Yaşlılarda Müzik Terapisi: Eski Şarkılar, Anılar ve Kurulan Bağ

Yaşlılarda müzik terapisi neyi destekler, evde neler yapılabilir? Eski şarkılarla anı çalışması, demans ve yalnızlıkta müzik ve araştırmaların gösterdikleri.

Bayram ziyaretinde dedesinin evine giden on altı yaşındaki bir genç, dolabın üst rafında tozlanmış bir kaset çalar ve bir kutu dolusu kaset buluyor. Merakla birini takıyor; hoparlörden cızırtılı bir sesle bir uzun hava yükseliyor. O ana kadar salonda sessizce oturan, sorulara kısa cevaplar veren dedesi doğrulup oturuyor, ezgiye eşlik etmeye başlıyor; ardından bu türküyü askerdeyken nasıl öğrendiğini, arkadaşlarıyla gece nöbetlerinde nasıl söylediklerini anlatıyor. O akşam, aile yıllardır duymadığı hikâyeler dinliyor. Yaşlılarda müzik terapisi, bu tür anları rastlantıya bırakmadan, planlı ve güvenli bir çerçevede kullanmayı amaçlar. Bu yazıda yaşlılık döneminde müzikle yapılan çalışmaların ne olduğunu, araştırmaların neyi desteklediğini, evde yaşlı yakınınızla neler yapabileceğinizi ve nelere dikkat etmeniz gerektiğini ele alıyoruz.

Yaşlılarda Müzik Terapisi Nedir?

Müzik terapisi, müziğin ve müzikle ilgili deneyimlerin, yani dinlemenin, şarkı söylemenin, ritim tutmanın ve müzik eşliğinde hareket etmenin, bir terapötik çerçeve içinde ve belirli hedeflerle kullanılmasıdır. Cochrane derlemelerinde müzik terapisi, terapötik bir çerçeve ve uygulayıcı ile katılımcı arasındaki müzikal etkileşim olarak tanımlanır. Yani yalnızca kayıttan müzik dinlemek, bu tanıma göre müzik terapisi sayılmaz.

Yaşlılık döneminde müzik temelli çalışmalar çoğunlukla şu ortamlarda yapılır:

• Huzurevleri ve bakım merkezleri,
• Gündüz bakım hizmetleri ve yaşlı dayanışma merkezleri,
• Hastanelerin rehabilitasyon ve palyatif bakım birimleri,
• Evde, aile üyelerinin katılımıyla yapılan etkinlikler.

Bu ortamların hepsinde hedefler kişiye göre değişir. Biri için amaç yalnızlık duygusunu hafifletmek, bir başkası için huzursuzluk anlarında sakinleşmeye yardım etmek, bir diğeri için ise aile üyeleriyle yeniden bağ kurmak olabilir.

Önemli bir ayrımı baştan yapalım: Bir huzurevinde haftada bir yapılan şarkı saati, bir torunun dedesiyle eski plakları dinlemesi ya da bir yaşlı annenin mutfakta radyoya eşlik etmesi çok değerli etkinliklerdir; ama bunlar terapi değil, yaratıcı etkinlik ve öz bakımdır. Bu ayrım etkinliklerin değerini azaltmaz, sadece beklentileri doğru yere koymamıza yardım eder.

Yaşlılarda Müzik Terapisi Neyi Destekleyebilir? Araştırmalar Ne Diyor?

Müziğin yaşlılar üzerindeki etkisi en çok demans alanında araştırılmıştır. Demans yaşayan kişilerde müzik temelli müdahaleleri inceleyen güncellenmiş Cochrane derlemesi, 30 çalışmayı ve toplam 1.720 kişiyi kapsar. Bu derlemeye göre müzik temelli müdahaleler:

• Depresif belirtileri muhtemelen azaltır,
• Genel davranış sorunlarında bir miktar iyileşme sağlayabilir,
• Ancak ajitasyon, saldırganlık ve bilişsel işlevler, yani bellek ve düşünme becerileri üzerinde belirgin bir etki beklenmemelidir.

Bu bulgular önemlidir; çünkü hem umut verir hem de sınırları açıkça gösterir. Müzik, demans yaşayan bir yakınınızın unuttuklarını geri getirmez ya da hastalığın seyrini değiştirmez. Ama ruh hâlini desteklemeye ve birlikte geçirilen zamanı daha anlamlı kılmaya yardımcı olabilir. Demansta müziğin özel yeri hakkında daha fazla bilgi için demans hastalarında müzik yazısına göz atabilirsiniz.

Depresyonla ilgili Cochrane derlemesi (Aalbers ve ark., 2017) ise genel olarak müzik terapisinin olağan bakıma eklendiğinde kısa vadede depresif belirtilerde azalma sağlayabileceğini, ancak kanıtın düşük–orta kesinlikte olduğunu belirtir. Bu derleme yalnızca yaşlılara özgü değildir; ama yaşlılıkta sık görülen çökkün ruh hâli açısından da yol gösterici bir çerçeve sunar.

Araştırmaların ortak sınırlılıklarını da bilmekte yarar var: Çalışmalar çoğunlukla küçük gruplarla yapılır, katılımcılar neye katıldığını bildiği için körleme mümkün değildir, ölçümlerin bir kısmı gözlem ya da öz bildirime dayanır ve uzun vadeli etkiler çoğu zaman bilinmez.

Yaşlılarda Müzik Terapisi Oturumları Nasıl Geçer?

Uygulamalar kurumdan kuruma değişse de bir bakım merkezinde yapılan küçük bir grup oturumu örneğin şöyle ilerleyebilir:

1. Karşılama: Oturum, katılımcıların adlarının geçtiği basit bir selamlaşma şarkısıyla ya da herkesin tanıdığı bir ezgiyle başlar. Bu, kimin orada olduğunu fark etmeyi ve gruba katılmayı kolaylaştırır.
2. Isınma: Oturulan yerden omuzları çevirmek, derin nefes alıp uzun bir ses çıkarmak, el çırparak ritim tutmak gibi hafif hareketler yapılır.
3. Ana bölüm: Grubun gençlik yıllarına ait şarkılar söylenir ya da dinlenir. Uygulayıcı şarkıların ardından kısa sorular sorar: "Bu şarkı size kimi hatırlatıyor?" Bazen bir katılımcı tef çalar, bir başkası nakaratı başlatır.
4. Sakinleşme ve kapanış: Oturum daha yavaş bir parçayla ve kısa bir vedalaşmayla biter.

Bireysel oturumlarda ise çalışma kişiye daha çok uyarlanır. Örneğin akşam saatlerinde huzursuzlanan bir kişi için sakinleştirici bir rutin oluşturulabilir ya da konuşmakta zorlanan biriyle sözcükler yerine ritim ve melodi üzerinden iletişim kurulabilir. Uygulayıcı, kişinin tepkilerini gözlemleyerek hangi müziğin ona iyi geldiğini, hangisinin huzursuz ettiğini not eder ve bunu bakım ekibiyle paylaşır.

Eski Şarkılar Neden Bu Kadar Güçlü?

Pek çok aile, yaşlı yakınının yeni öğrendiği bir bilgiyi kısa sürede unutmasına rağmen, gençlik yıllarının şarkılarını sözleriyle hatırlayabildiğine tanık olur. Bu deneyim, müziğin anılarla ne kadar iç içe olduğunu gösterir. Bir şarkı çoğu zaman yalnızca bir melodi değildir; bir düğünü, bir yaz akşamını, bir askerlik dönemini, ilk evin balkonunu ya da artık hayatta olmayan bir eşi de beraberinde getirir.

Türkiye'de bugünün yaşlıları için bu şarkılar çok çeşitli olabilir: radyoda dinlenen Türk sanat müziği şarkıları, köy düğünlerinde söylenen türküler, gurbette dinlenen uzun havalar, bayram sabahları duyulan ilahiler ya da gençlik yıllarının hafif müzik parçaları. Burada önemli olan, sizin sevdiğiniz ya da "yaşlılara uygun" diye düşündüğünüz müzik değil, yakınınızın kendi hayatında anlamı olan müziktir.

Bir yaşlıya sorulabilecek en güzel sorulardan biri şudur: "Gençliğinizde hangi şarkıyı dinlerdiniz?" Cevap çoğu zaman bir şarkıdan çok daha fazlasıdır.

Müziğin bir başka önemli yanı da yalnızlıkla ilgilidir. Eşini kaybetmiş, çocukları başka şehirlerde yaşayan, apartman dairesinde günlerini televizyon karşısında geçiren pek çok yaşlı için gün çok uzun gelebilir. Bir koroya, bir semt evindeki müzik etkinliğine ya da mahalledeki bir topluluk buluşmasına katılmak, gün içine hem bir düzen hem de başkalarıyla temas getirir.

Evde Yaşlı Yakınınızla Müzikle Neler Yapabilirsiniz?

Bir uzmanın yürüttüğü yapılandırılmış çalışmalar dışında, evde müzikle geçirilen zaman da hem yaşlı yakınınız hem de aile için değerli olabilir. İşte deneyebileceğiniz bazı fikirler:

Kişisel şarkı listesi hazırlayın

Yakınınızla ya da onu iyi tanıyan aile üyeleriyle konuşarak, hayatının farklı dönemlerine ait şarkılardan bir liste oluşturun. Çocukluğunda annesinin söylediği bir ninni, düğününde çalınan bir şarkı, sevdiği bir sanatçının parçaları... Bu listeyi telefona, bir müzik çalara ya da eski usul bir kasete kaydedebilirsiniz.

Şarkıların hikâyesini sorun

Bir şarkıyı dinledikten sonra "Bu şarkıyı ilk nerede duymuştunuz?", "O zamanlar nerede yaşıyordunuz?" gibi sorular sorun. Cevapları not etmek ya da yakınınızın izniyle ses kaydına almak, aile için değerli bir hatıra kaynağına dönüşebilir. Anılar üzerinden kurulan bu tür sohbetleri anı terapisi yazısında daha ayrıntılı ele alıyoruz.

Birlikte söyleyin

Sesinizin güzel olması gerekmez. Bir türküyü birlikte söylemek, nefesi düzenler, gülümsetir ve yakınlık duygusu yaratır. Yakınınız sözleri karıştırırsa düzeltmeyin; önemli olan doğru söylemek değil, birlikte söylemektir.

Ritim ve hareket ekleyin

Oturduğu yerden el çırpmak, dizlerine vurarak ritim tutmak, basit bir tef ya da marakasla eşlik etmek, hareket kısıtlılığı olan yaşlılar için bile mümkün olabilir. Sağlık durumu uygunsa sandalyede kollarını ve omuzlarını müzikle hareket ettirmek de keyifli olabilir. Bunun için hekim ya da fizyoterapistin önerilerini dikkate alın.

Torunları dahil edin

Torunlar ile büyükanne ve büyükbabalar arasında müzik, kuşaklar arası bir köprü kurabilir. Torun kendi sevdiği bir şarkıyı çalabilir, büyükanne de ona kendi gençliğinin şarkısını öğretebilir. Bu karşılıklı paylaşım, yaşlı yakınınızın kendini değerli ve dinlenen biri olarak hissetmesine yardım eder.

Günlük rutine yerleştirin

Müziği ara sıra yapılan bir etkinlik olmaktan çıkarıp günün doğal bir parçası hâline getirmek de yararlı olabilir. Örneğin sabah kahvaltısında hafif bir fasıl, öğleden sonra çay saatinde birlikte söylenen bir türkü, akşam yatmadan önce sakin bir ezgi... Tekrarlayan bu küçük ritüeller, özellikle demans yaşayan kişilerde günün akışını tahmin edilebilir kılmaya yardım edebilir. Uzakta yaşayan aile üyeleri de görüntülü aramalarda kısa bir şarkı söyleyerek bu rutine katılabilir.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Müzik genellikle güvenli ve sevilen bir araçtır; ama bazı noktalara dikkat etmek gerekir:

• İşitme durumu: Yaşlılıkta işitme kaybı sık görülebilir. Sesi yükseltmek yerine yakınınıza daha yakın oturmak, arka plandaki gürültüyü azaltmak ya da işitme cihazının takılı ve çalışır olduğundan emin olmak daha yararlı olabilir.
• Yorgunluk: Uzun süreli etkinlikler yorabilir. Kısa ve sık oturumlar, uzun ve seyrek olanlardan genellikle daha rahat geçer.
• Hüzün ve yas: Bir şarkı, kaybedilmiş bir eşi ya da artık görülemeyen bir memleketi hatırlatabilir ve yakınınız ağlayabilir. Bu her zaman kötü bir şey değildir; duyguya alan açın, dinleyin. Ancak belirli bir şarkı sürekli yoğun bir sıkıntıya yol açıyorsa onu listeden çıkarın.
• Tercihlere saygı: Bazı yaşlılar belirli müzik türlerini dinlemek istemeyebilir; inançları, alışkanlıkları ya da yaşadıkları kayıplar nedeniyle müzikten uzak durabilirler. Zorlamayın.
• Huzursuzluk anları: Demans yaşayan bazı kişiler gürültülü ya da tanımadıkları müzik karşısında huzursuzlanabilir. Tanıdık, sakin ve yakınınızın sevdiği müziği tercih edin.
• Ticari iddialar: "Hafızayı geri getiren müzik", "frekans müziği" gibi iddialarla satılan ürünlere temkinle yaklaşın. Bu iddialar bilimsel kanıtla desteklenmez.

Huzurevinde ya da bakım merkezinde

Yakınınız bir huzurevinde ya da bakım merkezinde kalıyorsa, kurumun müzik etkinliklerini sorabilirsiniz. Yakınınızın sevdiği şarkıların listesini personelle paylaşmak, onun etkinliklere daha kolay katılmasına yardımcı olabilir. Ziyaretlerinizde birlikte bir şarkı dinlemek, konuşmanın zorlaştığı günlerde bile bir bağ kurmanın yolu olabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Yaşlılık döneminde yaşanan kayıplar, yalnızlık, sağlık sorunları ve bağımlılığın artması ruh hâlini derinden etkileyebilir. Müzik iyi gelse bile şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek yerinde olur:

• Yaşlı yakınınız haftalardır isteksiz, içine kapanık ya da mutsuzsa,
• Eskiden sevdiği şeylerden, sevdiği müzik de dahil, artık keyif almıyorsa,
• Uyku ve iştahında belirgin değişiklikler varsa,
• "Artık yaşamamın bir anlamı yok", "Size yük oluyorum" gibi sözler sık sık söylüyorsa,
• Kendine zarar verme ya da yaşamına son verme düşüncelerinden söz ediyorsa. Böyle bir durumda beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayın.

Yaşlılıkta depresyon çoğu zaman "yaşlılığın doğal hâli" sanılarak gözden kaçabilir. Belirtiler ve destek yolları hakkında yaşlılıkta depresyon yazısına göz atabilirsiniz. Depresif belirtilerin değerlendirilmesi ve psikoterapi süreci hakkında genel bilgiyi depresyon ve duygu durumu sayfasında bulabilirsiniz. Gerekli görüldüğünde psikiyatri hekimi ve yakınınızı izleyen diğer hekimlerle birlikte bir değerlendirme yapılması önemlidir.

Bakım veren aile üyeleri olarak sizin de desteğe ihtiyacınız olabileceğini unutmayın. Yaşlı bir yakına bakmak, sevgiyle yapılsa bile yorucudur; kendi duygularınıza da alan açmak, uzun soluklu bir bakımı sürdürebilmenin parçasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yaşlılarda müzik terapisi demansı iyileştirir mi?

Hayır. Araştırmalar müzik temelli müdahalelerin demans yaşayan kişilerde depresif belirtileri muhtemelen azaltabileceğini, ancak bellek ve düşünme becerileri üzerinde belirgin bir etki beklenmemesi gerektiğini göstermektedir. Müzik, tıbbi takip ve bakımın yerine değil, yanında yer alan destekleyici bir araçtır.

Yakınım müzik dinlerken ağlıyor, müziği kapatmalı mıyım?

Her zaman değil. Müzik bazen bastırılmış özlem ya da yası görünür kılar ve ağlamak bir rahatlama olabilir. Yanında kalıp dinlemeniz çoğu zaman yeterlidir. Ancak ağlama sürekli ve yoğun bir sıkıntıya dönüşüyorsa o şarkıya ara verin ve gerekirse bir uzmana danışın.

Hangi müziği seçeceğimize nasıl karar verebiliriz?

En önemli ölçüt, yakınınızın kendi hayatında anlamı olan müziktir. Ona ve onu iyi tanıyan aile üyelerine sorun; gençliğinde hangi şarkıları dinlediğini, hangi sanatçıları sevdiğini öğrenin. Tepkilerini gözlemleyerek listeyi zaman içinde güncelleyebilirsiniz.

• #yaşlılık
• #demans
• #anı çalışması
• #aile ilişkileri

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler