Darüşşifa nedir, bimarhane ve şifahane ile farkı var mı? Selçuklu ve Osmanlı hastanelerinin işleyişini, musiki anlatılarını ve bugüne kalanları okuyun.
Kayseri'de Selçuklu Uygarlığı Müzesi'ni gezenler, taş avlunun ortasında durup "Burası bir zamanlar hastaneymiş" diye şaşırır. Edirne'de Tunca kıyısındaki külliyeyi ziyaret eden öğrenciler de benzer bir soruyla çıkar: Darüşşifa nedir, bu yapılarda kimler tedavi edilirdi, ruhsal sıkıntı yaşayan insanlara nasıl bakılırdı? Bu yazıda kelimenin anlamından başlayarak Selçuklu ve Osmanlı dönemindeki hastanelerin nasıl kurulduğunu, nasıl işlediğini ve ruh sağlığı açısından ne anlattıklarını ele alıyoruz. Tarihî bilgilerle birlikte, sıkça dolaşan ama doğrulanamamış anlatıları da ayırarak aktarmaya çalışacağız; çünkü bu yapıların hikâyesi hem gurur verici hem de kolayca abartılabilecek bir hikâyedir.
Darüşşifa Nedir? Kelimenin Anlamı ve Kurumun Farklı Adları
Arapça kökenli "darüşşifa", sözcük anlamıyla "şifa evi" demektir: "dâr" ev, yurt anlamına gelir; ikinci kısım ise iyileşmeyi anlatır. Aynı kurum tipi için kaynaklarda başka adlar da geçer. Farsçada "hasta" anlamındaki "bîmâr" sözcüğünden türeyen "bimaristan" ya da "bimarhane" ile Türkçe-Arapça karışımı "şifahane", çoğu zaman aynı türden yapıları anlatır.
Bugünkü anlamıyla düşündüğümüzde darüşşifa, bir hastane ile bir tıp okulunun birleşimine benzer. Bazı yapılarda hekimler hasta bakarken aynı zamanda öğrenci yetiştirirdi. Kayseri'deki yapının "Çifte Medrese" adıyla da anılması, sağlık hizmeti ile eğitimin yan yana yürüdüğünü gösteren iyi bir örnektir.
Bu yapıların en dikkat çekici özelliklerinden biri vakıf eliyle kurulmalarıdır. Bir sultan, sultan ailesinden bir kadın ya da varlıklı bir hayırsever, gelir getiren dükkân, arazi ve benzeri kaynakları vakfeder; bu gelirle darüşşifanın personeli, yiyeceği, ilacı ve bakımı karşılanırdı. Kaynaklar, hizmetin hastalar için ücretsiz olduğunu belirtir.
Kısacası "darüşşifa nedir" sorusuna verilecek kısa yanıt şudur: Selçuklu ve Osmanlı topraklarında, vakıf geliriyle ayakta duran, hastaların ücretsiz bakıldığı ve zaman zaman hekim yetiştirilen sağlık kurumlarıdır. Bu kurumların bir bölümü, zamanla ruhsal hastalığı olan kişilerin bakımında öne çıkmıştır.
Darüşşifalar Nasıl İşlerdi?
Her darüşşifanın kendine özgü bir düzeni vardı ve dönemden döneme değişiyordu. Yine de genel bir çerçeve çizmek mümkündür.
- Vakfiye: Kurumun kuralları, kimlerin çalışacağı, maaşları ve gelir kaynakları vakfiye denen belgede yazılıydı. Kurum, kurucusu öldükten sonra da bu belge sayesinde yaşamaya devam ederdi.
- Hekimler ve görevliler: Hastaları muayene eden hekimlerin yanında ilaç hazırlayan, yemek pişiren, temizlik yapan ve hastalara bakan çeşitli görevliler bulunurdu.
- Eğitim: Bazı darüşşifalar, tıp öğrencilerinin hekimlerin yanında yetiştiği yerlerdi. Amasya'daki yapı bu açıdan özellikle bilinir.
- Mimari düzen: Pek çok darüşşifa avlu çevresine dizilmiş odalardan oluşurdu. Avlu, havuz ve bahçe, yapının hem ışık hem de dinlenme alanıydı.
Dönemin tıbbı, Hipokrat ve Galen'den gelen dört hılt kuramına dayanıyordu. Bu kurama göre insan bedeninde kan, balgam, sarı safra ve kara safradan oluşan dört sıvı bulunur; sağlık bu sıvıların dengesine, hastalık ise dengenin bozulmasına bağlanırdı. Beslenme, uyku, hava, hareket ve ruh hâli bu dengeyi etkileyen etkenler olarak görülürdü. Bu kuram modern tıpta terk edilmiştir; ama darüşşifalardaki uygulamaları anlamak için bu çerçeveyi bilmek gerekir.
Selçuklu Döneminden Darüşşifa Örnekleri
Anadolu'da bugün ayakta duran en eski darüşşifalar Selçuklu ve beylikler dönemine aittir. Üç örnek özellikle sık anılır.
Kayseri: Gevher Nesibe Darüşşifası
1206 yılında Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından, kız kardeşi Gevher Nesibe Sultan'ın vasiyeti üzerine yaptırılmıştır. Yanındaki medreseyle birlikte "Çifte Medrese" olarak da bilinir. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde sağlık ve eğitim kurumu olarak kullanılmış, bugün Selçuklu Uygarlığı Müzesi olarak ziyaret edilmektedir. Bu yapıda müzikle tedavi yapıldığı ya da özel odalarda bir "müzik sistemi" bulunduğu sıkça yazılır; ancak bu anlatılar güvenilir kaynaklarla doğrulanamamıştır.
Sivas: Divriği Darüşşifası
1228'de Mengücekli Behram Şah'ın kızı Turan Melek adına yapılmıştır. Ulu Cami ile birlikte bir külliye oluşturur ve UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alır. Yapının ortasındaki havuzdan gelen su sesinin ve akustiğin hastaları rahatlatmak için tasarlandığı, bazı sanat tarihçilerinin yorumudur. Bu yorum ilgi çekicidir ama test edilmiş bir bulgu değildir; "öyle olduğu düşünülür" demek daha doğrudur.
Amasya Darüşşifası
1308–1309 yıllarında, İlhanlı döneminde yapılmıştır. Ünlü cerrah Şerefeddin Sabuncuoğlu burada çalışmış ve 1465'te resimli cerrahi kitabı Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye'yi yazmıştır. Akademik çalışmalarda Amasya, musikinin kullanıldığı kurumlar arasında da anılır; ancak bunun nasıl uygulandığına dair ayrıntı sınırlıdır.
Osmanlı Darüşşifalarında Ruh Sağlığı
Osmanlı döneminde darüşşifalar büyük külliyelerin parçası olarak kurulmaya devam etti. İstanbul'daki Fatih ve Süleymaniye darüşşifaları, Edirne ve Manisa ile birlikte sıkça anılır. Ruh sağlığı tarihi açısından Edirne ve Manisa öne çıkar.
Edirne II. Bayezid Darüşşifası: 1488'de tamamlanan külliyenin parçasıdır ve yaklaşık dört yüz yıl hizmet vermiştir. Bugün Trakya Üniversitesi Sağlık Müzesi olarak ziyaret edilir. Ruhsal hastalığı olan kişilerin burada su sesi, musiki ve çiçek kokusuyla bakıldığı anlatılır. Evliya Çelebi, Seyahatname'de haftada üç gün bir saz takımının hastalara musiki icra ettiğini yazar. "Her hastalığa ayrı makam çalan on kişilik bir ekip" gibi daha ayrıntılı anlatılar ise doğrulanamamıştır.
Manisa Hafsa Sultan Darüşşifası: Ayşe Hafsa Sultan'ın 1522'de başlattığı külliyeye 1539'da eklenmiştir. Hafsa Sultan 1534'te öldüğü için yapıyı Kanuni Sultan Süleyman tamamlatmıştır. Kurum son iki yüz yılı aşkın sürede ağırlıklı olarak akıl hastanesi olarak çalışmış, burada el işi, musiki ve su sesinden yararlanıldığı anlatılmıştır. Bugün Manisa Celal Bayar Üniversitesi'ne bağlı bir tıp tarihi müzesidir.
Bu anlatılardan çıkan tablo şudur: Bazı darüşşifalarda ruhsal sıkıntı yaşayan kişiler kapatılıp unutulmamış; onlara barınak, yemek ve bir bakım düzeni sağlanmıştır. Ancak dönemin bütün kurumlarının aynı insancıl tavrı gösterdiğini söylemek de mümkün değildir. Tarihî belgeler, kurumdan kuruma ve dönemden döneme büyük farklar olduğunu düşündürür.
Musiki, Su Sesi ve Bahçe: Ne Biliyoruz, Ne Bilmiyoruz?
Darüşşifalar söz konusu olduğunda en çok merak edilen konu musikidir. Sosyal medyada "Osmanlı akıl hastalarını makam müziğiyle iyileştiriyordu" gibi cümleler sık dolaşır. Bu konuyu dikkatle ayırmak gerekir.
Bildiklerimiz: Edirne'de hastalara musiki dinletildiği Evliya Çelebi'nin anlatımından bilinir. Manisa ve Amasya gibi başka kurumlarda da musikinin bakımın bir parçası olduğu aktarılır. Dönemin düşünce dünyasında Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ gibi filozof-hekimler musikiyi ciddi bir ilim olarak ele almış, musikinin insan ruhunu etkilediği görüşü yaygınlaşmıştır.
Bilmediklerimiz: Hangi hastaya hangi makamın, ne kadar süreyle çalındığına dair güvenilir ayrıntılar azdır. Popüler listelerde "rast felce, buselik baş ağrısına iyi gelir" gibi eşleştirmeler görülür; ancak bu listeler kaynaktan kaynağa çelişir ve bilimsel olarak test edilmemiştir. Bunlar dönemin inancı olarak okunmalıdır.
Darüşşifaların bize bıraktığı en değerli şey bir makam reçetesi değil, ruhsal sıkıntı yaşayan insanın da bakımı, sesi ve güzelliği hak ettiği fikridir.
Bugün müziğin ruh sağlığında nasıl kullanıldığını merak ediyorsanız, modern uygulamaların ne olduğunu ve sınırlarını müzik terapisi yazımızda bulabilirsiniz. Orada anlatılan yaklaşım, darüşşifalardaki uygulamalardan farklı olarak araştırmalarla sınanan, destekleyici bir yöntemdir ve tıbbi tedavinin ya da psikoterapinin yerine geçmez.
Darüşşifa Nedir Sorusu Bugün Bize Ne Anlatır?
Tarihi merak etmek, bugünü anlamanın da bir yoludur. Darüşşifaların hikâyesinden bugünün ruh sağlığı anlayışına taşınabilecek birkaç düşünce var.
- Ruhsal sıkıntı da sağlığın parçasıdır. Bu kurumlarda ruhsal hastalığı olan kişilerin bedensel hastalarla aynı çatı altında, bir sağlık sorunu olarak ele alındığı görülür.
- Çevre önemlidir. Avlu, bahçe, su sesi ve düzenli bir gün akışı, bugün de iyi oluşu destekleyen unsurlar olarak kabul edilir. Bunlar tedavinin yerini tutmaz; ama bakımın insani yüzünü oluşturur.
- Toplumsal sorumluluk: Vakıf sistemi, hastaya bakmanın yalnız ailenin değil toplumun da sorumluluğu olduğu fikrine dayanıyordu.
- Damgalamayla mücadele hâlâ gündemde: Bugün hâlâ "tımarhanelik olmuş" gibi ifadelerin hakaret olarak kullanılması, ruhsal sorun yaşayan kişilere bakışın ne kadar yol alması gerektiğini gösteriyor. Bu konuyu ruh sağlığı damgalanması yazımızda ayrıca ele aldık.
Diyelim ki üniversitede tıp tarihi dersine ödev hazırlayan bir öğrenci, Edirne'deki müzeyi gezdikten sonra annesine "Eskiden psikolojik sorunları müzikle çözüyorlarmış" diyor. Daha doğru bir özet şöyle olabilir: "Eskiden bazı hastanelerde ruhsal hastalığı olan kişilere musiki de dinletilirmiş; bunun nasıl bir etkisi olduğunu bugün tam bilmiyoruz, ama o insanlara özenle bakılmaya çalışıldığını görüyoruz." Tarihi abartmadan anlatmak, hem geçmişe hem de bugün destek arayan insanlara karşı daha adil bir tutumdur.
Ödev ya da gezi için okurken nelere dikkat edebilirsiniz?
Darüşşifalar hakkında internette çok sayıda yazı bulunur ve bunların bir kısmı birbirini kaynak göstererek aynı iddiayı çoğaltır. Konuyu araştıran bir öğrenci ya da meraklı bir okur olarak şu soruları sormak işinizi kolaylaştırır:
- Bu bilgi nereden geliyor? Ansiklopedi maddesi, akademik makale ya da tez mi, yoksa kaynağı belirtilmemiş bir haber mi?
- Tarih ve isim tutarlı mı? Aynı yapının kuruluş yılı ya da kurucusu farklı yazılarda farklı veriliyorsa, akademik bir kaynağa başvurmak gerekir.
- Tarihsel uygulama mı, bugünkü öneri mi? "Dönemin hekimleri bunu önerirdi" ile "bunu siz de deneyin" çok farklı iki cümledir.
- Abartı dili var mı? "Her derde deva", "anında iyileştiren" ya da "atalarımızın unutulmuş sırrı" gibi sözcükler, bilginin bir ürün ya da hizmet satmak için kullanıldığını düşündürebilir.
Müzeleri gezerken yapının planına, avlunun ve havuzun yerine, odaların büyüklüğüne bakmak da çok şey anlatır. Bu ayrıntılar, kurumun nasıl bir gün akışı öngördüğünü hayal etmenize yardım eder. Ancak bir mekânın "rahatlatıcı" tasarlandığı yorumunu, belgelenmiş bir olgudan ayırmayı unutmayın. Böylece hem tarihe duyduğunuz ilgiyi korur hem de yanlış bilginin yayılmasına katkıda bulunmamış olursunuz.
Bugün Ruhsal Destek Nasıl Ele Alınır?
Darüşşifa dönemiyle bugün arasındaki en büyük fark, ruhsal sorunların artık araştırmalarla sınanmış yöntemlerle değerlendirilip ele alınmasıdır. Bir ruh sağlığı uzmanı, kişinin yaşadığı zorluğu dinler, gerekirse psikiyatri hekimi değerlendirmesi önerir ve kişiye uygun bir yol haritası birlikte oluşturulur.
Şu durumlarda bir uzmanla görüşmek yararlı olabilir:
- Haftalardır süren derin bir isteksizlik, mutsuzluk ya da huzursuzluk yaşıyorsanız
- Uyku, iştah ve günlük işlerinizde belirgin bir bozulma varsa
- Kaygı ya da korku, evden çıkmanızı, işe ya da okula gitmenizi zorlaştırıyorsa
- Bir yakınınızda gerçeklikten kopma, tutarsız konuşma gibi yeni ve belirgin değişiklikler fark ediyorsanız
Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.
Bugün müzik, resim, yazı ve diğer yaratıcı etkinlikler de psikolojik destek sürecinde yer alabilir; ancak bunlar çoğu zaman tamamlayıcıdır ve araştırmaların gösterdiği sınırlar içinde değerlendirilir. Örneğin bireysel terapi sürecinde, bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış bir yaklaşımın yanında, kişinin kendini iyi hissettiren etkinlikleri hayatına geri koyması da bir hedef olarak ele alınabilir. Müzik dinlemek, bahçede vakit geçirmek ya da el işiyle uğraşmak, bu açıdan darüşşifaların sezgisine yakındır; fark, artık bunların bir bilimsel değerlendirmenin parçası olarak planlanmasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Darüşşifa ile bimarhane aynı şey mi?
Büyük ölçüde evet. Darüşşifa, bimaristan, bimarhane ve şifahane, kaynaklarda aynı türden sağlık kurumlarını anlatmak için kullanılan adlardır. Zamanla bazı adlar özellikle ruhsal hastalığı olan kişilerin bakıldığı yerleri çağrıştırır hâle gelmiştir.
Darüşşifalarda yalnız akıl hastaları mı tedavi edilirdi?
Hayır. Darüşşifalar genel hastanelerdi; bedensel hastalığı olanlar da burada bakılırdı. Bazı kurumlar, örneğin Manisa'daki darüşşifa, son dönemlerinde ağırlıklı olarak ruhsal hastalığı olan kişilere hizmet vermiştir.
Hangi darüşşifalar bugün gezilebilir?
Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası Selçuklu Uygarlığı Müzesi, Edirne'deki II. Bayezid Darüşşifası Trakya Üniversitesi Sağlık Müzesi, Manisa'daki Hafsa Sultan Darüşşifası ise tıp tarihi müzesi olarak ziyarete açıktır. Divriği'deki yapı Ulu Cami ile birlikte görülebilir. Ziyaret saatlerini önceden kontrol etmekte yarar var.
Darüşşifalardaki müzikle tedavi bugün uygulanabilir mi?
Tarihî makam eşleştirmeleri bilimsel olarak doğrulanmış değildir; bu nedenle bir hastalığın tedavisi olarak önerilemez. Bugün müzik, araştırmalarla sınanan ve olağan tedaviye eklenen destekleyici yaklaşımlar içinde kullanılır. Müziğin size iyi gelmesi değerlidir, ama gerekli tedavinin yerine konmamalıdır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
