. Düzenli görüntülü görüşmeler, Türkçe kitaplar ve müzik iyi gelir. Ancak geçmişi yalnızca güzel anılardan oluşan bir tabloya çevirmemeye dikkat edin.

Aidiyet, bir yere doğmakla değil, oraya her gün küçük bağlar kurmakla oluşur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aidiyet arayışı göçün doğal bir parçasıdır ve çoğu kişi zaman içinde kendi dengesini kurar. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• Yalnızlık ve köksüzlük hissi aylardır sürüyor ve azalmıyorsa
• Uyku, iştah, enerji ve keyif alma kapasitenizde belirgin değişiklikler varsa
• Sosyal ortamlardan giderek daha fazla çekiliyorsanız
• Eşinizle ya da çocuklarınızla aidiyet konusunda sürekli çatışma yaşıyorsanız
• Ayrımcılık deneyimleri sizi kaygılı, öfkeli ya da çaresiz bırakıyorsa
• Umutsuzluk, değersizlik ya da yaşamın anlamsız olduğu düşünceleri belirginleşiyorsa

Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri varsa lütfen beklemeyin: bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın (AB ülkelerinde 112, ABD ve Kanada'da 911, İngiltere'de 999 veya 112, Avustralya'da 000). Online terapi bir acil müdahale hizmeti değildir; ağır risk durumlarında yerel acil servisler ve yerel psikiyatri hizmetleri gereklidir. Yaşadığınız ülkedeki ruh sağlığı hizmetleri de önemli bir kaynaktır ve anadilde destekle birlikte kullanılabilir.

Anadilde Online Terapide Aidiyet Nasıl Ele Alınır?

Aidiyet gibi derin ve kültürel köklü bir konuyu konuşurken, "misafirlik", "gurbet", "sıla", "elâlem ne der" gibi kavramları açıklamak zorunda kalmamak, kendinizi daha rahat ifade etmenizi kolaylaştırabilir. Anadilde terapi, duyguların ve anıların ilk öğrenildiği dilde konuşma imkânı sunar. Yurt dışındaki Türkler için hazırladığımız sayfada bu yaklaşımı daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) temelli bir çalışmada genellikle şu adımlar izlenir:

• Düşüncelerin fark edilmesi: "Hiçbir yere ait değilim", "Burada asla kabul görmeyeceğim" gibi otomatik düşünceler belirlenir ve ne kadar gerçekçi oldukları birlikte değerlendirilir.
• Değerlerin netleştirilmesi: Sizin için önemli olan ilişkiler, roller ve anlam kaynakları ortaya konur.
• Davranışsal adımlar: Küçük ve ulaşılabilir sosyal hedefler belirlenir; kaçınma döngüsü yavaş yavaş kırılır.
• Erken dönem şemalar: "Sosyal izolasyon" ya da "kusurluluk" gibi şemalar göçle birlikte tetiklenebilir. Bu şemaların kökleri ve bugünkü etkileri anlaşılmaya çalışılır.
• Yas ve kabul: Geride bırakılanlara duyulan özlemin bir kayıp olarak tanınması ve onurlandırılması.

Görüşmeler online terapi aracılığıyla, saat farkına uygun bir zaman diliminde, evinizin mahremiyetinde yapılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yıllardır yurt dışında yaşıyorum, hâlâ ait hissetmemem normal mi?

Evet, oldukça yaygın bir deneyimdir. Aidiyet, yaşanan sürenin uzunluğundan çok kurulan bağların niteliğiyle ilgilidir. Uzun yıllar sonra bile bu duygu üzerinde çalışmak mümkündür.

Hem Türkiye'ye hem yaşadığım ülkeye ait olabilir miyim?

Olabilirsiniz. Pek çok kişi zamanla çoklu bir aidiyet geliştirir. İki yere birden bağlı olmak bir çelişki değil, göç deneyiminin doğal sonuçlarından biridir.

Aidiyet eksikliği depresyona yol açar mı?

Uzun süren yalnızlık ve köksüzlük hissi, depresif belirtilerin ortaya çıkmasında etkili olabilir. Ancak her aidiyet sorunu depresyon anlamına gelmez; değerlendirme için bir uzmanla görüşmek yararlıdır.

Çocuğumun aidiyet duygusunu nasıl destekleyebilirim?

Ona iki kültürü birden taşıyabileceğini hissettirin. Türkçeyi ve aile geleneklerini yaşatırken, yaşadığı ülkedeki arkadaşlıklarını ve ilgi alanlarını da destekleyin. Kendi aidiyet duygunuzla barışık olmanız da çocuğunuz için güçlü bir model olur.

• #aidiyet duygusu
• #gurbet
• #köksüzlük
• #yurt dışında yaşam

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler