Çocuğum Bana Vuruyor: Anne Babaya Şiddet Uygulayan Ergen

Çocuğum bana vuruyor diyen ebeveynler için rehber: Ergenin anne babaya şiddeti neden olur, kriz anında güvenlik nasıl sağlanır, hangi destekler var?

Bu yazıyı okuyan pek çok ebeveyn, aradığı cümleyi arama kutusuna yazarken bile utanç duymuş olabilir. "Çocuğum bana vuruyor" demek kolay değildir; hele bu çocuk on beş, on altı yaşında, boyu sizi geçmiş bir gençse. Bir annenin kolundaki morluğu uzun kollu giysiyle saklaması, bir babanın kırılan kapıyı "kendim çarptım" diye anlatması, bu ailelerin yaşadığı sessizliğin küçük örnekleridir. Ergenin anne babasına yönelik şiddeti, çoğu ailede yıllarca kimseye anlatılmayan, yalnızca yaşanan bir sırdır. Bu yazıda bu şiddetin nasıl başladığını ve büyüdüğünü, kriz anında kendinizi ve evdeki diğer kişileri nasıl koruyabileceğinizi ve değişim için hangi adımların atılabileceğini anlatıyorum.

"Çocuğum Bana Vuruyor" Diyen Ebeveynler Yalnız Değil

Ebeveyne yönelik şiddet, sanıldığından çok daha fazla ailenin yaşadığı ama en az konuşulan aile içi şiddet biçimlerinden biridir. Ebeveynler bunu çoğu zaman kendi başarısızlıkları olarak görür: "Ben nasıl bir anne babayım ki çocuğum bana el kaldırıyor?" Bu utanç, yardım istemeyi geciktirir ve şiddetin evin içinde büyümesine zemin hazırlar.

Ergenin ebeveyne yönelik şiddeti yalnızca vurmaktan ibaret değildir. Şu davranışların bir kısmı ya da tamamı bir arada görülebilir:

• Fiziksel şiddet: İtmek, tokat atmak, yumruk, tekme, saç çekmek, bir eşya fırlatmak
• Eşyaya zarar verme: Kapıyı kırmak, duvarı yumruklamak, telefonu ya da televizyonu parçalamak, ebeveynin değer verdiği bir eşyayı bilerek bozmak
• Sözel ve duygusal şiddet: Hakaret, aşağılama, sürekli bağırma, "Sen benim annem değilsin" gibi kırıcı sözler, kendine zarar vermekle ya da evden kaçmakla tehdit
• Ekonomik şiddet: Zorla para almak, ebeveynin kartını izinsiz kullanmak, eşya satmak
• Korkutma ve kontrol: Ebeveynin evde nereye oturacağını, ne konuşacağını, kiminle görüşeceğini belirlemeye çalışmak; ebeveynin her an "patlama olmasın" diye diken üstünde yaşaması

Ergenlik döneminde öfke patlamaları, kapı çarpmalar ve sert cümleler görülebilir; ancak bir ebeveynin kendi çocuğundan korkar hâle gelmesi, ergenliğin olağan bir parçası değildir. Belirleyici soru şudur: Evde kim kimden korkuyor?

Şiddet Nasıl Başlar ve Nasıl Büyür?

Ebeveyne yönelik şiddet nadiren bir anda ortaya çıkar. Çoğu ailede tanıdık bir döngü vardır.

İlk aşamada genç bir şey ister: daha fazla harçlık, yeni bir telefon, gece dışarıda kalmak, internetin açılması. Ebeveyn hayır der. Genç ısrar eder, sesini yükseltir, hakaret eder. Ebeveyn ya geri adım atar ya da o da sesini yükseltir. İki yol da döngüyü besler: Geri adım atıldığında genç, baskının işe yaradığını öğrenir. Karşılıklı bağırma ise gerginliği tırmandırır ve kontrol edilemeyen bir anda ilk itme ya da ilk tokat gelir.

Bu ilk olaydan sonra genellikle kısa bir pişmanlık dönemi yaşanır. Genç sessizleşir, belki özür diler; ebeveyn de rahatlayarak "Bir kerelik oldu" diye düşünür. Ancak altta yatan örüntü değişmediyse, şiddet bir sonraki çatışmada daha kolay ve daha hızlı gelir. Zamanla ebeveyn, krizden kaçınmak için gencin isteklerine baştan boyun eğmeye başlar. Evdeki hiyerarşi tersine döner: Kurallar ebeveyn tarafından değil, gencin öfkesine göre belirlenir.

Şöyle bir tablo düşünün: Boşanmanın ardından oğluyla yalnız kalan bir anne, on altı yaşındaki oğlunun gece yarısına kadar süren oyun saatlerini sınırlamak istiyor. Modemi kapattığı akşam oğlu kapısını yumrukluyor, ertesi akşam modemi elinden çekip alırken onu duvara itiyor. Anne üçüncü akşam modemi hiç kapatmıyor. Dışarıdan bakıldığında "sakin" geçen bu akşam, aslında şiddetin kazandığı bir akşamdır.

Ergen Neden Anne Babasına Şiddet Uygular?

Tek bir neden yoktur; çoğu zaman birkaç etken bir araya gelir. Bu etkenleri anlamak şiddeti mazur göstermek için değil, değişimin nereden başlayabileceğini görmek içindir.

Duygu düzenleme güçlüğü. Bazı gençler öfke, hayal kırıklığı ve utanç gibi yoğun duygularla baş etmekte ciddi zorluk yaşar. Duygu yükseldiğinde düşünmeden önce hareket ederler. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu bu tabloya eşlik edebilir.

Öğrenilmiş şiddet. Evde ebeveynler arasında şiddete tanık olmuş ya da kendisi şiddet görmüş gençlerde, şiddet bir sorun çözme yolu olarak öğrenilmiş olabilir. Bazen gencin öfkesi, yıllar önce şiddet uygulayan ebeveyne değil, evde kalan ve kendisini koruyamadığını düşündüğü ebeveyne yönelir.

Madde kullanımı ve bağımlılık. Alkol ya da madde kullanımı, dürtü kontrolünü zayıflatır ve para ihtiyacı ebeveynle çatışmayı sıklaştırır. Dijital oyun ve çevrim içi bahisle ilgili çatışmalar da benzer biçimde şiddeti tetikleyebilir. Bu konuda ergenlerde madde kullanımı yazısı ek bilgi sunuyor.

Altta yatan ruhsal zorluklar. Depresyon, kaygı, travma sonrası belirtiler ya da akranlar arasında yaşanan zorbalık, kimi gençte içe kapanma olarak, kimi gençte öfke olarak dışa vurulur. Okulda ezilen bir genç, evde güç kullanabileceği tek alanı bulmuş olabilir.

Sınırların belirsizliği. Kuralların bir gün uygulanıp ertesi gün unutulduğu, anne ile babanın farklı mesajlar verdiği evlerde genç, sınırı ancak zorlayarak öğrenmeye çalışabilir.

Gençlerdeki öfkenin genel görünümünü merak ediyorsanız ergenlerde öfke yazısına da göz atabilirsiniz; ancak ebeveyne yönelik fiziksel şiddet, sıradan öfke sorunlarından daha ciddi ele alınması gereken bir durumdur.

Çocuğum Bana Vuruyor: Kriz Anında Ne Yapmalı?

Şiddet anında öncelik tartışmayı kazanmak değil, herkesin güvende kalmasıdır.

Kriz anında ebeveynin görevi haklı çıkmak değil, ortamın sakinleşmesine fırsat tanımaktır; konuşma, herkes güvende olduğunda yapılır.

• Ortamı terk edin. Genç öfke nöbetindeyken onu ikna etmeye, nasihat etmeye ya da cezayı o anda açıklamaya çalışmayın. Kilitlenebilen bir odaya geçin ya da evden çıkın.
• Karşılık vermeyin. Geri vurmak, şiddeti tırmandırır ve gence şiddetin meşru bir yol olduğunu doğrular. Kendinizi korumak için gereken kadarını yapın, fazlasını değil.
• Riskli eşyaları önceden kaldırın. Bıçak, makas gibi kesici aletleri, ilaçları ve araç anahtarlarını erişimi zor bir yere koyun.
• Diğer çocukları koruyun. Evde küçük kardeşler varsa, kriz anında onları güvenli bir odaya ya da bir komşuya yönlendirebileceğiniz bir planınız olsun.
• Yardım çağırmaktan çekinmeyin. Ciddi bir tehlike varsa, yaralanma olduysa ya da genç kendine veya başkasına zarar verme tehdidinde bulunuyorsa 112'yi arayın. Polis ya da sağlık ekibi çağırmak, çocuğunuza ihanet etmek değil, herkesin hayatını korumaktır.

Kriz geçtikten sonra yaşananları yok saymayın. Genç sakinleştiğinde, ertesi gün ya da birkaç gün içinde, şiddetin kabul edilemez olduğunu sakin ama net bir dille söyleyin. Bunu yaparken uzun bir nutuk yerine kısa ve kararlı cümleler kullanın.

Şiddetin bir sonucu olmalıdır; ancak bu sonuç öfkeyle, kriz anında verilen ve uygulanamayacak kadar büyük cezalar olmamalıdır. "Bir yıl telefon yok" gibi bir karar ne sizin ne de gencin taşıyabileceği bir yüktür ve çoğu zaman birkaç gün içinde geri alınır. Bunun yerine kırılan eşyanın parasının harçlıktan karşılanması ya da onarımına gencin katılması gibi, yaşananla doğrudan bağlantılı ve gerçekten uygulanabilir sonuçlar seçin. Tutarlılık, sonucun büyüklüğünden çok daha belirleyicidir.

Şiddetsiz Direnç: Ebeveyn Varlığını Yeniden Kurmak

Ebeveyne yönelik şiddet alanında en çok başvurulan yaklaşımlardan biri, "şiddetsiz direnç" olarak bilinen ebeveynlik modelidir. Bu modelin temel fikri şudur: Ebeveyn, ne gencin şiddetine boyun eğer ne de onunla aynı dili kullanarak karşılık verir. Bunun yerine kararlı, sakin ve sürekli bir varlık gösterir.

Bu yaklaşımın bazı uygulamaları şunlardır:

Gecikmeli tepki. "Demir tavında dövülür" anlayışının tersine, ebeveyn kriz anında tepki vermez. "Bu kabul edilemez, bunu sonra konuşacağız" der ve konuyu herkes sakinken açar.

Duyuru. Ebeveynler, mümkünse birlikte, gence sakin bir anda kısa bir açıklama yapar ya da bir mektup verir: "Evde şiddete artık izin vermeyeceğiz. Seni seviyoruz ve senden vazgeçmiyoruz. Bunun için elimizden gelen her şeyi yapacağız." Bu duyuru bir tehdit ya da ceza değil, ebeveynin tutumunun ilanıdır.

Destek ağı. Şiddet gizli kaldıkça büyür. Güvendiğiniz birkaç akraba, bir aile dostu ya da gencin değer verdiği bir yetişkinle durumu paylaşmak, hem sizin yalnızlığınızı azaltır hem de gence şiddetin artık bir sır olmadığını gösterir. "Çocuğum bana vuruyor" cümlesini ilk kez güvendiğiniz birine yüksek sesle söylemek zor olabilir, ama çoğu ebeveyn bu adımdan sonra omuzlarındaki yükün hafiflediğini anlatır. Bu kişiler gençle konuşabilir, ona "Olanları duyduk, seni önemsiyoruz ve bunun durması gerekiyor" mesajını verebilir.

Onarım jestleri. Ebeveynler şiddetle mücadele ederken ilişkiyi de beslemeye devam eder: gencin sevdiği yemeği yapmak, kısa bir not bırakmak, birlikte maç izlemeyi teklif etmek. Bu jestler bir ödül değildir, koşulsuz sevginin hatırlatıcısıdır.

Bu yaklaşım bir uzman eşliğinde uygulandığında çok daha güvenli ve etkili olur.

Kendinizi de ihmal etmeyin

Uzun süre şiddete maruz kalan ebeveynlerde sürekli tetikte olma, uykusuzluk, çarpıntı, eve dönmekten kaçınma ve derin bir çaresizlik hissi görülebilir. Bazı ebeveynler işte, toplu taşımada ya da arkadaş sofrasında bile gencin bir sonraki öfke anını düşünmeden duramaz. Bu tepkiler zayıflık değil, uzun süre tehdit altında yaşamanın doğal sonucudur. Kendi desteğinizi almak, gence karşı sakin ve kararlı durabilmenin de ön koşuludur.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Kısa cevap: Fiziksel şiddet bir kez bile yaşandıysa, destek almayı beklemeyin. Özellikle şu durumlarda zaman kaybetmemek önemlidir:

• Şiddet tekrarlıyor, sıklaşıyor ya da şiddetleniyorsa
• Evde kardeşler ya da yaşlı aile bireyleri risk altındaysa
• Gencin madde kullanımı, çevrim içi bahis ya da ciddi borçları varsa
• Genç kendine zarar veriyor, yaşamak istemediğini söylüyor ya da intihar tehdidinde bulunuyorsa; bu durumda acil olarak 112'yi arayın
• Siz de korkudan uyuyamıyor, işinize gidemiyor, çökkün ya da çaresiz hissediyorsanız

Hukuki koruma konusunda bilgi almak isterseniz Şiddet Önleme ve İzleme Merkezlerine (ŞÖNİM) ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattına başvurabilirsiniz. Bu başvurular gençten vazgeçmek anlamına gelmez; aksine durumun ciddiyetini gence ve size hatırlatan bir sınırdır.

Terapide Ebeveyne Şiddet Nasıl Ele Alınır?

Ebeveyne yönelik şiddetle çalışmada en etkili yollardan biri, ebeveynlerle ve gençle birlikte yürütülen bir süreçtir. Pek çok durumda ilk adım ebeveynlerle başlar; çünkü genç başta terapiye gelmek istemeyebilir, ama ebeveynin değişen tutumu evdeki dengeyi değiştirmeye başlar.

Ebeveynlerle yapılan çalışmada güvenlik planı oluşturulur, şiddetin döngüsü ayrıntılı biçimde incelenir ve şiddetsiz direnç ilkeleri adım adım uygulanır. Ebeveynlerin kendi suçluluk, korku ve öfke duygularıyla baş etmesi de bu sürecin bir parçasıdır.

Gençle yürütülen bilişsel davranışçı terapi (BDT) çalışmasında öfkenin bedensel ilk işaretlerini fark etme, tetikleyici durumları tanıma, öfke yükselirken uygulanacak alternatif davranışlar ve problem çözme becerileri üzerinde durulur. Şiddetin altında depresyon, travma, dikkat eksikliği ya da madde kullanımı gibi bir zorluk varsa, bu zorluk da ele alınır; gerektiğinde bir psikiyatri hekimi değerlendirmesi önerilir. Gençlerle yapılan çalışmalar hakkında ayrıntılı bilgiyi ergen danışmanlığı sayfasında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğumu şikâyet edersem ilişkimiz tamamen kopar mı?

Pek çok ebeveyn bu korkuyla yardım istemeyi erteler. Oysa şiddetin sürmesi, ilişkiye her şikâyetten daha çok zarar verir. Dışarıdan yardım istemek, gence "Seni bu hâlde bırakmayacağım" mesajı da verir; bu mesaj zaman içinde ilişkinin onarılmasına zemin hazırlayabilir.

Bu şiddet benim kötü bir ebeveyn olduğumu mu gösteriyor?

Hayır. Ebeveyne yönelik şiddet çok farklı ailelerde, çok farklı nedenlerle görülür. Geçmişteki hatalarınızı gözden geçirmek değişim için yararlı olabilir, ama şiddetin sorumluluğu ona başvuran kişidedir. Kendinizi suçlamak yerine şimdi neyi farklı yapabileceğinize odaklanmak daha işlevseldir.

Babası evde değilken bana daha çok saldırıyor, neden?

Gençler şiddeti çoğu zaman güç ilişkisinde daha zayıf ya da daha yalnız gördükleri ebeveyne yöneltir. Bu durum, anne babanın birlikte ve tutarlı bir tutum göstermesinin önemini gösterir. Ayrı yaşayan ebeveynlerin de en azından şiddet konusunda ortak bir mesaj vermesi, gencin "Burada boşluk var" algısını azaltır.

Küçük kardeşi her şeye tanık oluyor, ona ne söylemeliyim?

Kardeşler çoğu zaman sanıldığından fazlasını görür ve duyar. Yaşına uygun, kısa ve dürüst bir açıklama yapmak, "Abinin öfkesi senin suçun değil, büyükler bununla ilgileniyor" demek onu rahatlatır. Kardeşin uykusunda, okul hayatında ya da davranışlarında değişiklik fark ederseniz onun için de ayrıca destek almayı düşünün.

• #ebeveyne şiddet
• #ergen saldırganlığı
• #aile içi şiddet
• #öfke kontrolü

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler