Depremden sonra eve girmeye korkmak çok anlaşılır bir tepkidir. Binanız güvenli bulunduğunda eve adım adım nasıl dönebileceğinizi bu yazıda öğrenin.
Sarsıntı bittiğinde merdivenlerden nasıl indiğinizi hatırlamıyorsunuz bile. O geceyi arabada, ertesi geceyi bir akrabanın bahçesinde geçirdiniz. Aradan haftalar geçti; bina kontrol edildi, ciddi bir hasar olmadığı söylendi. Ama apartman kapısının önüne geldiğinizde bacaklarınız ağırlaşıyor, kalbiniz hızlanıyor ve bir adım daha atamıyorsunuz. Depremden sonra eve girmeye korkmak, yaşanan tehlikeye karşı zihnin ve bedenin verdiği son derece anlaşılır bir tepkidir. Bu yazıda bu korkunun nasıl işlediğini, ne zaman koruyucu, ne zaman kısıtlayıcı olduğunu ve eve adım adım nasıl dönülebileceğini konuşacağız.
Depremden Sonra Eve Girmeye Korkmak Neden Olur?
Bir deprem anında beyniniz son derece hızlı bir öğrenme yapar: "Ev = tehlike." Bu öğrenme, hayatta kalmanız için tasarlanmıştır ve çok güçlüdür. Bir kez yaşanan yoğun korku, o anla ilişkili mekânları, sesleri, hatta kokuları bir alarm işaretine dönüştürebilir. Bu yüzden eve yaklaştığınızda, siz bilinçli olarak "bina sağlam" diye düşünseniz bile beden alarm vermeye devam eder.
Bu tepkiyi güçlendiren birkaç etken vardır:
- Artçı sarsıntılar: Her artçı, "tehlike geçmedi" mesajını yeniden verir ve öğrenmeyi tazeler.
- Kayıplar ve tanıklıklar: Yakınlarını kaybetmiş, enkaz görmüş ya da enkazdan kurtulmuş kişilerde korku çok daha derin olabilir.
- Belirsiz bilgi: Binanın durumu hakkında çelişkili söylentiler, güven duygusunu zedeler.
- Kalabalığın etkisi: Komşuların ve akrabaların dışarıda kalması, içeri girmeyi "aykırı" ya da "tehlikeli" bir karar gibi gösterebilir.
Önemli bir hatırlatma: Resmî hasar tespitinde binanız riskli ya da ağır hasarlı bulunduysa, oraya girmemek bir korku değil, doğru ve gerekli bir karardır. Bu yazıda sözünü ettiğimiz durum, yetkililer tarafından güvenli bulunmuş bir eve dönmekte yaşanan zorluktur.
Eve Girmeye Korkmak: Hangi Tepkiler Sık Görülür?
Deprem sonrasında eve dönmekle ilgili korku pek çok farklı biçimde kendini gösterebilir:
- Eve yalnızca gündüz, eşya almak için kısa süreliğine girebilmek
- İçerideyken kapıyı sürekli açık tutmak, ayakkabıları çıkarmamak
- Yalnızca giriş katında ya da kapıya en yakın odada kalabilmek
- Gece evde uyuyamayıp arabada, çadırda ya da bir yakının evinde uyumak
- Evdeyken en küçük titreşimde (çamaşır makinesi, geçen bir kamyon) dışarı fırlamak
- Eve dönüş konuşulduğunda sinirlilik, ağlama veya donakalma
- Merdivenleri kullanmaktan, asansöre binmekten kaçınmak
Bu tepkiler çoğu zaman ilk günlerde ve haftalarda doğaldır; zamanla, çevre güvenli kaldıkça yavaş yavaş azalır. Ancak bazen azalmak yerine yerleşir. Örneğin aylar sonra bile kişi yalnızca kapı açıkken içeride durabiliyor ya da her gece arabada uyuyorsa, korkunun artık koruyucu değil kısıtlayıcı bir hâl aldığından söz edebiliriz.
Koruyucu Korku ile Kısıtlayıcı Kaçınma Arasındaki Fark
Korku, tehlike gerçekken bizi korur. Sorun, tehlike geçtiği hâlde korkunun aynı şiddetle devam etmesi ve kişinin hayatını daraltmasıdır. İkisini ayırmak için kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Binam hakkında resmî ya da uzman bir değerlendirme var mı? Varsa ne diyor?
- Benim kaçınmam bu değerlendirmeye mi, yoksa bedenimin hissettiği alarma mı dayanıyor?
- Dışarıda kalmak benim ve ailemin sağlığını, işini, çocukların okulunu nasıl etkiliyor?
- Bu durum zamanla hafifliyor mu, yoksa aynı mı kalıyor ya da artıyor mu?
Kaçınmanın sinsi bir yanı vardır: Her kaçındığınızda kısa süreli bir rahatlama yaşarsınız. Bu rahatlama, beyne "kaçmak seni kurtardı" mesajını verir. Böylece evin tehlikeli olduğu inancı hiç sınanmadan güçlenir. Beden, içeride kalıp hiçbir şey olmadığını deneyimleme fırsatı bulamaz.
Kaçınma, korkunun en sadık müttefikidir. Eve dönüş ise korkuyu yok saymakla değil, korkuyla birlikte küçük adımlar atmakla başlar.
Türkiye'de Eve Dönüşü Zorlaştıran Gerçekler
6 Şubat 2023 depremlerinden sonra pek çok aile haftalarca, hatta aylarca konteynerlerde, çadırlarda, araçlarda ya da başka şehirlerdeki akrabalarının yanında yaşadı. Deprem bölgesi dışında, İstanbul'da, İzmir'de ya da başka şehirlerde hissedilen sarsıntılardan sonra da insanların geceyi parklarda geçirdiğini biliyoruz.
Eve dönüşü zorlaştıran bazı gündelik gerçekler şunlardır:
- Aile içinde farklı hızlar: Eşlerden biri eve dönmeye hazırken diğeri hazır olmayabilir. Kayınvalide ya da yaşlı bir ebeveyn ise ya içeri girmeyi kategorik olarak reddedebilir ya da tam tersine "korkacak bir şey yok" diyerek diğerlerini zorlayabilir.
- Kış ve hava koşulları: Soğukta araçta ya da çadırda kalmak hem bedensel sağlığı zorlar hem de uykusuzluğu artırır; bu da kaygıyı besleyen bir kısır döngü yaratır.
- İş ve okul: Çocukların okul düzeni ve yetişkinlerin işe gidişi, belirsiz bir geçici yaşamla sürdürülemez hâle gelebilir.
- Misafirlik yükü: Uzun süre akraba evinde kalmak, hem misafir hem ev sahibi için yorucudur ve gerginlik yaratabilir.
Bu gerçekler, eve dönüşü yalnızca bireysel bir korku meselesi olmaktan çıkarır; ailenin ve günlük hayatın bütün dengelerini etkiler.
Eve Adım Adım Dönmek İçin Pratik Öneriler
Eve dönüşü bir anda gerçekleştirmeye çalışmak çoğu zaman bunaltıcıdır. Bunun yerine kademeli bir plan, korkunun azalmasına zaman tanır.
Önce bilgiyi netleştirin
Binanızın resmî hasar tespiti sonucunu öğrenin. Belirsizlik varsa, yetkili kurumlardan ya da bir mühendisten bilgi almaya çalışın. Söylentilerle değil, doğrulanmış bilgiyle hareket etmek, ilk ve en önemli adımdır.
Bir basamak listesi hazırlayın
En az korkutucu adımdan en çok korkutucu olana doğru sıralanan bir liste yapın. Örneğin:
- Gündüz apartman kapısının önünde birkaç dakika durmak
- Bir yakınınızla birlikte daireye girip on dakika kalmak
- İçeride oturup bir çay demlemek ve içmek
- Gündüz kapı kapalıyken yarım saat evde vakit geçirmek
- Akşam yemeğini evde yemek
- Gündüz evde kısa bir şekerleme yapmak
- Bir aile üyesiyle birlikte ilk geceyi evde geçirmek
Her basamakta kaygı biraz yükselecektir; bu beklenen bir durumdur. Kaygı belirgin biçimde azalana kadar o basamakta kalmak ve aynı adımı birkaç kez tekrarlamak, bir sonrakine geçmeden önce faydalıdır.
Diyelim ki üçüncü kattaki dairesine dönmekte zorlanan emekli bir adam, ilk gün yalnızca kızıyla birlikte apartman girişine kadar gidiyor ve beş dakika sonra geri dönüyor. Ertesi gün daireye giriyor ama montunu çıkarmıyor. Birkaç gün sonra balkonda oturup çay içebiliyor, bir hafta sonra da ilk kez televizyonu açıp haberleri evde izliyor. Bu ilerleme düz bir çizgi değil; bir akşam hafif bir artçının ardından iki basamak geriye düşüyor. Ama geri düşmenin başarısızlık değil, sürecin doğal bir parçası olduğunu bildiği için yeniden aynı basamaktan başlıyor. Eve dönüş çoğu zaman tam da böyle görünür: iki adım ileri, bir adım geri.
Bu süreçte kendinizi başkalarıyla karşılaştırmamaya çalışın. Komşunuzun ikinci gün evine dönmüş olması, sizin daha uzun süreye ihtiyaç duymanızın bir zayıflık olduğu anlamına gelmez.
Bedeninizi sakinleştirecek araçlarınızı yanınıza alın
Basamakları uygularken yavaş nefes vermek, ayaklarınızın yere bastığını hissetmek, çevredeki beş nesneyi saymak gibi teknikler, alarm durumundaki bedeni şimdiye geri getirir. Bu konuda topraklama teknikleri yazımız uygulanabilir egzersizler içerir.
Evi yeniden tanıdık kılın
Eve döndüğünüzde onu yeniden "sizin" yapacak küçük şeylere zaman ayırın: Perdeleri açmak, sevdiğiniz bir müziği çalmak, bir yemeğin kokusunu evde yeniden duymak. Duyusal tanıdıklık, evin beynin gözünde yalnızca bir tehlike alanı olmadığını hatırlatır.
Güvenlik planınızı görünür kılın
Kapının yanında bir deprem çantası, odalarda sabitlenmiş dolaplar, gece için yatağın yanında bir el feneri ve ayakkabı gibi makul önlemler, "bir şey olursa ne yapacağımı biliyorum" duygusunu destekler. Ancak bu önlemleri sınırlı tutmaya çalışın; her gece kapıyı açık bırakmak ya da giyinik uyumak gibi alışkanlıklar uzun vadede korkuyu canlı tutabilir.
Ailedeki farklı hızlara saygı gösterin
Herkesin aynı anda hazır olmayacağını kabul edin. Hazır olan birinin diğerlerini zorlaması ya da hazır olmayanın diğerlerini dışarıda tutması gerginlik yaratır. Ortak bir plan yapıp her bireyin kendi basamaklarında ilerlemesine alan tanımak, aile içindeki çatışmayı azaltır. Çocuklar için ise yetişkinin sakinliği en önemli rehberdir; çocuk, korkuyu ve güveni çoğu zaman sizin yüzünüzden okur.
Kendinize süre tanıyın ama süresiz bırakmayın
Eve dönüş birkaç günde de olabilir, birkaç haftada da. Ancak hiç plan yapmadan "hazır hissettiğimde dönerim" demek, çoğu zaman hazır olma hissinin hiç gelmemesiyle sonuçlanır. Çünkü kaçınma sürdükçe korku azalmaz, aksine güçlenir. Küçük ama düzenli adımlar, beklemekten daha etkilidir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?
Deprem sonrasında eve dönmekte zorlanmak çok yaygındır ve çoğu kişi zamanla kendi kaynaklarıyla toparlanır. Şu durumlarda ise profesyonel destek almanız faydalı olabilir:
- Binanız güvenli bulunduğu hâlde haftalar ya da aylar geçmesine rağmen eve giremiyorsanız
- Eve yaklaştığınızda panik atak benzeri yoğun tepkiler yaşıyorsanız
- Kâbuslar, depremi yeniden yaşıyormuş gibi hissetmek ve sürekli tetikte olma hâli eşlik ediyorsa
- Kaçınma, işinizi, çocuklarınızın okulunu ya da aile ilişkilerinizi ciddi biçimde etkiliyorsa
- Umutsuzluk, isteksizlik ya da kendinize zarar verme düşünceleri ortaya çıktıysa
Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleri gibi acil durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Depremden aylar sonra süren yoğun belirtiler hakkında daha fazla bilgi için travma sonrası stres bozukluğu yazımıza göz atabilirsiniz. Deprem sonrası korku ve panikle çalışmak için kaygı ve panik alanında yüz yüze ya da online destek almak mümkündür.
Terapide Deprem Sonrası Eve Dönüş Nasıl Ele Alınır?
Terapide süreç genellikle kişinin kendini yeniden güvende hissetmesini sağlayan dengeleme çalışmalarıyla başlar. Uyku, beslenme ve günlük rutinin bir ölçüde düzene girmesi, korkuyla çalışabilmek için gerekli zemini oluşturur.
Psikoeğitim aşamasında, korkunun nasıl öğrenildiği ve kaçınmanın onu nasıl sürdürdüğü anlaşılır bir dille konuşulur. Birçok kişi için "Aklımı kaybetmiyorum, beynim beni korumaya çalışıyor" fikri bile önemli bir rahatlama sağlar.
Kademeli maruz bırakma, bilişsel davranışçı terapinin korku ve kaçınmayla çalışırken kullandığı temel yöntemlerden biridir. Yukarıda anlattığımız basamak listesi, terapide kişiyle birlikte, onun hızına ve sınırlarına göre ayrıntılı biçimde hazırlanır. Her adım sonrasında kişinin ne beklediği ve ne yaşadığı karşılaştırılır; böylece "İçeri girersem dayanamam" gibi düşünceler deneyimle sınanır.
Travma odaklı çalışma, depremi doğrudan yaşamış, kayıp vermiş ya da enkazdan kurtulmuş kişilerde, o anın anılarıyla güvenli bir ortamda ve kişinin kendi hızında çalışmayı içerir. Bu çalışma, anının bugünkü hayatı kontrol etmesini azaltmayı hedefler.
Aile ile çalışma, özellikle çocuklu ailelerde, eve dönüş planının aile üyeleri arasında nasıl paylaşılacağını ve çocukların korkularına nasıl eşlik edileceğini ele alır. Çocuklarla yapılan çalışmalarda oyun, çocuğun yaşadıklarını kelimelere dökmeden ifade edebileceği önemli bir alan sunar.
Sıkça Sorulan Sorular
Artçılar sürerken eve girmemek mantıklı değil mi?
Resmî değerlendirmeler ve yetkililerin önerileri bu konuda temel ölçüttür. Bina hasarlı ya da riskliyse dışarıda kalmak doğru bir karardır. Bina güvenli bulunmuşsa, artçıların sürmesi tek başına eve hiç girmemek için bir neden olmayabilir; bu durumda dönüşü güvenlik önlemleri alarak kademeli yapmak daha işlevlidir.
Ne kadar süre dışarıda kalmak normal kabul edilir?
Bunun için herkese uyan bir süre yoktur. İlk günlerde ve haftalarda eve girmekte zorlanmak beklenen bir tepkidir. Ancak bina güvenli olduğu hâlde haftalar geçmesine rağmen hiçbir ilerleme olmuyorsa ya da korku artıyorsa, destek almayı düşünmek faydalıdır.
Kapıyı açık bırakarak uyumak bir sorun mu?
Kısa bir dönem için bu, kendinizi güvende hissetmenize yardım edebilir. Ancak bu davranış uzun süre devam ederse, beyninize "tehlike hâlâ burada" mesajını vermeye devam eder. Zamanla kapıyı aralık bırakmak, sonra kapatmak gibi küçük adımlarla bu alışkanlığı gevşetebilirsiniz.
Ailemden biri eve dönmeyi reddediyor; ona nasıl yardım edebilirim?
Önce zorlamadan dinlemeye çalışın; onun için en korkutucu olan şeyin ne olduğunu sorun. Birlikte küçük bir ilk adım belirlemek, örneğin gündüz beraber eve girip bir süre oturmak, ikna etmeye çalışmaktan çok daha etkilidir. Direnç uzun süre devam ediyorsa bir uzmandan destek almak hem onun hem de ailenin yükünü hafifletebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Yaşadığınız güçlükler için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Acil bir durumda lütfen 112'yi arayın.
Eda Erkan Alapala
Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.
Eğitimler
