GETAT Müzik Terapi: Yönetmelik Ne Diyor, Ne Demiyor?

GETAT müzik terapi uygulamalarının yasal dayanağı nedir? 2014 yönetmeliğini, yetki konusunu, eğitim durumunu ve kanıtın sınırlarını sade bir dille okuyun.

Bir hastane koridorunda "Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulama Merkezi" tabelasını görüp içeride ne yapıldığını merak ettiniz mi? Ya da bir yakınınız, "Hastanede müzik terapisine başlayacakmışım, devletin yönetmeliği varmış" dediğinde bunun ne anlama geldiğini düşündünüz mü? GETAT müzik terapi konusu, bir yanda yüzyıllık darüşşifa geleneği, diğer yanda modern sağlık mevzuatı arasında duran ve sık karıştırılan bir alandır. Bu yazıda yönetmeliğin ne zaman yürürlüğe girdiğini, müzik terapisini nasıl bir çerçeveye yerleştirdiğini, yetki konusunda bilinenleri ve en az bunlar kadar önemli olan bir soruyu, yani yönetmeliğin neyi söylemediğini sakin bir dille ele alıyoruz. Yazı bir hukuki görüş değildir; güncel mevzuat her zaman resmî kaynaklardan izlenmelidir.

GETAT Müzik Terapi Nedir? Kısaltmanın Anlamı

GETAT, "Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp" ifadesinin kısaltmasıdır. Türkiye'de bu alandaki uygulamalar, Sağlık Bakanlığı'nın çıkardığı bir yönetmelikle düzenlenir ve müzik terapisi de bu yönetmelikte tanımlanan yöntemlerden biridir. Gündelik dilde "GETAT müzik terapi" denildiğinde, çoğunlukla bu yönetmelik çerçevesinde, sağlık kuruluşlarında yürütülen müzik terapisi uygulamaları kastedilir.

Burada iki kelimenin altını çizmek gerekir:

• Geleneksel: Uzun bir tarihî geçmişi olan, kuşaklar boyunca aktarılmış uygulamaları anlatır. Bu, bir yöntemin modern bilimsel araştırmalarla kanıtlandığı anlamına gelmez.
• Tamamlayıcı: Adı üstünde, bir şeyi tamamlayan, ona eklenen demektir. Yani bu uygulamalar, adlarından da anlaşılacağı gibi, tıbbi tedavinin yerine geçmek için değil, onun yanında yer almak üzere düşünülür.

Bu iki kelimeyi doğru okumak, konunun geri kalanını anlamayı da kolaylaştırır. Müzik terapisinin genel olarak ne olduğunu, seanslarda neler yapıldığını merak ediyorsanız müzik terapisi yazımızla başlayabilirsiniz.

Yönetmelik Ne Diyor? Temel Bilgiler

Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği, 27 Ekim 2014 tarihli ve 29158 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Müzik terapisi, bu yönetmelikte tanımlanan 15 geleneksel ve tamamlayıcı tıp yönteminden biridir.

Yönetmelikle ilgili kamuya yansıyan açıklamalarda öne çıkan başlıca noktalar şunlardır:

• Uygulama yetkisi esas olarak hekimdedir. GETAT yöntemlerinde uygulama yetkisi, ilgili alanda sertifika almış hekimlere tanınmıştır.
• Bazı yöntemlerde yardımcı sağlık personeli görev alabilir. Sağlık Bakanı'nın 2019'daki bir tanıtım toplantısında yaptığı açıklamaya göre, müzik terapisi gibi birkaç yöntemde, sertifikalı yardımcı sağlık personeli hekim gözetiminde görev alabilmektedir. Bu bilgi Bakanlık açıklamasına dayanır; ayrıntılar için yönetmeliğin ve eklerinin güncel metnine bakmak gerekir.
• Uygulamalar bir sağlık çerçevesi içinde konumlanır. Müzik terapisinin bu yönetmelikte yer alması, onu gelişigüzel bir etkinlik olmaktan çıkarıp sağlık hizmeti bağlamında tanımlar.

Sertifika süreleri hakkında bir not

İnternette GETAT müzik terapisi sertifika programlarının kaç saat teorik ve kaç saat uygulamalı eğitimden oluştuğuna dair farklı rakamlar dolaşır. Bu rakamlar kaynaktan kaynağa değiştiği için burada bir sayı vermiyoruz. Güncel ve doğru bilgi için Sağlık Bakanlığı'nın resmî duyurularına ve Resmî Gazete'de yayımlanan metinlere başvurmak en sağlıklı yoldur.

Bir uygulamanın yönetmelikte yer alması, onun kim tarafından ve hangi çerçevede yapılacağını düzenler; o uygulamanın her derde deva olduğunu göstermez.

GETAT Müzik Terapi Hakkında Yönetmeliğin Söylemedikleri

Bir mevzuatı doğru anlamak için, onun neyi düzenlediği kadar neyi düzenlemediğini de bilmek gerekir. Yönetmeliğin varlığından yola çıkılarak yapılan bazı çıkarımlar ise yanlıştır.

"Devlet onayladıysa kesin işe yarıyordur"

Bir yöntemin yönetmelikte tanımlanması, onun uygulanma koşullarının belirlendiği anlamına gelir. Bu, söz konusu yöntemin her hastalıkta etkili olduğunun bilimsel olarak kanıtlandığını göstermez. Bir uygulamanın ne kadar işe yaradığı ancak iyi tasarlanmış araştırmalarla anlaşılabilir. Müzik terapisi için bu araştırmaların bugün ne söylediğine aşağıda ayrıca değiniyoruz.

"Makam listesi resmî bir tedavi protokolüdür"

Sosyal medyada "Hangi makam hangi hastalığa iyi gelir" listeleri sık sık "GETAT kapsamında" ya da "Bakanlık onaylı" gibi ifadelerle paylaşılır. Oysa bu listeler, Osmanlı dönemi musiki ve tıp risalelerine dayanan ve kaynaktan kaynağa çelişen eşleştirmelerdir. Örneğin bazı risalelerde rast makamının felce iyi geldiği yazılır; bu, bugün bilimsel olarak desteklenen bir bilgi değildir. Bu eşleştirmeler Hipokrat ve Galen'den gelen, modern tıpta terk edilmiş dört hılt kuramına dayanır. Makam müziğiyle hastalık tedavisi önerilmez.

"Müzik terapisi tedavimin yerine geçebilir"

"Tamamlayıcı" kelimesinin de işaret ettiği gibi, müzik temelli uygulamalar destekleyicidir. Psikoterapinin, ilaç tedavisinin ya da tıbbi bakımın yerine konmaz. Bir hastanede müzik terapisine katılıyorsanız, mevcut tedavinizi hekiminize danışmadan bırakmamanız ya da değiştirmemeniz önemlidir.

"Müzik terapisi" adını kullanan her etkinlik bu kapsamdadır

Bir kafede düzenlenen "şifalı ses atölyesi", bir festivaldeki ritim etkinliği ya da internette satılan "frekans müzikleri" bu yönetmeliğin tanımladığı sağlık uygulamalarıyla aynı şey değildir. "Frekans müziği" ya da "şifalı müzik" gibi ticari iddialar bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Bir hastanede müzik terapisi uygulaması nasıl görünebilir?

Uygulamalar kurumdan kuruma ve kişinin ihtiyacına göre değişir; tek tip bir seans yoktur. Genel olarak müzik terapisinde iki tür yöntemden söz edilir. Aktif yöntemlerde kişi müziği bizzat üretir: basit vurmalı çalgılarla ritim tutar, şarkı söyler ya da doğaçlama yapar; bunun için müzik eğitimi gerekmez. Alıcı yöntemlerde ise kişi müzik dinler ve dinlediği parçanın uyandırdığı duygular, imgeler ya da anılar üzerine konuşulur. Bazı uygulamalarda müzik, gevşeme ya da nefes çalışmalarına eşlik eder.

Diyelim ki uzun bir hastane yatışı sürecindeki orta yaşlı bir kadına, servisteki ekip müzik terapisi uygulamasına katılmayı öneriyor. Kadın önce "Ben müzikten anlamam, bana ne faydası olur ki?" diye çekiniyor. İlk görüşmede ona gençliğinde sevdiği türküler soruluyor; birlikte dinleniyor, sonra hastaneye yatmadan önceki hayatı üzerine konuşuluyor. Bu deneyim onun hastalığını iyileştirmiyor; ama uzun ve yorucu günler içinde kendini yalnızca bir hasta değil, bir öyküsü olan bir insan olarak hissetmesine alan açabiliyor. Bu tür bir uygulamaya katılmadan önce hekiminize tedavinizle nasıl birlikte yürüyeceğini sormanız yerinde olur.

Tarihten Bugüne: Darüşşifadan Hastane Polikliniğine

GETAT müzik terapi uygulamalarının tanıtımında sık sık Osmanlı ve Selçuklu darüşşifalarına atıf yapılır. Bu tarihî bağın doğru kısmı ile abartılan kısmını ayırmak gerekir.

Belgelere dayanan bilgilere göre Edirne'deki II. Bayezid Darüşşifası'nda ruh hastalarına su sesi, musiki ve çiçek kokusuyla bakıldığı anlatılır. Evliya Çelebi Seyahatname'de burada haftada üç gün bir saz takımının hastalara musiki icra ettiğini yazar. Manisa'daki Hafsa Sultan Darüşşifası'nda da el işi, musiki ve su sesiyle bakımdan söz edilir.

Öte yandan "her hastalığa farklı makam çalan on kişilik ekipler" gibi ayrıntılar belgelenmiş değildir. Darüşşifalarda musikinin bakımın bir parçası olarak görülmesi tarihî bir gerçektir; ama bu, makam müziğinin bugünkü anlamda bir tedavi yöntemi olarak kanıtlandığı anlamına gelmez. Tarih ile bugünkü bilimi ayırma konusunu Osmanlıda müzikle tedavi yazımızda ayrıntılı biçimde ele aldık.

Müzik Terapisi Eğitimi ve Meslek Unvanları: Türkiye'de Durum

GETAT yönetmeliği uygulamanın sağlık kuruluşlarındaki çerçevesini düzenlerken, müzik terapisinin akademik eğitimi ayrı bir konudur. Bir sertifika programı, bir lisansüstü eğitim ve bir meslek unvanı birbirinden farklı şeylerdir; bu üçünü birbirine karıştırmamak, hem bu alanda çalışmak isteyenler hem de uygulamalara katılacak kişiler için kafa karışıklığını azaltır.

• Akademik program: Anadolu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü bünyesinde bir Müzik Terapisi Anabilim Dalı ve tezsiz yüksek lisans programı bulunmaktadır. Üniversite programı Türkiye'nin ilk müzik terapisi yüksek lisansı olarak tanıtır. Programın tanıtımına göre sağlık, müzik, eğitim ya da özel eğitim alanlarında lisans ve çalgı becerisi aranmakta, en az 700 saat uygulama yapılmaktadır. Kabul koşulları yıllara göre değişebileceğinden güncel ilanlara bakmak gerekir.
• Ayrı bir meslek unvanı: Müzik, sanat ya da drama temelli terapi alanlarında çalışanlar için Türkiye'de yasal olarak tanımlanmış ayrı bir meslek unvanı bulunmuyor gibi görünmektedir. Bu konuda mevzuatın gelişimini izlemek gerekir.
• Psikolog unvanı: Türkiye'de psikologluk mesleği kapsamlı bir meslek yasasıyla düzenlenmiş değildir ve Türk Psikologlar Derneği uzun süredir bir meslek yasası talep etmektedir. "Klinik psikolog" tanımı ise 2011'de yapılan bir değişiklikle 1219 sayılı Kanun'da yer almıştır.

Bu bilgilerin pratik anlamı şudur: Müzik ve sanat temelli çalışmalar, ruh sağlığı alanında eğitimli ve yetkin kişilerce, gerektiğinde psikoterapi ya da tıbbi tedaviyle birlikte yürütülür. Psikolog ile psikiyatristin rollerinin nasıl ayrıştığını merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark yazımız yol gösterici olabilir.

Müzik Terapisi Hakkında Araştırmalar Ne Diyor?

Yönetmelik yasal çerçeveyi belirler; bilimsel çerçeveyi ise araştırmalar çizer. Müzik terapisine dair sistematik derlemelerin genel mesajı "umut verici, ama çoğu çalışma küçük ve kanıtın kesinliği düşük ile orta düzeyde" şeklindedir.

• Depresyon: 2017 tarihli bir Cochrane derlemesi, 9 çalışma ve 421 katılımcıyı incelemiş; müzik terapisinin olağan bakıma eklendiğinde kısa vadede depresif belirtilerde azalma sağlayabileceğini bulmuştur. Kanıt düşük–orta kesinliktedir ve kılavuzlar rutin eklemeyi henüz önermemektedir.
• Otizm: 2022 tarihli bir Cochrane derlemesi, tedavi sonunda genel belirtilerde muhtemel bir iyileşme bildirmiş; sosyal etkileşim ve iletişim üzerindeki etkiyi ise belirsiz bulmuştur.
• Demans: Cochrane derlemesinin güncel sürümü, müzik temelli müdahalelerin depresif belirtileri muhtemelen azalttığını, ajitasyon ve biliş üzerinde belirgin bir etki beklenmediğini göstermektedir.
• Kanser hastaları: 2011 tarihli bir Cochrane derlemesi, 30 çalışma ve 1.891 hastayı incelemiş; müzik uygulamalarının kaygıda azalma sağlayabildiğini, ruh hâli, ağrı ve yaşam kalitesi üzerinde de olası olumlu etkiler bulunduğunu, ancak bazı sonuçlarda kanıtın düşük kalitede olduğunu bildirmiştir.

Bu çalışmaların ortak sınırlılıkları; küçük örneklemler, körleme yapılamaması, kişinin kendi bildirimine dayanan ölçümler ve kısa izlem süreleridir. Ayrıca Cochrane, müzik terapisini terapötik bir çerçeve ve terapist ile katılımcı arasındaki müzikal etkileşim olarak tanımlar; yalnızca kayıttan müzik dinlemek bu tanıma girmez.

Bu bulguları okurken haber başlıklarına da temkinle yaklaşmak gerekir. "Müzik depresyonu yeniyor" gibi bir başlık, aslında "olağan tedaviye eklendiğinde kısa vadede belirtilerde azalma görülebilir" diyen bir çalışmayı anlatıyor olabilir. Aradaki fark küçük görünse de, bir hastanın tedavisini sürdürüp sürdürmemesi gibi önemli kararlarda belirleyici olabilir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Müzik, ister bir hastane uygulamasında ister evde kendi başınıza dinlerken olsun, pek çok kişiye iyi gelebilir. Ancak şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek önemlidir:

• Haftalardır süren çökkünlük, isteksizlik ya da hiçbir şeyden keyif alamama
• Günlük hayatınızı aksatan kaygı, panik ya da uyku sorunları
• Ağır bir hastalık, ameliyat ya da kayıp sonrasında baş etmekte zorlanmak
• Kendinize ya da başkalarına zarar verme düşünceleri

Müzik terapisine katılıyor olmak, psikolojik destek almanıza engel değildir; ikisi birbirini tamamlayabilir. Bireysel terapi sürecinde bilişsel davranışçı terapi gibi araştırmalarla desteklenen yöntemler kullanılır ve gerektiğinde psikiyatri hekimi değerlendirmesi önerilir. Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri yaşıyorsanız, acil durumlarda 112'yi arayın.

Sıkça Sorulan Sorular

GETAT müzik terapi yönetmeliği ne zaman çıktı?

Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği, 27 Ekim 2014 tarihli ve 29158 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Müzik terapisi bu yönetmelikte tanımlanan 15 yöntemden biridir.

GETAT kapsamında müzik terapisini kimler uygulayabilir?

Kamuya yansıyan bilgilere göre uygulama yetkisi esas olarak sertifikalı hekimlerdedir. Sağlık Bakanlığı açıklamalarına göre müzik terapisi gibi bazı yöntemlerde sertifikalı yardımcı sağlık personeli hekim gözetiminde görev alabilmektedir. Ayrıntılar için yönetmeliğin güncel metnine bakmak gerekir.

Yönetmelikte yer alması müzik terapisinin bilimsel olarak kanıtlandığını mı gösterir?

Hayır. Yönetmelik, bir uygulamanın hangi koşullarda ve kimler tarafından yapılacağını düzenler. Bilimsel kanıt ise araştırmalarla ortaya konur; müzik terapisi için mevcut kanıtlar umut verici ama çoğunlukla düşük ile orta kesinliktedir.

Makam müziğiyle hastalık tedavisi GETAT kapsamında mı?

Popüler makam–hastalık listeleri, tarihî risalelere dayanan ve bilimsel olarak test edilmemiş eşleştirmelerdir. Bunlar bir tedavi protokolü olarak değil, dönemin inançlarını yansıtan tarihî bilgiler olarak okunmalıdır. Hiçbir hastalığın tedavisinde makam müziği önerilmez.

• #getat
• #müzik terapisi mevzuatı
• #tamamlayıcı tıp
• #sağlık bakanlığı

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler