Ekonomik Şiddet Nedir? Parası Kontrol Edilen Kadının Durumu

Ekonomik şiddet nedir, hangi davranışlar bu kapsama girer? Parası ve harcaması kontrol edilen kişinin yaşadıklarını, haklarını ve destek yollarını öğrenin.

Maaşı yatar yatmaz banka kartını eşine teslim eden, pazardan aldığı domatesin fişini saklamak zorunda kalan, annesine bir hediye almak için haftalarca izin isteyen pek çok kadın, yaşadığının bir şiddet türü olduğunu bilmez. "Bize vurmuyor ki" der; "Evin parasını o idare ediyor, o kadar." Ekonomik şiddet nedir sorusunu arayan birinin aklında da çoğu zaman bu belirsizlik vardır: Bu bir evlilik anlaşmazlığı mı, yoksa adı konulması gereken bir kontrol mü? Bu yazıda ekonomik şiddetin ne olduğunu, hangi davranışların bu kapsama girdiğini, parası kontrol edilen kişinin psikolojik olarak neler yaşadığını ve hangi adımların atılabileceğini ele alıyoruz.

Acil bir tehlike altındaysanız 112'yi arayın. KADES uygulaması ve ALO 183 Sosyal Destek Hattı da bilgi ve yönlendirme için ulaşabileceğiniz kaynaklardır.

Ekonomik Şiddet Nedir? Tanımı ve Kanundaki Yeri

Ekonomik şiddet, bir kişinin parasal kaynaklarına, gelirine, mal varlığına ya da çalışma hayatına erişiminin kısıtlanması, bunlar üzerinden denetlenmesi ve bağımlı hâle getirilmesidir. Amaç çoğu zaman paranın kendisi değil, kişinin hayatı üzerinde kontrol kurmaktır. Para, bu kontrolün en etkili araçlarından biridir; çünkü parası olmayan bir insanın gidebileceği yer, alabileceği karar ve kurabileceği hayat daralır.

Türkiye'de 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, ekonomik şiddeti fiziksel ve psikolojik şiddetle birlikte açıkça tanımlanan şiddet türlerinden biri olarak sayar. Yani ekonomik şiddet yalnızca bir "huy" ya da "ailenin iç meselesi" değildir; adı konmuş ve koruma tedbirlerine konu olabilen bir durumdur.

Ekonomik şiddet en sık kadınların karşılaştığı bir şiddet biçimi olarak bilinir. Ancak erkekler, yaşlı ebeveynler ya da yetişkin çocuklar da benzer bir kontrolle karşılaşabilir. Bu yazıda kadınların deneyimine ağırlık veriyor olsak da anlatılanlar, parası başkası tarafından denetlenen herkes için geçerlidir.

Ekonomik Şiddet Örnekleri: Hangi Davranışlar Bu Kapsama Girer?

Ekonomik şiddet çoğu zaman tek bir büyük olayla değil, zamanla normalleşen küçük kurallarla yerleşir. Aşağıdaki davranışlar, kişinin ekonomik özgürlüğünü kısıtlayan yaygın örneklerdir:

• Gelire el koymak: Maaş kartını, banka şifrelerini ya da tüm geliri elinde tutmak; kişiye kendi kazandığı paradan "harçlık" vermek.
• Çalışmayı engellemek: "Benim karım çalışmaz" diyerek iş teklifini reddettirmek, iş yerine gelip olay çıkarmak, sürekli arayarak işten ayrılmaya zorlamak.
• Her kuruşun hesabını sormak: Fiş istemek, harcama listesi tutturmak, temel ihtiyaçlar için bile tek tek izin aldırmak.
• Temel ihtiyaçları esirgemek: Ev için yeterli mutfak parasını vermemek, çocukların okul ihtiyaçlarını ya da sağlık giderlerini ceza aracı olarak kullanmak.
• Borç yüklemek: Kişinin adına kredi çekmek, kredi kartı çıkarmak, onu kefil yapmak ya da borçlarını onun üzerine kaydırmak.
• Mal varlığını elinden almak: Düğünde takılan altınları bozdurmak, kişinin mirasından feragat etmesi için baskı yapmak, ortak alınan evi yalnızca kendi adına tapulamak ve bunu tehdit unsuru olarak kullanmak.
• Bilgiden uzak tutmak: Evin gelirini, borçlarını, mülklerini saklamak; "Sen anlamazsın" diyerek ekonomik kararların dışında bırakmak.
• Ayrılığı ekonomik olarak cezalandırmak: "Gidersen beş kuruş alamazsın" tehdidi, nafakayı ödememek ya da geciktirerek kontrolü sürdürmek.

Bu davranışların hepsi aynı evde bir arada bulunmak zorunda değildir. Biri bile, düzenli ve bilinçli biçimde kişinin bağımsızlığını kısıtlamak için kullanılıyorsa üzerine düşünmeyi hak eder.

Ortak Bütçe mi, Ekonomik Şiddet mi? Farkı Nasıl Anlarım?

Her evde paranın bir düzeni vardır. Bazı çiftler tüm gelirlerini ortak hesapta toplar, bazılarında evin bütçesini bir eş yönetir. Bunlar tek başına şiddet anlamına gelmez. Ayrımı yapmak için şu sorular yol gösterici olabilir:

• Karar nasıl alındı? Ortak bütçe iki kişinin konuşarak, gerektiğinde değiştirebileceği bir anlaşmadır. Ekonomik şiddette düzen tek taraflı kurulur ve itiraz edilemez.
• Bilgi paylaşılıyor mu? Sağlıklı düzende iki eş de evin gelirini, borcunu, birikimini bilir. Kontrol ilişkisinde bilgi bir güç kaynağı olarak saklanır.
• Hayır deme hakkınız var mı? Bir harcamaya itiraz ettiğinizde konuşabiliyor musunuz, yoksa itirazınız aşağılanma, küsme, tehdit ya da cezayla mı karşılanıyor?
• Kendinize ait bir alanınız var mı? Az da olsa kimseye hesap vermeden kullanabileceğiniz bir para, bir hesap, bir karar alanınız var mı?
• Korku var mı? Para istemeden önce tedirgin oluyor, doğru anı kolluyor, eşinizin ruh hâlini tartıyor musunuz?

Son soru en belirleyicisidir. Ekonomik anlaşmazlık can sıkar; ekonomik şiddet ise korkutur. Paranın konuşulduğu her anın bir sınav gibi geçtiği bir evde, mesele bütçe değil, güçtür.

Parası Kontrol Edilen Kadın Psikolojik Olarak Neler Yaşar?

Ekonomik şiddetin izleri banka hesabında değil, kişinin iç dünyasında birikir.

Utanç ve küçülme. Yetişkin bir insanın ekmek parası için izin istemesi, zamanla kendini çocuk gibi hissetmesine yol açar. Pek çok kadın arkadaşlarıyla dışarı çıkmamak için bahaneler uydurduğunu, çünkü bir çayın parasını bile soramayacağını anlatır.

Değersizlik. "Senin kazandığın neye yetiyor ki?" ya da "Benim paramla yaşıyorsun" gibi cümleler, kişinin ev içindeki emeğini ve kendi varlığını değersiz görmesine neden olabilir. Bu düşünce zamanla kişinin kendi sesi gibi yerleşir.

Öğrenilmiş çaresizlik. Her itirazın cezayla karşılandığı bir ortamda kişi, bir süre sonra denemeyi bırakır. "Ne yapsam değişmez" duygusu, bir iş başvurusu yapmayı, bir avukata danışmayı, bir arkadaşa açılmayı bile imkânsız gösterebilir.

Sürekli tetikte olmak. Eşinin ne zaman sinirleneceğini kestirmeye çalışmak, harcamayı ona nasıl anlatacağını önceden prova etmek yorucu bir alarm hâlidir. Uykusuzluk, mide ağrıları, baş ağrıları ve sürekli gerginlik sık görülür.

Sıkışmışlık. "Gitsem nereye giderim, çocuklara nasıl bakarım?" sorusu, ekonomik şiddetin belki de en ağır sonucudur. Kişinin kalmasının nedeni çoğu zaman sevgi değil, seçeneksizliktir.

Ekonomik şiddet sıklıkla küçümseme, yalnızlaştırma ve tehdit gibi psikolojik şiddetle birlikte görülür. Bu iç içe geçmiş tabloyu duygusal istismar yazımızda da ele alıyoruz.

Ekonomik Şiddet Nedir Diye Sormak Neden Bu Kadar Zor?

Ekonomik şiddetin görünmez kalmasının bir nedeni, kültürel olarak "normal" kabul edilen bazı düzenlerin arkasına saklanabilmesidir.

"Erkek kazanır, kadın idare eder" anlayışı, gelirin bir eşte toplanmasını doğal gösterir. Evlenince işi bırakmak, bazı ailelerde neredeyse bir beklentidir. Düğünde takılan altınların "evin ortak malı" sayılıp kadına sorulmadan harcanması, çoğu zaman tartışılmaz bile. Geniş ailede yaşayan çiftlerde para kayınpederin ya da kayınvalidenin elinde de olabilir; gelin, kendi ihtiyacı için hem eşinden hem de onun ailesinden izin almak zorunda kalabilir.

Bir başka neden, ekonomik şiddetin "iyi niyet" diliyle sunulmasıdır: "Senin yerine ben düşünüyorum", "Sen yorulma diye", "Kredi notun bozulmasın diye kart sende olmasın." Bu cümleler koruyucu görünür, ama sonuçta kişinin seçimlerini elinden alır.

Günümüzde bu kontrolün dijital bir yüzü de var. Banka uygulamasındaki her harcama bildiriminin eşin telefonuna düşmesi, kart hareketleri üzerinden kimin nerede, kiminle olduğunun sorgulanması, market alışverişinin bile anlık olarak takip edilmesi, kişinin gündelik hayatını görünmez bir gözetim altına alır. Bunlar teknik olarak "ortak hesap" kolaylığı gibi görünebilir; ancak bilginin tek yönlü aktığı, sizin onun harcamalarını görmediğiniz ama onun sizinkileri anında denetlediği bir düzen, eşit bir paylaşım değildir. Bu yüzden pek çok kişi, yaşadığını tarif edecek kelimeyi bulana kadar yıllarca "Belki de ben fazla hassasım" diye düşünür.

Diyelim ki on yıllık evli bir kadın, çocuğunun okul gezisinin parasını isteyebilmek için eşinin keyifli olduğu bir akşamı bekliyor. Komşusu "Neden kendin ödemiyorsun?" diye sorduğunda gülümseyip geçiştiriyor, çünkü kendi adına bir hesabı olmadığını söylemek ona utanç verici geliyor. Bu kadın yaşadığını şiddet olarak tanımlamıyor; ama her gün biraz daha küçülüyor. Ekonomik şiddet nedir sorusunun en gerçekçi yanıtı belki de budur: Görünmeyen, sessiz ama insanı adım adım daraltan bir kontrol.

Ekonomik Şiddete Karşı Hangi Adımlar Atılabilir?

Her kişinin durumu farklıdır ve hiçbir adım herkese aynı şekilde uymaz. Aşağıdaki öneriler, güvenliğinizi gözeterek kendi hızınızda düşünebileceğiniz seçeneklerdir.

Durumu kendinize adlandırın. "Bu normal değil" diyebilmek, değişimin ilk adımıdır. Yaşadıklarınızı bir deftere ya da güvenli bir yere tarihleriyle not etmek, hem zihninizi netleştirir hem de ileride gerekebilecek bir kayıt oluşturur.

Belgelerinizi güvenceye alın. Kimlik, tapu, banka, sigorta ve çocuklara ait önemli belgelerin birer kopyasını güvendiğiniz bir yakınınızda ya da erişebileceğiniz güvenli bir yerde tutmak önemlidir.

Kendinize küçük bir alan açın. Mümkünse ve güvenliyse, yalnızca sizin bildiğiniz küçük bir birikim ya da kendi adınıza bir hesap düşünebilirsiniz. Ancak bunun ortaya çıkması durumunda riskin artıp artmayacağını önceden değerlendirin.

Bilgi alın. ALO 183 Sosyal Destek Hattı, illerdeki Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) ve baroların adli yardım büroları; haklarınız, koruma tedbirleri ve hukuki süreçler hakkında bilgi alabileceğiniz yerlerdir. Telefonunuza yükleyebileceğiniz KADES uygulaması acil durumlarda hızlı bildirim imkânı sunar.

Yalnız kalmayın. Güvendiğiniz bir arkadaş, kardeş ya da akraba ile konuşmak, sıkışmışlık duygusunu hafifletebilir. Ekonomik şiddet çoğu zaman yalnızlaştırmayla güç kazanır; bağlarınızı korumak sizi de korur.

Fiziksel şiddet ya da tehdit varsa güvenliği öne alın. Böyle bir durumda 112'yi aramaktan çekinmeyin. Şiddetin diğer biçimleri ve başvurulabilecek kurumlar için şiddete uğrayan kadın yazımıza göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri sizin için tanıdıksa, bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek faydalı olabilir:

• Para istemeden önce korku, çarpıntı ya da mide bulantısı yaşıyorsanız
• Kendi kararlarınıza güvenemez hâle geldiyseniz ve "Ben zaten beceremem" düşüncesi sık sık aklınızdan geçiyorsa
• Arkadaşlarınızdan, ailenizden ya da sosyal hayattan giderek uzaklaştıysanız
• Uykusuzluk, isteksizlik, sürekli ağlama isteği ya da umutsuzluk haftalardır sürüyorsa
• Ayrılmayı düşünüyor ama nereden başlayacağınızı bilemiyorsanız

Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri aklınızdan geçiyorsa, lütfen hemen 112'yi arayın ya da güvendiğiniz birine haber verin.

Terapide Ekonomik Şiddet Nasıl Ele Alınır?

Ekonomik şiddet yaşanan bir ilişkide ilk adım olarak çift terapisi genellikle önerilmez; çünkü güç dengesizliği olan bir ortamda kişinin kendini güvenle ifade etmesi zordur. Öncelik, bireysel terapi ile kişinin kendi ihtiyaçlarını, güvenliğini ve seçeneklerini görebilmesidir.

Terapide önce yaşananlar adlandırılır ve kişinin "abartıyor muyum?" sorusuna dürüstçe bakılır. Bilişsel davranışçı yaklaşımla "Ben bir işe yaramam", "Onsuz yapamam" gibi zamanla yerleşmiş düşünceler incelenir; bu düşüncelerin nereden geldiği ve kişinin gerçek becerileriyle ne kadar örtüştüğü birlikte değerlendirilir.

Şema terapisi bakış açısı, bazı kişilerin kontrolcü ilişkilerde neden uzun süre kaldığını anlamaya yardımcı olabilir. Çocuklukta ihtiyaçlarını dile getirmenin cezalandırıldığı bir ortamda büyüyen biri için boyun eğmek, tanıdık ve "güvenli" bir yol gibi gelebilir. Bu örüntünün fark edilmesi suçlama için değil, kişinin kendine şefkatle bakabilmesi içindir.

Süreç boyunca güvenlik planı, hukuki ve sosyal destek kaynakları da gündemde tutulur. Kararı her zaman kişi verir; terapistin görevi, bu kararı daha net bir zihinle ve daha az yalnız verebilmesine eşlik etmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşim bana fiziksel olarak hiç zarar vermedi, yine de şiddet görmüş sayılır mıyım?

Evet, sayılabilirsiniz. Şiddet yalnızca fiziksel değildir; ekonomik ve psikolojik şiddet de ilgili kanunda tanımlanan şiddet türleri arasındadır. Yaşadıklarınızın etkisini ciddiye almak için bir yara izi beklemenize gerek yoktur.

Erkekler de ekonomik şiddete maruz kalır mı?

Evet, daha az konuşulsa da erkekler de gelirine el konulması, borç altına sokulması ya da harcamalarının sürekli denetlenmesi gibi durumlarla karşılaşabilir. Toplumsal beklentiler nedeniyle erkekler bunu dile getirmekte daha çok utanabilir. Kim yaşarsa yaşasın, destek almak bir zayıflık değildir.

Çalışmama izin verilmiyor ama evde her şeyim var; bu da ekonomik şiddet mi?

Maddi ihtiyaçların karşılanıyor olması, kişinin kendi hayatı hakkında karar verme hakkının elinden alınmadığı anlamına gelmez. Çalışmak isteyip bu isteği tehdit, baskı ya da cezayla engelleniyorsa, bu durum ekonomik kontrolün bir biçimi olabilir. Önemli olan, bu kararın sizin de katılımınızla mı yoksa size rağmen mi alındığıdır.

Kontrolcü bir eşle çift terapisine gitmek işe yarar mı?

Güç dengesizliği ve korku olan ilişkilerde çift terapisi genellikle ilk adım değildir. Önce kontrol edilen eşin bireysel destek alması, güvenliğinin değerlendirilmesi ve kendi seçeneklerini görebilmesi önemlidir. Kontrol eden kişinin kendi davranışını sorgulamak için bireysel destek alması ise ayrıca değerli bir adımdır.

• #kadına şiddet
• #kontrolcü ilişki
• #psikolojik şiddet
• #kadın hakları

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler