Çocuk El Öpmek İstemiyor: Bayramda Zorlamadan Saygı Öğretmek

Çocuk el öpmek istemiyor mu? Bayram ziyaretlerinde el öpmeyen, selam vermeyen çocuğu anlamak ve zorlamadan saygı ile sıcaklık öğretmek için öneriler.

Bayram sabahı, büyükannenin evinin kapısı açılıyor. İçeride amcalar, halalar, yıllardır görülmeyen akrabalar oturuyor. Anne, dört yaşındaki oğlunu hafifçe öne itiyor: "Hadi, git dedenin elini öp." Çocuk ise annesinin bacağının arkasına saklanıyor, başını sallıyor. Odadaki herkesin gözü üzerlerinde. Biri "Bizim zamanımızda böyle mi olurdu?" diyor, bir başkası gülüyor. Anne utanç ve öfke arasında sıkışıp kalıyor. Bu sahne, Türkiye'de pek çok ailenin bayramlarda yaşadığı tanıdık bir andır. Çocuk el öpmek istemiyor diye ebeveynler çoğu zaman "saygısız mı yetiştiriyorum" kaygısına kapılır. Oysa bu davranışın arkasında çoğunlukla saygısızlık değil, utangaçlık, yabancılık, kalabalıktan bunalma ya da bedensel temasa ilişkin bir rahatsızlık vardır. Bu yazıda el öpmeyen ya da selam vermeyen çocuğu anlamanın yollarını ve zorlamadan saygı ile sıcaklık öğretmeyi ele alıyoruz.

Çocuk El Öpmek İstemiyor: Bu Davranışın Arkasında Ne Var?

El öpmek, Türk kültüründe büyüklere saygının ve sevginin önemli bir ifadesidir. Ancak çocuk için bu davranışın anlamı, yetişkinler için taşıdığı anlamla aynı değildir. Çocuğun el öpmeyi reddetmesinin ardında şu nedenler olabilir:

• Utangaçlık ve mizaç: Bazı çocuklar doğuştan daha temkinli bir mizaca sahiptir. Yeni ortamlara ve kişilere ısınmaları zaman alır. Bu çocuklar için kalabalık bir odaya girip herkesin önünde bir davranış sergilemek yorucudur.
• Yabancılık: Yılda bir iki kez görülen akrabalar, çocuk için aslında tanımadığı kişilerdir. Yetişkinlerin "Bu senin büyük amcan" demesi, çocukta otomatik bir yakınlık duygusu yaratmaz.
• Bedensel temastan rahatsızlık: Bazı çocuklar sarılmak, öpülmek, yanağı sıkılmak gibi temaslardan hoşlanmaz. Yabancı bir elin dudağına değmesi ya da sakallı bir yanağın yüzüne sürtünmesi, çocuk için gerçekten rahatsız edici olabilir.
• Kalabalık ve gürültü: Bayram ziyaretlerinde ev doludur, televizyon açıktır, herkes aynı anda konuşur. Duyusal olarak hassas çocuklar bu ortamda kolayca bunalabilir.
• İzlenme baskısı: Herkesin gözünün üzerinde olması, çocuğun davranmasını daha da zorlaştırır. Ne kadar ısrar edilirse direnç de o kadar artabilir.
• Gelişimsel dönem: İki ila dört yaş arasındaki çocuklar özerklik duygularını keşfettikleri bir dönemdedir. "Hayır" demek, bu dönemde kendini bir birey olarak ortaya koymanın doğal bir yoludur.

Benzer bir tablo selam vermeyen çocuklarda da görülür. Apartman merdiveninde komşuya "merhaba" demeyen, eve gelen misafire bakmadan odasına kaçan çocuk da çoğu zaman kaba olduğu için değil, o anda ne söyleyeceğini bilemediği ya da dikkat merkezinde olmaktan hoşlanmadığı için böyle davranır.

Bu nedenlerin hiçbiri, çocuğun büyüklerine değer vermediği anlamına gelmez. Aynı çocuk, ziyaretin sonunda dedesinin kucağına kendiliğinden tırmanabilir.

Zorlamak Neden İşe Yaramaz?

Ebeveynler çoğu zaman çevrenin baskısı altında çocuğu zorlamak zorunda hisseder. "Utandırma beni", "Öpmezsen harçlık yok", "Bak herkes sana bakıyor" gibi cümleler o anki gerginliği aşmak için söylenir. Ancak bu yaklaşımın bazı istenmeyen sonuçları olabilir:

• Saygı korkuyla karışır. Zorla öptürülen el, çocuk için saygının değil, zorunluluğun sembolü haline gelebilir. Bu durumda çocuk el öpmeyi sevgiyle değil, gerginlikle ilişkilendirir.
• Direnç büyür. Güç mücadelesine dönüşen her durum, bir sonraki bayramı daha da zorlaştırır. Çocuk, ziyaret öncesinde bile kaygılanmaya başlayabilir.
• Çocuk utanç hisseder. Herkesin önünde eleştirilmek, çocuğun öz değerini zedeleyebilir. Özellikle "Ayıp, bak kuzenin öpüyor" gibi kıyaslamalar, çocuğun kendini yetersiz hissetmesine yol açar.
• Beden sınırları belirsizleşir. Çocuğa "İstemesen de temas etmelisin" mesajı verilmesi, kendi bedenine ilişkin sınırlarını tanımasını zorlaştırabilir. Çocuğun bedensel temas konusunda "hayır" diyebilmesi, kendini koruma becerisinin önemli bir parçasıdır.

Saygı, çocuğun boynunu eğdirerek değil; ona büyüklerine nasıl sevgi gösterebileceğini nazikçe öğreterek ve önce ona saygı göstererek gelişir.

Bayram Ziyareti Öncesinde Çocuğu Hazırlamak

Bayram sabahı kapıda yaşanan krizleri önlemenin en etkili yolu, birkaç gün önceden başlayan bir hazırlıktır.

Kimin evine gidileceğini anlatın

"Yarın babaannenin evine gideceğiz. Orada dedemiz, amcan ve kuzenlerin olacak." Mümkünse fotoğraflar üzerinden kişileri hatırlatın. Ne kadar tanıdık gelirse çocuğun ısınması o kadar kolaylaşır. Görüntülü aramalarla bayramdan önce akrabalarla kısa bir bağ kurmak da işe yarayabilir.

Bayramın anlamını çocuğun diliyle konuşun

"Bayramda büyüklerimizi ziyaret ederiz, onlara onları sevdiğimizi gösteririz. Bazıları el öper, bazıları sarılır, bazıları da 'iyi bayramlar' der." Bu açıklama, el öpmenin bir sevgi ifadesi olduğunu ve tek seçenek olmadığını gösterir.

Seçenekler sunun

Çocuğa farklı selamlaşma biçimleri önerin: el öpmek, el sıkmak, sarılmak, el sallamak ya da "iyi bayramlar" demek. Evde bunları oyun gibi prova edebilirsiniz. Oyuncak ayıcığın dedeyi ziyaret etmesini canlandırmak, çocuğa ne bekleneceğini somut biçimde gösterir.

Rahatlayabileceği bir alan planlayın

Ziyaret edilecek evde çocuğun bunaldığında gidebileceği sakin bir köşe ya da oda olup olmadığını düşünün. Sevdiği küçük bir oyuncağı ya da boyama defterini yanınıza almak, çocuğun kendini güvende hissetmesine yardımcı olur.

Ziyaret programını gerçekçi tutun

Bayramın ilk gününde sabahtan akşama kadar beş altı eve uğramak, yetişkinleri bile yorar. Uykusu gelmiş, acıkmış ya da üst üste kalabalık evlere girip çıkmış bir çocuktan her kapıda güler yüzle selam vermesini beklemek gerçekçi değildir. Ziyaretleri günlere yaymak, aralarda çocuğun dinlenebileceği ve oyun oynayabileceği zamanlar bırakmak, kapıdaki direnci belirgin biçimde azaltabilir.

Çocuk El Öpmek İstemiyorsa Ziyaret Sırasında Ne Yapmalı?

Tüm hazırlıklara rağmen çocuk kapıda donabilir. Bu anda ebeveynin sakin kalması, durumun nasıl ilerleyeceğini belirler.

• Isınması için zaman tanıyın. Kapıdan girer girmez beklenti oluşturmak yerine, çocuğun önce ortamı izlemesine izin verin. Birçok çocuk yarım saat sonra kendiliğinden yaklaşır.
• Onun yerine konuşun, ama küçümsemeden. "Biraz utanıyor, birazdan gelir" demek, çocuğu ortamın baskısından korur. "Bizimki hiç söz dinlemez" gibi etiketleyici ifadelerden kaçının.
• Alternatifi hatırlatın. Kulağına eğilip "İstersen dedemize sadece el salla" diyebilirsiniz. Küçük bir adım, hiç adım atmamaktan iyidir.
• Örnek olun. Siz büyüklerin elini sıcaklıkla öptüğünüzde, çocuk bu davranışı gözlemleyerek öğrenir. Çocuklar söylenenlerden çok, gördüklerini taklit eder.
• Küçük çabayı fark edin. Çocuk el sallamış ya da "iyi bayramlar" demişse, bunu sonradan sakin bir biçimde takdir edin: "Dedeye el salladığını gördüm, çok sevindi."

Diyelim ki yedi yaşındaki bir kız çocuğu, büyük teyzesinin elini öpmek istemiyor ama ona kendi yaptığı bir bayram kartını vermeye razı oluyor. Bu da sevgi ve saygının bir ifadesidir. Çocuğun kendi yolunu bulmasına izin vermek, onun büyükleriyle zamanla daha gerçek bir bağ kurmasını sağlar.

Akrabalara ve Büyüklere Nasıl Açıklanır?

Ebeveynler için en zor kısım çoğu zaman çocuğun davranışı değil, çevrenin tepkisidir. "Siz çocuğu şımartıyorsunuz", "Bizim zamanımızda böyle değildi" gibi yorumlar, özellikle kayınvalide ya da kayınpeder evinde ebeveyni zor durumda bırakabilir.

Bu durumda şunlar yardımcı olabilir:

• Önceden konuşun. Ziyaretten önce büyüklerle kısa bir konuşma yapmak, beklentileri düzenleyebilir: "Bizimki yeni insanlara biraz geç ısınıyor. Zorlamadığımızda kendisi geliyor, biraz zaman tanıyalım."
• Büyüklerin duygusunu da kabul edin. Dede ya da nine, el öpülmediğinde gerçekten kırılmış hissedebilir. "Sizi çok seviyor, sadece utangaç" demek, onların duygusunu da önemsediğinizi gösterir.
• Eş ile ortak tavır belirleyin. Anne ve babanın bu konuda farklı tutum sergilemesi, çocuğun kafasını karıştırır ve aile içi gerginliğe yol açar. Kendi ailesi söz konusu olduğunda konuşmayı ilgili ebeveynin yapması, işleri kolaylaştırabilir.
• Tartışmayı çocuğun önünde yapmayın. Çocuğun davranışı üzerine yapılan tartışmalar, onu daha da utandırır.

Büyükanne ve büyükbabaların ebeveynlik kararlarına müdahalesi bayramlarda daha görünür hale gelebilir. Bu konuda babaanne ve anneanne müdahalesi yazısında daha ayrıntılı öneriler bulabilirsiniz.

Zorlamadan Saygı Nasıl Öğretilir?

Saygı, tek bir davranışla değil, günlük hayatta sürekli gösterilen tutumlarla öğrenilir. El öpmek bu tutumun yalnızca bir parçasıdır.

• Çocuğa saygıyla davranın. Çocuğun duygularını önemsemek, onu dinlemek ve bedenine saygı göstermek, ona saygının ne demek olduğunu öğretmenin ilk adımıdır.
• Büyüklerle bağı yıl boyunca besleyin. Yalnızca bayramlarda görülen bir dede ile çocuk arasında doğal bir yakınlık oluşması zordur. Telefon görüşmeleri, fotoğraflara bakmak ya da dedeyle ilgili hikâyeler anlatmak bu bağı güçlendirir.
• Selamlaşmayı gündelik hayata yerleştirin. Komşuya "günaydın" demek, eve gelen misafiri kapıda karşılamak gibi küçük davranışlar, çocuğun zamanla sosyal becerilerini geliştirmesine yardımcı olur.
• Gelenekleri hikâyelerle anlatın. "Ben küçükken bayram sabahı dedemin elini öperdim, o da bana şeker verirdi" gibi anılar, geleneği çocuk için anlamlı ve sıcak bir hale getirir.
• Sabırlı olun. Bugün el öpmeyen çocuk, birkaç yıl sonra bunu kendiliğinden ve içtenlikle yapabilir.

Bayramdan sonra evde kısa bir değerlendirme yapmak da işe yarar. "Dedenin evinde en çok neyi sevdin? Seni zorlayan bir şey oldu mu?" gibi sorular, çocuğun deneyimini sözcüklere dökmesine yardımcı olur ve bir sonraki ziyaret için birlikte plan yapmanızı sağlar.

Ödül ve cezaya dayanmayan, çocuğun iş birliğini destekleyen yaklaşımlar hakkında daha fazla bilgi için olumlu disiplin yazısına göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalı?

El öpmek istememek çoğu zaman gelişimin doğal bir parçasıdır ve tek başına endişe verici değildir. Ancak şu durumlarda bir uzmana danışmak faydalı olabilir:

• Çocuk yalnızca bayramlarda değil, okul, park ve aile ortamı dahil neredeyse tüm sosyal durumlarda yoğun kaygı yaşıyorsa
• Tanıdık kişilerle bile konuşamıyor, belirli ortamlarda tamamen susuyorsa
• Bedensel temasa karşı aşırı ve yaygın bir hassasiyeti varsa; giysilerin dokusu, sesler ve ışıklar gibi başka duyusal uyaranlara da güçlü tepki veriyorsa
• Sosyal ortamlara girmeden önce karın ağrısı, ağlama krizleri ya da uyku sorunları yaşıyorsa
• Belirli bir kişiyle temastan özellikle ve tutarlı biçimde kaçınıyor, o kişinin adı geçtiğinde huzursuzlanıyorsa; bu durumda çocuğun duygularını sakin bir biçimde dinlemek ve gerekirse bir uzmanla görüşmek önemlidir

Bu belirtiler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak çocuğun daha yakından değerlendirilmesinin yararlı olabileceğini gösterir.

Terapide Sosyal Çekingenlik Nasıl Ele Alınır?

Sosyal ortamlarda yoğun çekingenlik yaşayan çocuklarla çalışırken, önce çocuğun mizacı, kaygısının kaynağı ve ailenin bu durumla nasıl baş ettiği değerlendirilir. Küçük çocuklarda çocuk ve oyun terapisi önemli bir araçtır. Oyun yoluyla çocuk, sosyal durumlara ilişkin duygularını ifade eder ve güvenli bir ortamda yeni beceriler dener.

Daha büyük çocuklarda bilişsel davranışçı yaklaşımdan yararlanılabilir. Çocuk, sosyal durumlara ilişkin kaygı verici düşüncelerini fark etmeyi ve kaçındığı durumlarla küçük adımlarla yüzleşmeyi öğrenir. Bu süreçte adımlar her zaman çocuğun hazır olduğu hızda planlanır.

Ebeveyn görüşmeleri de sürecin önemli bir parçasıdır. Ebeveynler, çocuk el öpmek istemiyor ya da sosyal ortamlarda geri çekiliyor olduğunda çevreden gelen baskıyla nasıl baş edeceklerini ve çocuklarını nasıl destekleyeceklerini birlikte düşünme fırsatı bulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğum el öpmüyor ama sarılıyor, bu yeterli mi?

Evet. Sarılmak da büyüklere sevgi ve saygı göstermenin bir yoludur. Önemli olan davranışın biçimi değil, içtenliğidir. Çocuğun kendine uygun bir ifade biçimi bulması desteklenebilir.

Harçlık vermek el öpmeyi teşvik etmek için doğru bir yol mu?

Bayram harçlığı geleneğin bir parçasıdır; ancak harçlığı el öpme şartına bağlamak, davranışı sevgiden çok bir alışverişe dönüştürebilir. Harçlığı koşulsuz bir bayram hediyesi olarak sunmak daha uygundur.

Çocuğum yalnızca belirli bir akrabanın elini öpmek istemiyor, ne yapmalıyım?

Önce nedenini sakin bir biçimde sorun. Bazen sebep kişinin sesi, kokusu ya da sert bir tavrı gibi basit bir şey olabilir. Çocuğun anlattıklarını dikkatle dinleyin ve onun rahatsızlığını ciddiye alın.

Kaç yaşına kadar el öpmemek normal kabul edilir?

Belirli bir yaş sınırı yoktur. Mizaç ve aile ortamına göre bazı çocuklar okul çağında bile çekingen kalabilir. Davranış yalnızca bayramlarla sınırlıysa ve çocuğun diğer sosyal becerileri gelişiyorsa, genellikle endişe gerektirmez.

• #bayram
• #aile ziyaretleri
• #çocukta utangaçlık
• #ebeveynlik

Yazar

Eda Erkan Alapala

Klinik Psikolog. İstanbul Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezli Yüksek Lisans mezunu; bilişsel davranışçı terapi, çocuk merkezli oyun terapisi ve çocuk-ergen psikoterapisi alanlarında eğitimlerini tamamlamıştır.

Eğitimler