Demans Hastalarında Müzik: Eski Şarkılar Neden Hatırlanır?

Demans hastalarında müzik neden bu kadar etkili görünür? Araştırmaların ne söylediğini, kişisel çalma listesi hazırlamayı ve dikkat edilecekleri okuyun.

Babasının torunlarının adını artık hatırlamadığını, bazen kendi evini bile tanımadığını anlatan bir kadın, bir bayram sabahı radyoda eski bir Zeki Müren şarkısı çaldığında şaşkına döndüğünü söyler: Babası, yıllardır kurmadığı uzunlukta cümleler kurmasa da şarkının sözlerini baştan sona, hiç takılmadan mırıldanmıştır. Bu tür anlar pek çok hasta yakınının ortak deneyimidir. Demans hastalarında müzik, hem umut verici hem de kafa karıştırıcı bir konudur: Neden yakın zamanı unutan biri, kırk yıl önceki bir şarkıyı hatırlayabilir? Müzik hastalığın seyrini değiştirir mi? Bu yazıda bu soruları, araştırmaların bugün söylediklerini ve evde müzikten nasıl yararlanılabileceğini ele alıyoruz.

Demans Hastalarında Müzik Neden Bu Kadar Etkileyici Görünür?

Demans, bellek, düşünme, dil ve günlük işleri sürdürme becerilerinde ilerleyici bir gerilemeyle seyreden durumların genel adıdır. Alzheimer hastalığı bunların en bilinen örneğidir. Hastalık ilerledikçe kişi yakın zamanda olanları unutabilir, tanıdık yüzleri karıştırabilir, konuşmakta zorlanabilir.

Buna karşın pek çok bakım veren, yakınının gençlik yıllarında sevdiği şarkılara hâlâ tepki verdiğini, sözlerini hatırladığını, hatta ritme eşlik ettiğini gözlemler. Müzikle ilişkili belleğin bazı yönlerinin, hastalığın ilerleyen dönemlerine kadar görece korunabildiği düşünülmektedir. Bunun nedenleri hâlâ araştırılmaktadır; ancak bazı olası açıklamalar üzerinde durulur:

• Tekrar: Gençlikte sevilen şarkılar, yıllar boyunca defalarca dinlenmiş ve söylenmiştir. Bu yoğun tekrar, onları güçlü bir şekilde öğrenilmiş kılabilir.
• Duygu ile bağ: Şarkılar çoğu zaman bir düğün, bir aşk, bir ayrılık ya da bir bayram sabahı gibi duygusal anlarla birlikte hafızaya yerleşir. Duygusal anılar, sıradan bilgilere göre daha kalıcı olabilir.
• Ritim ve melodi: Şarkı sözleri, melodi ve ritimle birlikte öğrenildiği için yalnız sözcüklerden oluşan bilgilere göre farklı bir biçimde hatırlanabilir.

Bu açıklamalar, müziğin neden bir "kapı" gibi işleyebildiğine dair fikir verir. Ama bir uyarıyı da beraberinde getirir: Şarkıyı hatırlamak, belleğin genel olarak geri geldiği ya da hastalığın gerilediği anlamına gelmez. Şarkı bittiğinde kişi yeniden karışık ya da huzursuz olabilir. Bu, müziğin değersiz olduğunu değil, etkisinin çoğu zaman o anla sınırlı kaldığını gösterir.

Müzik demansı geri çeviremez; ama bazen, sevdiğiniz insanla birkaç dakikalığına yeniden aynı yerde buluşmanızı sağlayabilir.

Araştırmalar Demansta Müzik Hakkında Ne Söylüyor?

Demansta müzik temelli müdahaleler, Cochrane tarafından sistematik olarak incelenmiş konulardan biridir. Derlemenin güncel sürümü, toplam 1.720 kişinin katıldığı 30 çalışmayı ele almıştır. Bulgular kabaca şöyle özetlenebilir:

• Müzik temelli müdahaleler, demanslı kişilerde depresif belirtileri muhtemelen azaltır.
• Genel davranış sorunlarında bir miktar iyileşme olabilir.
• Buna karşın ajitasyon, saldırganlık ve bilişsel işlevler üzerinde belirgin bir etki beklenmemektedir.

Yani müzik, demansın kendisini tedavi eden ya da belleği geri getiren bir yöntem değildir. Ancak kişinin ruh hâlini desteklemek, keyifli anlar yaşatmak ve bakım veren ile kişi arasında bağ kurmak açısından değerli bir araç olabilir. Bu çalışmaların önemli bir kısmının küçük olduğu, katılımcıların neye katıldıklarını bildiği ve izlem sürelerinin kısa olduğu da akılda tutulmalıdır.

Burada bir ayrımı yapmak da önemlidir. Araştırmalarda "müzik terapisi" çoğu zaman eğitimli bir uzmanla, belirli bir çerçeve içinde yürütülen ve kişiyle müzikal etkileşim içeren bir çalışmayı tanımlar. Evde bir yakının eski şarkıları açması ise değerli bir bakım pratiğidir, ama aynı şey değildir. Bu farkı ve müzik terapisinin genel olarak nasıl işlediğini müzik terapisi yazımızda anlattık.

Evde Kişisel Bir Çalma Listesi Hazırlamak

Demanslı bir yakınla müzikten yararlanmanın belki de en basit ve kişiye özel yolu, onun hayat hikâyesine dayanan bir çalma listesi hazırlamaktır. Bunun için şu adımları izleyebilirsiniz:

1. Gençlik yıllarına odaklanın: Yakınınızın genç yetişkinlik döneminde, yani ilk aşk, evlilik, askerlik ya da ilk iş yıllarında popüler olan şarkılar çoğu zaman en güçlü tepkiyi uyandırır.
2. Aileden bilgi toplayın: Kardeşlerine, eşine, eski arkadaşlarına sorun: Hangi şarkıları severdi? Düğününde ne çalmıştı? Hangi türküyü mırıldanırdı? Hangi şarkıcının plaklarını dinlerdi?
3. Kültürel ve yöresel bağları unutmayın: Türk sanat müziği, Türk halk müziği, yöresel türküler, Yeşilçam film şarkıları ya da dinî ezgiler, kişinin geçmişine göre önemli yer tutabilir. Kişinin inancı ve hassasiyetleri gözetilmelidir.
4. Tepkiyi izleyin: Hangi şarkıda gülümsediğini, eşlik ettiğini, sakinleştiğini ya da tersine huzursuzlandığını not edin. Liste zamanla bu gözlemlere göre şekillenir.
5. Kısa tutun: Uzun ve kesintisiz müzik yerine, belirli zamanlarda dinlenen kısa oturumlar daha uygun olabilir.

Diyelim ki emekli bir öğretmen olan annesine bakan bir oğul, annesinin akşam saatlerinde huzursuzlandığını ve evden çıkmak istediğini fark ediyor. Teyzesine sorarak annesinin gençliğinde sevdiği birkaç şarkıyı buluyor. Bir akşam bu şarkıları açıp annesinin elini tuttuğunda, annesi pencereden dışarı bakmayı bırakıp şarkıya eşlik etmeye başlıyor. Her akşam aynı sonucu vermiyor; bazı günler hiçbir şey işe yaramıyor. Ama bu küçük ritüel, ikisi arasında yeni bir buluşma noktası oluyor.

Hastalığın farklı dönemlerinde müzik

Demans her kişide farklı ilerler; bu nedenle müzikten yararlanma biçimi de zamanla değişebilir. Hastalığın erken döneminde kişi çoğu zaman kendi tercihlerini ifade edebilir. Bu dönemde ona hangi şarkıları sevdiğini sormak, çalma listesini birlikte hazırlamak ya da isterse bir koroya veya müzik grubuna katılmasını desteklemek, hem anlamlı bir etkinlik hem de sosyal bir bağ sağlayabilir. Bu dönemde hazırlanan liste, ileride kişi kendini ifade etmekte zorlandığında da yol gösterici olur.

Daha ilerleyen dönemlerde kişi şarkı seçemeyebilir ya da uzun süre dikkatini veremeyebilir. Bu dönemde kısa, tanıdık ve sakin parçalar, el tutma ya da hafif sallanma gibi bedensel temasla birlikte daha anlamlı hâle gelebilir. Önemli olan, kişinin o günkü durumuna uyum sağlamak ve "eskisi gibi" bir tepki beklememektir.

Müzikle Birlikte Yapılabilecek Basit Etkinlikler

Müzik yalnızca dinlenen bir şey olmak zorunda değildir. Kişinin durumuna göre uyarlanabilecek birkaç basit etkinlik:

• Birlikte şarkı söylemek: Siz başlatın, o eşlik etsin. Sözlerin bir kısmını söyleyip boşluk bırakmak, kişinin tamamlamasına fırsat tanır. Tamamlayamazsa siz devam edin.
• Ritim tutmak: Bir tef, iki tahta kaşık ya da yalnızca el çırpmak, şarkıya bedenle katılmanın kolay bir yoludur.
• Oturarak hareket: Kolları hafifçe sallamak, ayakla tempo tutmak ya da omuzları müziğe göre oynatmak, hareket kısıtlılığı olan kişiler için de uygundur. Denge sorunu varsa ayakta dans etmekten kaçının.
• Fotoğraf ve şarkı: Eski aile fotoğraflarına bakarken o döneme ait bir şarkı dinlemek, anılar hakkında konuşmayı kolaylaştırabilir. Ancak kişiyi "Bu kim, hatırladın mı?" diye sınamaktan kaçının.
• Gündelik rutinlere müzik eklemek: Sabah kahvaltısında, banyo öncesinde ya da akşam çayında hep aynı sakin şarkıyı çalmak, bazı kişilerde günün akışını daha öngörülebilir kılabilir.

Bu etkinliklerin amacı bir şey öğretmek ya da belleği "çalıştırmak" değil, birlikte keyifli bir an geçirmektir. Kişi yorulduğunda ya da ilgisini kaybettiğinde ara vermek, etkinliğin kendisi kadar önemlidir.

Demans Hastalarında Müzik Kullanırken Nelere Dikkat Etmeli?

Müzik çoğu zaman güvenli ve keyifli bir etkinliktir; ancak demanslı kişilerde bazı noktalara özen göstermek gerekir.

• Ses düzeyi ve ortam: Arka planda televizyon, konuşmalar ve müziğin aynı anda olduğu karmaşık ortamlar kafa karışıklığını artırabilir. Müziği sakin bir ortamda ve rahatsız etmeyecek bir seste çalın.
• Kulaklık kullanımı: Bazı kişiler kulaklıkla müzik dinlemekten hoşlanabilir; bazıları ise kulaklığı rahatsız edici ya da korkutucu bulabilir. Kişinin tepkisini gözlemleyin ve onu yalnız bırakmayın.
• Zorlamayın: "Hadi, bu şarkıyı bilirsin" diye ısrar etmek, hatırlayamadığında kişiyi utandırabilir ya da üzebilir. Söylerse eşlik edin, söylemezse yalnızca birlikte dinleyin.
• Hüzün tetikleyebilir: Bazı şarkılar ölmüş bir eşi, kaybedilmiş bir çocuğu ya da acı bir dönemi hatırlatabilir. Gözyaşları her zaman kötü bir işaret değildir; ama kişi belirgin biçimde sıkıntıya giriyorsa müziği değiştirin ya da durdurun.
• Sürekli fon müziğinden kaçının: Gün boyu açık kalan müzik, anlamını yitirebilir ve bazı kişilerde yorgunluk ya da huzursuzluk yaratabilir.
• Beklentiyi gerçekçi tutun: Müzik bazen işe yarar, bazen yaramaz. Bir gün etkili olan şarkı ertesi gün tepki uyandırmayabilir. Bu, sizin yanlış bir şey yaptığınız anlamına gelmez.

Bakım Verenin Kendisi İçin Müzik

Demanslı bir yakına bakmak uzun soluklu, yorucu ve çoğu zaman yalnızlaştırıcı bir süreçtir. Bakım veren kişi kendi ihtiyaçlarını uzun süre erteleyebilir. Müzik, bu noktada yalnız hasta için değil, bakım veren için de bir dinlenme alanı olabilir.

Birlikte şarkı söylenen bir an, bakım verene de "Hâlâ bir bağımız var" hissini verebilir. Gün içinde kendi sevdiğiniz müziği dinlemeye birkaç dakika ayırmak, bir koroya ya da müzik grubuna katılmak ya da yürürken kulaklıkla bir şeyler dinlemek, sizin için küçük ama önemli bir mola olabilir.

Bakım yükü çoğu zaman ailede tek bir kişinin, sıklıkla bir kızın ya da gelinin omzuna biner. Müzik, bu yükü paylaşmanın küçük bir yolu da olabilir. Başka şehirde yaşayan bir kardeş, görüntülü aramada annesine onun sevdiği bir türküyü söyleyebilir; torunlar dedelerinin sevdiği şarkıları öğrenip bayram ziyaretinde birlikte söyleyebilir. Bu tür katkılar bakımın asıl yükünü hafifletmez; ama ailenin geri kalanının da sürece dahil olmasını ve bakım verenin kendini daha az yalnız hissetmesini sağlayabilir.

Bakım vermenin psikolojik yükü ve bununla nasıl baş edilebileceği hakkında daha fazla bilgi için demans hasta yakını yazımıza göz atabilirsiniz. Orada yas, suçluluk, öfke ve tükenmişlik gibi bakım verenlerin sık yaşadığı duygular ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Müzik, demanslı bir yakınla yaşamın içinde değerli bir araç olabilir; ama tıbbi değerlendirme ve takibin yerini tutmaz. Şu durumlarda hekiminizle ya da ilgili uzmanlarla görüşmek önemlidir:

• Yakınınızda bellek, davranış ya da kişilik değişiklikleri yeni başladıysa ve henüz bir değerlendirme yapılmadıysa
• Davranışlarda ani bir kötüleşme, belirgin bir karışıklık ya da uyku düzeninde hızlı bir bozulma fark ettiyseniz
• Yakınınızda belirgin bir içe kapanma, sürekli ağlama ya da yeme içmeyi reddetme gibi depresif belirtiler görüyorsanız
• Bakım verirken kendinizi tükenmiş, umutsuz, sürekli öfkeli ya da suçlu hissediyorsanız

Kendinize ya da yakınınıza zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız, acil durumlarda 112'yi arayın.

Bakım veren kişinin kendi ruh sağlığına özen göstermesi, hem kendisi hem de baktığı kişi için önemlidir. Bireysel terapi, bakım vermenin getirdiği yas, suçluluk ve tükenmişlik duygularını ele almak, sınır koymayı ve destek istemeyi öğrenmek için bir alan sunabilir. Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yaklaşımlar, bakım verenin zorlayıcı düşüncelerle baş etmesine ve kendine ayıracağı zamanı planlamasına yardımcı olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Müzik demansın ilerlemesini yavaşlatır mı?

Mevcut araştırmalar, müzik temelli müdahalelerin bilişsel işlevler üzerinde belirgin bir etkisi olduğunu göstermemektedir. Müzik, ruh hâlini desteklemek ve keyifli anlar yaşatmak açısından değerli olabilir; ancak hastalığın ilerlemesini yavaşlatan bir tedavi olarak görülmemelidir.

Yakınım müziği duyunca huzursuzlanıyor, ne yapmalıyım?

Her kişi müziğe farklı tepki verir. Ses düzeyini düşürmeyi, farklı bir şarkı ya da tür denemeyi veya ortamdaki diğer sesleri azaltmayı deneyebilirsiniz. Huzursuzluk sürüyorsa müziği zorlamamak ve bu konuyu hekimiyle konuşmak yerinde olur.

Bakımevinde kalan yakınım için müzik listesi hazırlayabilir miyim?

Evet. Hazırladığınız listeyi ve yakınınızın hangi şarkılara nasıl tepki verdiğine dair notlarınızı bakımevi personeliyle paylaşmanız yararlı olabilir. Ziyaretlerinizde birlikte dinlemek de ziyaretleri daha anlamlı kılabilir. Listeyi kullanılması kolay bir cihaza yüklemek, personelin de gerektiğinde açabilmesini sağlar.

Yakınım artık konuşamıyor, müzikten yine de yararlanabilir mi?

Konuşma becerisi azalmış kişiler de müziğe mimik, el hareketi ya da ritme eşlik ederek tepki verebilir. Onun elini tutarak, hafifçe sallanarak ya da yalnızca birlikte dinleyerek bağ kurmaya devam edebilirsiniz.

• #demans
• #alzheimer
• #müzik ve bellek
• #hasta yakını

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler