Müzik Terapisinin Tarihi: Savaş Hastanelerinden Üniversitelere

Müzik terapisinin tarihi: filozof-hekimlerden darüşşifalara, gaziler hastanelerinden ilk üniversite programlarına ve Türkiye'deki güncel duruma bir yolculuk.

Bir hastane koridorunda gitar çalan bir gönüllü, yoğun bakımda annesinin sevdiği türküyü telefondan açan bir kız evlat ya da huzurevinde eski bir şarkıyla birden canlanan yaşlı bir adam... Müziğin insanı etkilediğini hepimiz sezgisel olarak biliriz. Ancak müzik terapisinin tarihi, bu sezginin nasıl olup da eğitim programları, meslek örgütleri ve araştırmalarla sınanan bir alana dönüştüğünün hikâyesidir. Bu yazıda filozof-hekimlerin musiki üzerine yazdıklarından Osmanlı darüşşifalarına, iki dünya savaşının ardından ABD'deki gaziler hastanelerinden ilk üniversite programlarına ve Türkiye'deki bugünkü duruma uzanan yolu anlatıyoruz. Yol boyunca bir ayrımı özellikle koruyacağız: Tarihteki inançlar başka, bugünkü bilimsel kanıt başkadır.

Müzik Terapisinin Tarihi Nereden Başlar?

Müziğin ruhu etkilediği fikri çok eskidir. Aristoteles'in tragedyanın acıma ve korku yoluyla bir tür arınma, yani "katarsis" sağladığı düşüncesi, sanatın duygular üzerindeki etkisine dair en çok anılan antik fikirlerden biridir. Bergama Asklepionu da uykunun, suyun, tiyatronun ve müziğin bir arada kullanıldığı antik bir iyileşme merkezi olarak anlatılır; ancak buradaki uygulamaların ayrıntıları kesin olarak bilinmez.

İslam dünyasının filozof-hekimleri musikiyi ciddi bir düşünce konusu hâline getirdi:

• Kindî, musiki üzerine on risale yazmış, bunlardan dördü günümüze ulaşmıştır. Udun dört telini gök cisimleri, burçlar, mevsimler ve dört unsurla ilişkilendirmiş, seslerin insan bedenine etkisini bu çerçevede açıklamaya çalışmıştır. Müziğin etkisini artırmak için renk ve kokunun da kullanılmasını önerdiği aktarılır.
• Fârâbî, makamlar, çalgılar ve akustik üzerine sistematik bir eser olan Kitâbü'l-Mûsîka'l-Kebîr'i yazmıştır. Musikinin insan ruhunu etkilediğini savunan düşünürler arasında sayılır.
• İbn Sînâ, Kitâbü'ş-Şifâ'nın bir bölümünü musikiye ayırmış ve onu sesleri ve aralarındaki süreleri inceleyen matematiksel bir ilim olarak tanımlamıştır.

Bu düşünürlerin çoğunda musiki, matematik bilimleri arasında sayılır. Yani onların ilgisi bugünkü anlamda bir "tedavi protokolü" değil, sesin, uyumun ve evrenin düzeni üzerine kapsamlı bir düşünce sistemiydi. Popüler kaynaklarda bu isimlere atfedilen "şu makam şu hastalığa iyi gelir" türü cümlelerin önemli bir kısmı, birincil metinlerde doğrulanamamaktadır.

Darüşşifalarda Musiki: Osmanlı'dan Kalan Miras

Selçuklu ve Osmanlı döneminde vakıf eliyle kurulan ve ücretsiz hizmet veren darüşşifalar, müzik terapisinin tarihi anlatılırken sıkça anılır. En sık anılan örnek Edirne'deki II. Bayezid Darüşşifası'dır. 1488'de tamamlanan külliyede ruhsal sıkıntı yaşayan hastaların su sesi, musiki ve çiçek kokusuyla bakıldığı anlatılır; Evliya Çelebi, haftada üç gün bir saz takımının hastalara musiki icra ettiğini yazar. Manisa'daki Hafsa Sultan Darüşşifası'nda da el işi, musiki ve su sesinin bakımın parçası olduğu aktarılır.

Bu dönemin hekimliği, dört hılt ve mizaç kuramına dayanıyordu. Sonraki risalelerde makamlar belirli hastalıklarla eşleştirildi; örneğin bazı listelerde rast makamının felce iyi geldiği yazılır. Bu eşleştirmeler kaynaktan kaynağa çelişir, bilimsel olarak test edilmemiştir ve dayandıkları kuram modern tıpta terk edilmiştir. Dolayısıyla bunlar dönemin inancı olarak değerlidir; bugün bir tedavi önerisi olarak kullanılamaz. Bu konuyu Osmanlı'da müzikle tedavi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Darüşşifalardaki musiki, bize bir reçete değil, bakımın insanın bütününe yönelebileceği fikrini miras bırakır.

Savaş Hastanelerinden Mesleğe: Modern Müzik Terapisinin Tarihi

Müzik terapisinin bugünkü anlamda bir meslek olarak doğuşu 20. yüzyılda, büyük ölçüde savaşların ardından gerçekleşti. Birinci ve İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ABD'de topluluk müzisyenleri, fiziksel ve ruhsal yaralarla dönen askerlerin kaldığı gaziler hastanelerinde çalmaya başladı.

Bu ziyaretlerin hastalar üzerinde gözlemlenen olumlu etkileri, hastane ekiplerinin dikkatini çekti. Doktorlar ve hemşireler, hastanelerde düzenli olarak müzisyen istihdam edilmesini istedi. Ancak kısa sürede şu fark edildi: İyi bir müzisyen olmak, hastane ortamında hastalarla çalışmak için yeterli değildi. Hastanın durumunu anlamak, sınırları gözetmek, ekip içinde çalışmak ve müziği bir amaca yönelik kullanmak ayrı bir eğitim gerektiriyordu.

Bu ihtiyaç, mesleğin kurumsallaşmasını başlatan asıl itici güç oldu. Gönüllü iyi niyetten yapılandırılmış bir uygulamaya geçiş, müzik terapisinin tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biridir.

Diyelim ki o dönemde bir hastanede çalışan bir hemşiresiniz. Akşamları koğuşa gelen bir piyanistin ardından bazı hastaların daha kolay uyuduğunu, bazılarının ise belirli şarkılarda huzursuzlandığını fark ediyorsunuz. "Kime, ne zaman, nasıl?" sorusu tam da burada doğar. Mesleğin doğuşu, aslında bu sorunun ciddiye alınmasıdır.

Üniversiteler ve Meslek Örgütleri: Eğitim Nasıl Kurumsallaştı?

Eğitim ihtiyacı kısa sürede akademik bir karşılık buldu. Müzik terapisi alanındaki ilk lisans programı 1944'te Michigan State College'da Roy Underwood öncülüğünde açıldı. Bazı kaynaklar bunu dünyadaki ilk program olarak anar; bu ifade kaynağa göre değişse de programın alanın akademik temellerini attığı konusunda geniş bir uzlaşı vardır.

Meslek örgütleri de bu dönemde şekillendi:

1. 1950: ABD'de National Association for Music Therapy kuruldu.
2. 1971: Ayrı bir meslek örgütü olarak AAMT kuruldu.
3. 1998: İki örgüt birleşerek bugünkü American Music Therapy Association (AMTA) adını aldı.

Meslek örgütlerinin kurulması; eğitim standartlarının, etik ilkelerin ve uygulama alanlarının tanımlanmasını sağladı. Bu süreçte müzik terapisi, yalnızca "hastalara müzik dinletmek" olmaktan çıkıp terapötik bir ilişki içinde yürütülen bir çalışmaya dönüştü.

Bu dönüşümün gündelik pratikteki karşılığı da önemlidir. Bir uygulayıcı artık hastayla ilk karşılaştığında doğrudan çalmaya başlamaz; önce kişinin ihtiyaçlarını, müzikle ilişkisini ve neyin onu zorladığını anlamaya çalışır. Çalışmanın amacı belirlenir, seanslarda olup bitenler kayda geçirilir ve ilerleme ekiple birlikte değerlendirilir. Bir şarkının kimi zaman acı veren bir anıyı uyandırabileceği de hesaba katılır. Yani müzik, iyi niyetle sunulan bir hediye olmaktan çıkıp özenle kullanılan bir araca dönüşür. Bu titizlik, alanın güvenilirliğini sağlayan şeydir.

Benzer bir kurumsallaşma, diğer yaratıcı yaklaşımlarda da görüldü. Birleşik Krallık'ta ressam Adrian Hill "sanat terapisi" terimini ilk kullananlardan biri oldu; ABD'de dans terapisi alanında Marian Chace, 1966'da kurulan American Dance Therapy Association'ın kurucularından ve ilk başkanıydı. Yaratıcı sanatların ruh sağlığındaki yeri, 20. yüzyılın ortasında birbirine paralel biçimde meslekleşti.

Türkiye'de Müzik Terapisi: Yönetmelik ve Eğitim

Türkiye'de müzik terapisi, 27 Ekim 2014'te Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği'nde tanımlanan on beş yöntemden biridir. Bu çerçevede uygulama yetkisi esas olarak sertifikalı hekimlere aittir; Sağlık Bakanlığı'nın açıklamalarına göre müzik terapisi gibi bazı yöntemlerde sertifikalı yardımcı sağlık personeli hekim gözetiminde görev alabilmektedir.

Akademik eğitim tarafında Anadolu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü'nde bir müzik terapisi anabilim dalı ve tezsiz yüksek lisans programı bulunur. Program kendisini Türkiye'nin ilk müzik terapisi yüksek lisansı olarak tanıtır; sağlık, müzik, eğitim ya da özel eğitim lisansı ve çalgı becerisi arar ve en az 700 saatlik uygulama içerir. Güncel kabul koşulları için her yıl yayımlanan ilanlara bakmak gerekir. Eğitim ve yetki konusundaki ayrıntıları müzik terapisi eğitimi yazımızda bulabilirsiniz.

Türkiye'de alanın tarihi kısa olsa da ilgi büyüktür. Bu ilginin bir kısmı darüşşifa mirasına duyulan meraktan, bir kısmı da hastanelerde, huzurevlerinde ve özel eğitim kurumlarında müziğin yarattığı gözlemlenebilir etkiden beslenir. Bu ilgiyi sağlıklı bir zemine oturtmanın yolu, tarihi anlatıları bugünkü kanıtla karıştırmamaktır. Bir yandan darüşşifa mirasını gururla anlatırken, öte yandan bugün bir yakınımız için destek ararken araştırmalarla sınanmış yöntemlere ve yetkin, eğitimli uygulayıcılara yönelmek, bu iki bakışı birbirine düşürmeden bir arada tutmanın yoludur.

Müzik Terapisinin Tarihi Bize Ne Öğretir? Araştırmalar Bugün Ne Söylüyor?

Gönüllü müzisyenlerin hastane ziyaretlerinden bu yana alan, araştırmalarla sınanmaya başladı. Cochrane derlemeleri bu konuda önemli bir çerçeve sunar:

• Depresyon: 2017 tarihli bir derleme, olağan bakıma eklendiğinde müzik terapisinin kısa vadede depresif belirtilerde azalma sağlayabileceğini bildirir. Kanıtın kesinliği düşük ile orta arasındadır.
• Otizm: 2022 tarihli bir derleme, tedavi sonunda genel belirtilerde muhtemel bir iyileşmeden söz eder; sosyal etkileşim ve iletişim üzerindeki etki ise belirsizdir.
• Demans: Müzik temelli müdahalelerin depresif belirtileri muhtemelen azalttığı, ancak ajitasyon ve bilişsel işlevler üzerinde belirgin bir etki beklenmemesi gerektiği bildirilir.
• Kanser: 2011 tarihli bir derleme, 30 çalışmayı ve 1.891 hastayı kapsar; müzik temelli müdahalelerin kaygıda azalma sağladığını, ruh hâli, ağrı ve yaşam kalitesi üzerinde de olası olumlu etkileri olduğunu bildirir. Bazı sonuçlarda kanıt düşük kesinliktedir.

Ortak sınırlılıklar da açıktır: Çalışmaların çoğu küçük örneklemlidir, katılımcılar neye katıldıklarını bilir, ölçümler çoğu zaman öz bildirime dayanır ve izlem süreleri kısadır. Ayrıca Cochrane tanımına göre müzik terapisi, eğitimli bir uygulayıcıyla kurulan müzikal etkileşimi içerir; yalnızca kayıttan müzik dinlemek bu tanıma girmez.

Tarihten bugüne taşınan üç yanılgı

Müzik terapisinin uzun geçmişi, beraberinde bazı yanlış inançları da getirdi. Bunları tanımak, hem kendinizi hem de sevdiklerinizi gereksiz beklentilerden korur:

1. "Her hastalığın bir makamı vardır." Makam–hastalık listeleri tarihsel risalelerden gelir, birbirleriyle çelişir ve bilimsel olarak sınanmamıştır. Makam müziği dinlemek keyif verebilir; ama bir hastalığın tedavisi yerine konamaz.
2. "Klasik müzik dinleyen bebek daha zeki olur." Popüler adıyla "Mozart etkisi", bir deneyin ardından geniş yankı uyandırdı. Ancak müzik dinlemenin bebeklerin zekâsını kalıcı biçimde artırdığı kanıtlanmamıştır.
3. "Belirli frekanslar hücreleri onarır." Sosyal medyada sık karşılaşılan "432 Hz" gibi frekans müziği iddiaları, bilimsel kanıtla desteklenmemektedir. Bu tür içerikleri rahatlatıcı bulabilirsiniz, ama onlara tedavi gücü yüklememek gerekir.

Bu yanılgılar müziğin değerini azaltmaz; yalnızca onu gerçekçi bir yere yerleştirir. Müziğin gücü, abartılı iddialarda değil, insanı duygularıyla buluşturma ve başkalarıyla bağ kurma kapasitesindedir.

Kısacası müzik terapisinin tarihi, büyük vaatlerden ölçülü bulgulara doğru ilerleyen bir yolculuktur. Bugün müzik temelli yaklaşımlar destekleyici bir rol üstlenir; psikoterapinin ya da gerektiğinde psikiyatri hekimi değerlendirmesinin yerine geçmez. Müziğin bugün terapide nasıl kullanıldığını müzik terapisi yazımızda anlattık.

Gündelik Hayatta Müzik ve Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Tarihten bugüne taşıyabileceğimiz en sade ders, müziğin duygularımızla güçlü bir ilişkisi olduğudur. Bu ilişkiyi gündelik hayatta bilinçli kullanmak için şunları deneyebilirsiniz:

• Gün içinde ruh hâlinizi fark etmek için kısa bir an durun ve o an hangi müziğe ihtiyaç duyduğunuzu kendinize sorun.
• Sabah işe ya da okula giderken dinlediklerinizle akşam eve dönerken dinlediklerinizi karşılaştırın; hangisinin sizi sakinleştirdiğini, hangisinin gerdiğini not edin.
• Bir çalgı çalıyorsanız ya da şarkı söylemeyi seviyorsanız, bunu performans kaygısı olmadan, yalnızca kendiniz için yapın.

Bunlar öz bakım uğraşlarıdır, terapi değildir. Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir:

• İki haftadan uzun süren bir çökkünlük, isteksizlik ya da keyif alamama hâli yaşıyorsanız
• Uyku, iştah ve enerji düzeninizde belirgin değişiklikler varsa
• Sevdiğiniz müziği bile artık dinlemek istemiyorsanız
• Zorlandığınız duygular iş, okul ya da aile hayatınızı aksatıyorsa

Depresyon ve duygu durumu alanındaki çalışmalarda bilişsel davranışçı terapi gibi kanıta dayalı yaklaşımlar temel alınır; müzik gibi keyif veren etkinlikler ise günlük hayatı yeniden yapılandırmanın bir parçası olarak sürece eklenebilir. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Sıkça Sorulan Sorular

Müzik terapisi ilk kez nerede ortaya çıktı?

Müziğin ruhu etkilediği fikri antik çağa ve İslam dünyasının filozof-hekimlerine kadar uzanır. Ancak bugünkü anlamda bir meslek olarak müzik terapisi, 20. yüzyılda ABD'de gaziler hastanelerindeki deneyimlerin ardından kurumsallaşmıştır.

Osmanlı darüşşifalarındaki uygulamalar müzik terapisi sayılır mı?

Darüşşifalardaki musiki, müziğin bakımda kullanıldığı değerli bir tarihsel örnektir. Ancak dönemin uygulamaları mizaç kuramına dayanıyordu ve bugünkü müzik terapisinin eğitim, etik ve araştırma çerçevesiyle aynı şey değildir.

İlk müzik terapisi programı ne zaman açıldı?

Bu alandaki ilk lisans programı 1944'te ABD'de Michigan State College'da açılmıştır. "Dünyanın ilk programı" ifadesi kaynaklara göre değişse de bu program alanın akademik başlangıcı olarak anılır.

Türkiye'de müzik terapisi yasal olarak tanımlı mı?

Evet, müzik terapisi 2014'te yürürlüğe giren Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği'nde tanımlı yöntemlerden biridir. Uygulama koşulları ve yetki konusunda güncel mevzuatı izlemek gerekir.

• #müzik terapisi
• #müzik terapisinin tarihi
• #darüşşifa
• #ruh sağlığı tarihi

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler